Bài và hình: Nguyên Huy/Ngu?i Vi?t

Su?t hon ba ti?ng d?ng h? thu?ng th?c chuong trình van ngh? “Phong Châu m? H?i” do Nga Mi và Tr?n Lãng Minh t? ch?c t?i Rose Center Theatre vào t?i hôm Th? B?y 27 Tháng Chín v?a qua, 500 d?ng huong khán thính gi? dã du?c dua v? tham l?i quê huong v?i nh?ng tình ti?t làm ng?c nhiên không ít m?i l?a tu?i.

M? màn ra là c?p MC Mai Khanh và Nguy?n Ð?c Cu?ng dã nh?c nh? d?n cái ch? d? c?a bu?i van ngh? d?c dáo này, ch? d? “Phong Châu M? H?i”.

Nói d?n Phong Châu là ngu?i Vi?t nào cung liên tu?ng ngay d?n câu tho trong l?ch s? “Bà Trung quê ? châu Phong, gi?n ngu?i tham b?o thù ch?ng ch?ng quên”. Ð?t Phong Châu, nay là t?nh Phú Th?, B?c Vi?t Nam, theo s? sách ghi l?i là noi t?c L?c Vi?t m? nu?c. Dã s? Vi?t Nam k? r?ng “Con tru?ng L?c Long Quân làm vua nu?c Van Lang, hi?u là Hùng Vuong truy?n du?c 18 d?i d?u g?i là Hùng Vuong và dóng dô ? Phong Châu”. Ngày nay t?i huy?n Lâm Thao t?nh Phú Th? trên núi Hùng Linh còn r?t nhi?u di tích c?a lang Hùng Vuong. Ngu?i dân Vi?t trong và ngoài nu?c c? d?n ngày 10 Tháng Ba Âm l?ch l?i t? ch?c ngày Gi? T? linh dình.

T? d?t Phong Châu, t?c L?c Vi?t dã m? r?ng ra kh?p b?n phuong, t? Ð?ng B?ng Sông H?ng cho d?n các mi?n núi non ch?p chùng c?a nh?ng d?y núi hình nan qu?t có d?nh cao nh?t là r?ng Fan-si-pang r?i ti?n xu?ng phía Nam d? g?n 5,000 nam sau tr? thành m?t nu?c Vi?t Nam hình ch? S kiêu hùng d?ng c?nh m?t d?t nu?c l?n chi?m m?t ph?n l?n Châu Á là Trung Qu?c mà không th?i nào t? b? m?ng xâm lang các lân bang.

Ð?t nu?c ?y, dân t?c L?c Vi?t ?y qua s? tru?ng t?n c?a mình dã có m?t d?i s?ng tinh th?n, m?t n?n van hi?n rõ r?t. Nên m? ra h?i Phong Châu, hai ngh? si Nga Mi và Tr?n Lãng Minh và g?n c? tram van ngh? si c?ng tác dã nh?c nh? l?i cho chúng ta không quên du?c ngu?n g?c và nh? ra r?ng chúng ta ph?i n?i ti?p du?c s? nghi?p c?a ông cha.

Qu? th?t, qua su?t 17 ti?t m?c thi ca vu nh?c, chuong trình “Phong Châu M? H?i” dã dua khán gi? di t? ng?c nhiên này d?n ng?c nhiên khác. T? c?nh trí hùng tráng qua cách bài trí gi?n d? nhung d?y nh?ng bi?u tu?ng trên sân kh?u d?n nh?ng phong cách th? hi?n tân c? không ph?i giao duyên gu?ng ép mà là s? dan xuyên tài tình gi?a t? tho và ý nh?c. Ðôi ngh? si Nga Mi và Tr?n Lãng Minh dã làm cho ngu?i nghe g?n h?n khi nh?ng dòng tho “G?i Ngu?i Du?i M?” c?a thi si Ðinh Hùng dan xuyên trong ý nh?c “Mùa Thu Ch?t” c?a Ph?m Duy. Ðôi ngh? si này hát lên dã nhu gieo r?c cái v?t vu?ng dâu dó c?a tình yêu còn d?ng d?c noi ngu?i tình si g?i d?n ngu?i tình dã nhu suong nhu khói.

Nh?ng ti?t m?c tình ca tân hay c? vào d?u chuong trình k? nhu ch? là “b?n món an choi” tru?c khi khán thính gi? du?c m?i vào d? m?t b?a ti?c th?nh so?n. Khi d?n m?c “Hát ? Ðào” ngu?i nghe th?m bàn tán “dã bu?c vào kh?i tình quê huong r?i dây”.

Ði?u r?t thích thú cho gi?i tr? d?n thu?ng th?c là nh?ng ngu?i d?n chuong trình, d?c bi?t là Giáo Su Nguy?n Ng?c B?o, trong m?i ti?t m?c d?c dáo c?a ca nh?c c? truy?n dân t?c, ông l?i có nh?ng l?i gi?i thích v? nguyên do hình thành th? lo?i này.

Nhu ti?t m?c “Hát X?m” thì ngày nay g?n nhu th?t truy?n. D?ng l?i ho?t c?nh này, chuong trình van ngh? “Phong Châu M? H?i” dã làm s?ng l?i du?c m?t ngh? thu?t dã r?t ph? bi?n trong dân gian vào th? k? tru?c. Theo MC Nguy?n Ng?c B?o thì “Hát X?m” kh?i sinh t? th?i chúa Tr?nh, nhân khi chúa Tr?nh Sâm di tham dân g?p m?t cô gái c?t c? tay c?m li?m mà hát lên m?t câu tho có kh?u khí anh hùng r?t hay nên dã m?i v? Ph? Chúa cho ca hát. T? dó trong dân gian nh?ng ngu?i di an xin, thu?ng là ngu?i mù lòa m?i theo l?i hát này d? sinh nhai. MC Nguy?n Ng?c B?o cung k? m?t câu chuy?n khác v? “Hát X?m” vào th?i Pháp cai tr?, nhà tu b?n B?ch Thái Bu?i b? b?n tu b?n Trung Hoa c?nh tranh khai thác du?ng th?y ? B?c Hà, ông dã dùng các doàn “Hát X?m” trên các chuy?n t?u th?y d? mua vui cho khách nên dã phá du?c s? c?nh tranh h? giá liên t?c c?a b?n tu b?n Trung Hoa mu?n d?c quy?n khai thác ngành du?ng th?y.

L?i nhu “Dân Ca Quan H?” thì theo t?c truy?n là do m?t v? quan tên Hi?u Trung H?u d?t ra d? mua vui lúc tu?i già. Nhung vì là m?t l?i hát d?i dáp gi?a hai bên nam n? nên trai gái tham gia dã nhanh chóng bi?n thành l?i hát “huê tình” d? khen ng?i nhau, t? tình v?i nhau b?ng nh?ng câu hát bình dân nhung r?t van chuong, bóng b?y có khi l?i th?m thi?t n?ng nàn. Tuy nhiên theo Giáo Su Nguy?n Ng?c B?o thì hát quan h? v?i nhau có m?t cái lu?t b?t thành van là cho dù có tình t? l? loi trong khi hát d?i dáp, trai gái “li?n anh, li?n ch?” không bao gi? du?c phép k?t hôn v?i nhau. Và lu?t b?t thành van này du?c luu truy?n cho d?n ngày nay.

Ð?n ca trù, v?n là “thú phong luu” c?a nh?ng “tao nhân m?c khách”, nh?ng nhân si trí th?c dã chán chu?ng công danh mà l?y thú vui thu?ng hoa v?nh nguy?t làm l? s?ng khi “n? tang b?ng” dã “trang tr?ng v? tay reo” nhu Nguy?n Công Tr?, Chu M?nh Trinh, Cao Bá Quát thì l?i hát, ngâm v?nh l?i có m?t phong cách khác.

Theo MC Nguy?n Ng?c B?o thì ca trù là l?i hát ngâm v?nh c?a các nàng ca k? ph?c v? cho tao nhân m?c khách g?m có m?t ngu?i dàn nguy?t, m?t cái tr?ng ch?u cho “quan viên” và m?t sênh phách cho ca k?. Ca k? thu?ng là m?t cô gái ph?i có gi?ng ca ngâm th?t hay và ch? ca ngâm trong su?t cu?c choi. Sau này, thú choi này b? t?c hóa d?n d?n khi các quan viên mu?n thu?ng th?c thêm ti?c ru?u bên c?nh thú ngâm v?nh. Do dó m?i n?y sinh thêm lo?i dào m?i g?i là “dào ru?u” d? phân bi?t v?i “dào hát”.

Màn ca trù g?i nôm là hát ? Ðào trong chuong trình “Phong Châu M? H?i” v?i bài “Giai Nhân Nan Tái Ð?c” (Ngu?i d?p khó g?p l?i) c?a Nguy?n Công Tr?, m?t bài Hát Nói n?i ti?ng c?a ông, du?c Nga Mi và Tr?n Lãng Minh và các ngh? si cùng doàn vu L?c H?ng ph? di?n dã cho khán thính gi? th?y du?c nh?ng v? d?p c?a thú vui thanh tú này. Ti?ng tr?ng ch?u “tom, chát” b?t lên dôi lúc trên ti?ng sênh, ti?ng phách cho ngu?i ca k? hi?u r?ng s? th? hi?n ti?ng hát c?a mình dã dúng v?i tâm s? c?a ngu?i thu?ng ngo?n. Ti?ng dàn khi tr?m khi b?ng, ti?ng hát khi trong khi d?c chính là nh?ng dòng tâm s? c?a các nhà tho dã ?n d? trong nh?ng bài hát nói cho ca trù.

Qua nh?ng ti?t m?c trên, khán thính gi? có th? nh?n ra du?c cái phong cách th? hi?n cu?c s?ng tâm tình c?a dân gian trong cu?c s?ng thu?ng ngày cung nhu c?a gi?i si phu khi dã hoàn t?t du?c b?n ph?n v?i vua v?i nu?c.

Ð?n ti?t m?c chính trong chuong trình “Phong Châu M? H?i” dã m? d?u cho ph?n II c?a dêm van ngh? truy?n th?ng này. Ngh? si Tr?n Lãng Minh cho bi?t: “S? di không d? ti?t m?c này lên d?u vào lúc khai h?i là b?i vì vào lúc này thì không khí c?a h?i tru?ng m?i ?n d?nh d? chúng ta có du?c m?t không gian và th?i gian thích h?p mà nh? v? C?i Ngu?n”.

“Phong Châu M? H?i” là m?t ho?t c?nh hùng tráng d?y m?u s?c. Ba muoi di?n viên g?m Nga Mi, Tr?n Lãng Minh và các vu công xinh d?p tuoi tr? trong vu doàn L?c H?ng du?i s? dàn d?ng c?a vu su Vu Ðình Luân dã th? hi?n khá rõ nét th?i gian cha ông ta d?ng nu?c. M? ra “h?i” này, ngh? si Tr?n Lãng Minh dã thua v?i khán thính gi? r?ng: “Xin du?c trao truy?n kho tàng van hóa c?a dân t?c trong kh? nang và s? c? g?ng c?a m?i ngu?i dóng góp trong chuong trình này”.

M?t ti?t m?c mà nhi?u ngu?i ch? dón là ti?t m?c trình di?n dàn dá c?a ngh? si kiêm nhà suu kh?o Vu H?ng Th?nh t? San Jose xu?ng. Hon m?t ch?c phi?n dá có âm thanh khác nhau du?c s?p trên m?t giàn khung g? trên sân kh?u b?ng ch?c phát lên d? m?i làn di?u trong ngu âm r?i th?t âm du?i s? trình bày c?a ngh? si Vu H?ng Th?nh, dã làm cho nhi?u ngu?i thích thú vô cùng. Ð? th?a s? tò mò cung nhu th?c m?c “s?i dá cung thành âm”, sau khi trình bày xong, ngh? si Vu H?ng Th?nh dã m?i m?t s? khán thính gi? lên t?n ch? xem xét có th?t là dá hay không. Theo nh?ng nhà kh?o c? h?c, dàn dá là phuong ti?n gi?i trí, noi th? hi?n cu?c s?ng tình c?m con ngu?i dã có t? trên 3,500 nam nay. Ðàn dá du?c tìm th?y ph?n nhi?u t?i các mi?n cao nguyên noi sinh s?ng c?a các dân t?c ít ngu?i. Theo Vu H?ng Th?nh thì b? dàn dá này du?c tìm th?y t?i Ð?c L?c vào nam 1949 g?m có 11 thanh dá, kích thu?c t? 0.6 mét d?n 1 mét do t? lo?i dá nham th?ch có d? tu?i t? 2,500 nam d?n 3,000 nam. Vi?n Nghiên C?u Âm Nh?c Vi?t Nam nay dã tìm ra du?c 30 b?. Theo vi?n cho bi?t thì dân t?c Vi?t Nam có 6 th? nh?c khí không th?y nu?c nào có ho?c có r?t ít. Ðó là dàn dá, chiêng, c?ng, tr?ng d?ng, dàn dáy và dàn b?u.

Trình bày lo?i nh?c khí này cung là trình bày d?n nét van hi?n c?a dân t?c Vi?t Nam, kh?i dân t?c ít ngu?i. Ai cung bi?t r?ng nhân lo?i dã t?ng tr?i qua nhi?u th?i k? t? th?i an lông ? l? d?n th?i d? dá, d? d?ng, d? s?t... thì ngu?i dân t?c thi?u s? L?c Vi?t dã bi?t dùng dá không ch? là v?t d?ng d? muu sinh mà còn là phuong ti?n d? th? hi?n d?i s?ng tinh th?n n?a.

Nhung có l? ti?t m?c “Hát Ch?u Van” t?c là “Lên Ð?ng” vào nh?ng phút cu?i cùng c?a chuong trình dã làm m?i khán thính gi? th?a mãn nh?t. Th?a mãn là vì du?c nghe nói d?n nhi?u nhung l?i ít khi du?c thu?ng ngo?n. Th?a mãn cung là vì có nghe nói r?ng Bác Si Freud, nhà tâm sinh lý h?c n?i ti?ng th? gi?i, cung có l?n gi?i thích hi?n tu?ng “lên d?ng” c?a ngu?i Vi?t và cho r?ng dó là s? gi?i t?a nh?ng ?n ?c sinh lý cho ngu?i ph? n? ph?i s?ng trong m?t xã h?i b? gò nén trong phong t?c và d?o d?c.

Thành công c?a màn Hát Ch?u Van này, ngoài các ngh? si ng?i “H?u bóng” và “cung van” ra thì vu công Michelle trong doàn vu L?c H?ng dã th? hi?n khá dúng cách c?a các bà, các cô d?ng trong nh?ng màn Thánh Cô, Thánh c?u, T? Ph? xu?t hi?n hát múa, ban phát l?c cho thi?n nam tín n?.

Hon ba ti?ng d?ng h? khán gi? dã mi?t mài dõi theo t?ng ti?t m?c. Cho d?n khi k?t thúc, h?i tru?ng v?n còn kín gh?. Ðêm m? h?i Phong Châu c?a Nga Mi và Tr?n Lãng Minh dã d?t du?c thành công c? v? n?i dung l?n hình th?c và s? dàn d?ng t? ch?c. Ch? v?i hai ngu?i ngh? si nhi?t thành, d?y tâm huy?t v?i ngh? thu?t âm nh?c truy?n th?ng nhu Nga Mi và Tr?n Lãng Minh, hàng tram ngh? si nam n? và nh?ng ngu?i yêu ngh? thu?t dã h?t lòng dóng góp và h? tr? vào vi?c làm d?y ý nghia này. Vu su Vu Ðình Luân và ban vu L?c H?ng dã tr? h?t tài ngh? và kh? nang không thua b?t c? m?t doàn vu danh ti?ng nào nên các màn ca vu tân cung nhu c? d?u du?c khán thính gi? nhi?t li?t tán thu?ng.

V?i ý nguy?n làm ngh? thu?t van hóa c? truy?n dân t?c mà không ch? truong thuong m?i nên “có l? chút d?nh” nhung Tr?n Lãng Minh v?n cho chúng tôi bi?t “s? còn ti?p t?c con du?ng ngh? thu?t v? ngu?n này d? trao g?i c? m?t kho tàng van hóa c?a dân t?c cho khán thính gi?”.

Hy v?ng nh?ng chuong trình t?i Nga Mi và Tr?n Lãng Minh s? l?i “M? H?i Cung Ðình C? Ðô Hu?” và r?i “M? H?i D?ng Nu?c Phuong Nam” v?i nh?ng làn di?u dân ca hò Hu?, tu?ng chèo Bình Thu?n, dân ca Chàm và ca c? tu?ng tích c?i luong Nam ph?n...

Cung u?c mong s? có nhi?u dôi vai m?nh thu?ng quân t?i gánh vác cùng v?i c?p ngh? si này b?i vì “có th?c m?i v?c du?c d?o”. Nh?ng chuong trình van ngh? hoành tráng d?y ý nghia nhu th? này dòi h?i nh?ng chi phí l?n lao cung nhu nh?ng ngh? si tài nang có h?ng dóng góp vào. Mà s? dóng góp c?a ngh? si vào nh?ng công cu?c ý nghia nhu th? c?n ph?i du?c c?ng d?ng chúng ta b?i hoàn x?ng dáng. (N.H.)