Tu?n r?i, ? Cam B?t, tòa án x? t?i ph?m chi?n tranh m?t s? c?u lãnh t? Khmer Ð? còn s?ng sót dã b?t d?u m?t ti?n trình hy h?u. L?n d?u tiên, các n?n nhân ra tòa không nh?ng ch? là nhân ch?ng mà d?ng th?i s? là bên nguyên trong m?t v? x? dân s? d?i v?i nh?ng tên sát nhân này.

Trong s? này có Sok Chear. N?u bà có quy?n, Sok Chear nói v?i ký gi? Seth Mydans c?a t? New York Times, bà s? x? ngu?i dàn ông d?ng tu?i ng?i trong gh? ph?m nhân và d? mu?i vào v?t thuong c?a ông ta. Bà s? dánh d?p, hành h?, tra t?n, gi?t di?n ông ta d? b?t ông ta ph?i nói lên s? th?t. Trong s? dó cung có ông Ly Monysar. V?i ông Ly Monysar thì ch? có m?t di?u có th? làm cho ông hài lòng dó là m?ng d?i m?ng. Ông gi?i thích “Ch? có gi?t h? thì m?i dem l?i bình tâm cho tôi. Tôi mu?n h? cung ph?i dau kh? nhu tôi dã t?ng dau kh?. Và dó là di?u mà t?n thâm tâm tôi, tôi ao u?c.”

Sok Chear, nay là m?t tu ch?c và Ly Monysar, nay làm ngh? gác dan, ch? là hai trong s? nhi?u tri?u n?n nhân c?a ch? d? Khmer Ð?. H? là nh?ng ngu?i dân bình thu?ng c?a Cam B?t v?n dã trong su?t b?n nam tr?i ph?i ch?u d?ng ch? d? tàn b?o c?a nh?ng lãnh t? cu?ng tín c?a ch? d? c?ng s?n Khmer, mà h?u h?t là nh?ng nhà trí th?c du?c di h?c ? Pháp tr? v?. Cuong quy?t l?p m?t ch? d? v?i m?t ch? thuy?t c?ng s?n d?c thù, nh?ng nhà trí th?c này dã t?o d?ng m?t ch? d? mà chính sách tàn b?o dã tr? thành kinh hoàng vào b?c nh?t nhì trong l?ch s? nhân lo?i. M?t ph?n nam dân Khmer dã ch?t th?m vì công cu?c cu?ng bách nông thôn hóa.

Ngày nay, ba th?p niên sau, nam lãnh t? già nua còn s?ng sót c?a ch? d? sau cùng dã ra tòa. Bà Sok Chear và ông Ly Monysar là hai trong s? hai tram ngu?i dã n?p don d? du?c tòa chính th?c công nh?n là n?n nhân và do dó có quy?n xin x? dân s? nh?ng ngu?i này. M?c dích c?a các v? x? dân s? không ph?i là d? dòi h? d?n t?i nhung d? dòi m?t s? chu?c t?i tu?ng trung, có th? dó là m?t tu?ng dài k? ni?m, m?t vi?n b?o tàng, hay m?t trung tâm cham sóc nh?ng ngu?i mà cho d?n nay v?n còn s?ng trong kinh hoàng, tâm th?n b?t d?nh vì nh?ng ký ?c c?a ch? d?.

M?t s? các lu?t gia qu?c t? dã lên án cu?c thí nghi?m tu pháp này: m?t tòa án s? d?ng c? lu?t qu?c t? l?n lu?t d?a phuong, do s? h?p tác gi?a Liên Hi?p Qu?c và chính ph? Cam B?t. Th?m Phán Gabriela Gonzalez Rivas, phó ch? t?ch don v? lo v? n?n nhân, gi?i thích “L?n d?u tiên trong l?ch s?, n?i qui c?a tòa cho phép n?n nhân tham gia nhu là m?t b? ph?n c?a v? x?.”

Trong nhi?u v? x? án qu?c t? khác nhu nh?ng v? x? t?i Tòa Án Hình S? Qu?c T?, n?n nhân cung dã du?c tham d? nhung v?i m?t vai trò gi?i h?n, h?u h?t ch? là nhân ch?ng. Là m?t bên trong m?t v? x? hình s?, n?n nhân nhu v?y ngang hàng v?i b? cáo, có quy?n tham d? các cu?c di?u tra c?a tòa, có quy?n du?c d?i di?n b?i lu?t su, có quy?n g?i nhân ch?ng, và có quy?n ch?t v?n b? cáo t?i tòa. Th?m Phán Rivas tin là vi?c cho phép n?n nhân tr? thành m?t bên trong v? x? s? t?o cho h? m?t v? th? và m?t uy quy?n. “H? có th? nói lên nh?ng gì dã x?y ra cho h?, c?m th?y nh?ng gì x?y ra cho h? dã du?c d?m x?a d?n, và công nh?n là nh?ng gì x?y ra cho h? dáng l? không du?c phép x?y ra.”

Lu?t Su Diane Orentlicher c?a Open Society Justice Initiative, m?t t? ch?c tranh d?u cho công lý dân ch?, thì cho là vi?c cho phép n?n nhân tham gia là m?t s? ti?n hóa c?a các co ch? công lý qu?c t? theo. Lu?t Su Diane Orentlicher gi?i thích là sau 15 nam các co ch? pháp lý qu?c t? nay ngày càng công nh?n là không th? lo?i b? n?n nhân ra kh?i công vi?c tìm công lý cho h?. Bà Orentlicher tin tu?ng là vi?c này s? c?i thi?n công lý qu?c t? trong nh?ng tru?ng h?p t?i ph?m chi?n tranh và t?i d?i v?i nhân lo?i.

Tòa án t?i Cam-b?t dã b? ch? trích là không theo du?c dúng tiêu chu?n qu?c t? vì dã ch?p nh?n áp d?ng c? lu?t d?a phuong cung nhu là r?t d? b? thao túng b?i Th? Tu?ng Hun Sen, v?n b?n thân cung dã t?ng theo Khmer Ð?. Vi?c cho phép các n?n nhân tham gia l?i càng t?o thêm ch? trích, d?c bi?t là t? nh?ng lu?t gia lo ng?i v? quy?n c?a b? cáo và vi?c b?o v? nguyên t?c “presumption of innocence” (vô t?i cho d?n khi k?t án).

M?t s? nh?ng nhà ch? trích thì nói là tòa dã di ra ngoài lãnh v?c công lý mà l?c vào nh?ng ngh? trình xã h?i. Tác gi? Peter Maguire, chuyên gia v? công lý qu?c t?, thì cho dây là m?t di?u mà ông g?i là “dùng công lý d? gi?i tr? nh?ng v?n d? tâm lý xã h?i.” Ông nh?n m?nh “Công vi?c c?a m?t Tòa Án Hình S? Qu?c T? là k?t án k? có t?i, tha cho k? vô t?i. Ðòi h?i hon ? tòa án là dòi h?i vu?t quá m?c c?a m?t v? x? hình s?.”

Nhung d?i v?i d?i da s? nhân dân Khmer, chính nh?ng v? x? dân s? m?i là m?c tiêu c?a các v? x? v?n dã quá tr? này. Ðây là m?t cách d? toàn th? dân t?c d?i di?n v?i quá kh? dau thuong. V? x? này, theo h?, s? là m?t phuong th?c d? gi?i tr? v?t thuong c?a quá kh?, d? hàn g?n và d? ch?m d?t s? b?t kh? xâm ph?m c?a nh?ng k? dã t?ng gây nên t?i ác trong m?t xã h?i mà lu?t pháp chua bén r?.

Và di?u dó m?i là quan tr?ng cho ngu?i dân Khmer hôm nay. Theary Seng, m?t lu?t su Hoa K? g?c Khmer, v?n dã m? côi c? cha l?n m? vì ch? d?, dã là ngu?i d?ng ra t? ch?c cho hai nhóm tr? m? côi trong dó có Sok Chear và Ly Monysar d? don ki?n dân s?. Lu?t su Seng, nam nay 37 tu?i, là ngu?i duy nh?t dã d?i ch?t v?i ngu?i mà bà nói dã gi?t b? m? mình t?i tòa. Ngu?i dó là Nuon Chea, 81 tu?i, lý thuy?t gia và anh ba c?a ch? d?. Nh? l?i, lu?t su Seng nói là ông ta dã ch? “ch?u d?ng”.

Ða s? ngu?i Khmer hi?n nay cung ch? bi?t “ch?u d?ng”. Nhung khi v? x? b?t d?u, di?u mà t?t c? m?i ngu?i d?u mu?n bi?t là cái gì dã t?o nên cho h? nh?ng dau kh? nhu v?y và t?i sao.

Ðó cung là nh?ng gì mà ngu?i dân Hu? h?n cung mu?n bi?t v? v? th?m sát M?u Thân, cung nhu bi?t bao ngu?i dã m?t thân nhân trên du?ng vu?t bi?n mu?n bi?t t?i sao m?t ch? d? l?i d?y dân chúng vào con du?ng cùng nhu v?y. V? x? hình s? và dân s? ? Cam B?t ít nh?t cung dem l?i cho ngu?i dân x? Chùa Tháp m?t co h?i d? d?t câu h?i. Không bi?t bao gi? ngu?i Vi?t m?i có th? d?t câu h?i dó v?i nh?ng k? ch?u trách nhi?m gây nên bi?t bao tang tóc cho dân t?c!

Lê Phan