Nguy?n Tú

LTS: Nhân ngày gi? th? 28 (27 Tháng Tu, 2008) c?a Bác Si Phan Huy Quát (1908-1979), c?u th? tu?ng Vi?t Nam C?ng Hòa (1965), nh?t báo Ngu?i Vi?t xin dang t?i bài vi?t c?a Nguy?n Tú, trích t? nguy?t san Kh?i Hành s? 138, Tháng Tu 2008, d? tu?ng ni?m v? c?u th? tu?ng mi?n Nam t? do dã b? mình trong lao tù C?ng S?n sau ngày 30 Tháng Tu 1975.

Bác Si Phan Huy Quát sinh nam 1908 t?i Ngh? Tinh, tham chính nhi?u l?n, t?ng làm T?ng Tru?ng Giáo D?c, T?ng Tru?ng Qu?c Phòng, l?n cu?i cùng gi? ch?c v? Th? Tu?ng Vi?t Nam C?ng Hòa, vào nam 1965. Ông cung là Ch? t?ch Liên Minh Á Châu Ch?ng C?ng, phân b? Vi?t Nam, và là ch? nhi?m tu?n báo Di?n Ðàn, Sài gòn, 1972. Ngày 16 Tháng Tám 1975 Bác Si Quát b? C?ng S?n b?t do n?i ph?n trên du?ng vu?t biên; và chua d?y b?n nam sau ông t? tr?n trong nhà tù Chí Hòa. Bài du?i dây do ký gi? k? c?u Nguy?n Tú, b?n ông, và cung là b?n tù (ngu?i dã s?ng bên c?nh Bác Si Quát trong nh?ng ngày tháng và gi? phút cu?i cùng t?i khám Chí Hòa), k? l?i “nhu m?t nén huong chiêu ni?m chung.”

Trong th?i gian b? c?m tù, Bác Si Quát b? b?nh gan r?t n?ng song Vi?t C?ng không cho ch?a ch?y, thu?c men do gia dình ti?p t? không du?c nh?n. Ngu?i con trai út b? giam ? phòng bên, có thu?c cho b?, cung không làm sao mang sang. Khi bi?t ông không th? nào qua kh?i, chúng m?i dem ông lên b?nh xá. Ông ch?t ? dó vào ngày hôm sau, 27 Tháng Tu 1979.

Tang gia dã du?c phép d? mang thi hài ra quàn t?i chùa Xá L?i và phát tang ? d?y vào ngày hôm sau, song phút chót, Hà N?i ra l?nh ph?i an táng ngay, vì ngày dó, 28 Tháng Tu 1979, T?ng Thu Ký Liên Hi?p Qu?c t?i Sài Gòn; Vi?t C?ng s? du lu?n qu?c t? - n?u bi?t d?n cái ch?t b? b? m?c c?a m?t c?u Th? Tu?ng Mi?n Nam - có th? ngó t?i tình tr?ng giam c?m c?a hàng tram ngàn ngu?i khác. Cung b?i th?, r?t ít ngu?i nghe bi?t d?n s? dày d?a tù nhân Phan Huy Quát cung nhu cái ch?t trong tù c?a ông - bên c?nh các tru?ng h?p tuong t? c?a các trí th?c van ngh? si khác - c?a nhà c?m quy?n Hà N?i.

Chí Hòa, Sài Gòn

M?t ngày cu?i Tháng Tu 1979

Hôm nay d?n lu?t b?n phòng 5-6-7-8-, gác 1, khu ED du?c di t?m, gi?t. M?i ngu?i d?u r?n r?o, h?i h? chu?n b?, cu?i hô h?. C? ba ngày ru?i m?i du?c s?i nu?c trên thân th? hôi hám, ng?a ngáy và vò v?i qu?n áo dã tích tr? kha khá m? hôi, d?t ghét, thì tru?c cái h?nh phúc nh? nhoi ch? du?c phép hu?ng hai l?n m?i tu?n, ai mà không “vui v?, h? h?i, ph?n kh?i” dù, trên lý thuy?t, th?i gian t?m du?c quy d?nh 30 phút c? b? cán b? an b?t, ch? còn v?n v?n 15 phút.

C? b?n phòng dã l?n lu?t ra hành lang ng?i x?m s?p hàng d?i cán b? gác d?n di?m s?. L?n dó, vi?n c? b? c?m, tôi xin phép ? l?i trong bu?ng. Tôi có m?c dích riêng.

Ki?m tra xong s? ngu?i ? l?i m?i bu?ng, cán b? ra hi?u cho m?i ngu?i d?ng d?y, ti?n v? phía c?u thang. Ti?ng gu?c, ti?ng dép khua trên c?u thang, ti?ng nói lao xao c?a doàn ngu?i xa d?n r?i l?ng h?n. T? du?i sân dã b?t d?u v?ng lên ti?ng s?i nu?c ào ào, ti?ng nói oang oang, ti?ng cu?i khanh khách th?nh tho?ng xen ti?ng ch?i th? thân m?t, ti?ng s?c nu?c, ti?ng rú khoái trá c?a các b?n tù du?c làn nu?c mát nhu nu?c lu ch?y d?n d?p trên da. H?nh phúc th?t!

Bu?ng 5 chúng tôi ? d?u dãy, sát v?i d?u c?u thang, noi dây d?t m?t cái bàn và m?t cái gh? cho cán b? gác. Ch? tôi n?m sát hàng song s?t. Tôi d?ng d?y, nhìn v? phía d?u c?u thang ch? cách ch?ng ba thu?c r?i quay ngu?i, d?o m?t su?t d?c hành lang. Không có bóng cán b?. Can phòng voi di 58 ngu?i nhu r?ng ra. Hoi n?ng c?a 60 m?ng tù tích t? t? su?t ngày và dêm tru?c t? gi?i phóng d?n d?n dem l?i m?t c?m giác thoáng khí hon.

Can phòng ch? còn l?i hai ngu?i không di t?m là tôi và m?t ngu?i n?a dang n?m ? hàng gi?a, sát tu?ng, trên di?n tích v?n v?n có 60 phân t?c 2/3 c?a m?t chi?c chi?u h?p. Ðó là kho?ng không gian dã du?c chia r?t d?u cho 60 tù nhân mà Vi?t C?ng dã c?i cho cái danh t? m? mi?u là “tr?i viên.” Ngu?i d?ng phòng này n?m, hai chân du?i th?ng, hai cánh tay g?p l?i trên b?ng, hai bàn chân ch?p vào nhau, m?t nh?m, v? m?t bình th?n. Ông b? b?nh dã hon m?t tu?n, không thu?c men. Nu?c da m?t dã chuy?n sang màu tai tái càng n?i b?t v?i màu tr?ng c?a chòm râu và mái tóc. B?nh nhân n?m im, không c?a qu?y, thân hình nhu dã quen dóng khung trong không gian 60 phân c?a chi?c chi?u. Ông là Bác Si Phan Huy Quát dã t?ng là T?ng tru?ng nhi?u l?n, ch?c v? cu?i cùng và cao nh?t trong ho?t d?ng chính quy?n c?a ông là ch?c Th? Tu?ng Vi?t Nam C?ng Hòa vào Mùa Xuân 1965. Nam 1979 ông dã trên 70 tu?i.

Tôi d?o m?t m?t l?n n?a su?t d?c hành lang, dõng tai nghe ngóng. V?n không m?t bóng ngu?i, không m?t ti?ng d?ng kh? nghi nào trên t?ng gác v?ng l?ng. Tôi bu?c v?i t?i chi?u c?a Bác Si Quát r?i ng?i sát bên. B?nh nhân v?n n?m im, m?t nh?m, không m?t ph?n ?ng nào ch?ng t? ông c?m giác th?y có ngu?i bên c?nh. Hoi th? y?u. B? d? ng? c?a ông b?n có cu nhi?u nhung không b? xô l?ch. Ðôi ?ng qu?n du?c kéo th?ng t?i c? chân. Ðôi tà áo du?c khép g?n, ôm kín thân trên. Cánh tay áo trùm t?i t?n c? tay. Ch?ng ph?i vì cu?c s?ng t?m b? trong tù r?t nhi?u h?n ch? kh?c nghi?t c?ng thêm lâm b?nh n?ng dã hon m?t tu?n - m?t tru?ng h?p b?t c? ai cung có th? buông th?, m?c cho thân ph?n n?i trôi và có th? kém di nhi?u, ít c?nh giác v? cách ph?c s?c và tu th? - mà Bác Si Quát thi?u ch?ng ch?c. Và t? cái ch?ng ch?c này nhu toát lên m?t cái gì có v? ngh?ch lý d?n d? v?a dau d?n v?a dung mãnh gi?a thân ph?n con ngu?i và hoàn c?nh.

Tôi kh? lên ti?ng:

“Anh Quát! Anh Quát!”

Không m?t ph?n ?ng c?a b?nh nhân. Tôi l?c nh? cánh tay b?nh nhân, hoi cao gi?ng: “Anh Quát! Anh Quát!” V?n không m?t ph?n ?ng, tôi dua ngón tay tr? qua mui b?nh nhân. Hoi th? quá y?u. Du?i sân, ti?ng s?i nu?c b?t d?u thua d?n. Th?i gian t?m gi?t s?p h?t. Tôi không mu?n m?c dích khai b?nh gi? c?a tôi b? l? là c? ý ? l?i bu?ng d? dích thân nói ít di?u cho là c?n thi?t v?i Bác Si Quát và c? v?i tôi n?a.

Bu?ng 5 chúng tôi v?n du?c Vi?t C?ng coi là m?t bu?ng “ph?n d?ng” nh?t trong s? b?n bu?ng c?a l?u 1, khu ED vì ch?a m?t c?u Th? tu?ng, 3 c?u T?ng tru?ng, nhi?u si quan c?p tá, m?t s? ít dân s? “d?u chai dá, khó c?i t?o, ph?n t? r?t x?u, m?t d?y.” M?t bu?ng “ng?y n?ng” nên du?c Vi?t C?ng t?n tình “chi?u c?” trong sinh ho?t hàng ngày. Ngoài ra, còn ph?i k? t?i m?t vài tên “ang ten” t?c ch? di?m du?c cài trong bu?ng. Tóm l?i, chúng tôi d?u b? theo dõi r?t sát, r?t ch?t. Tôi ph?i làm g?p. Tôi l?c m?nh hon cánh tay b?nh nhân, cao gi?ng thêm: “Anh Quát! Anh Quát!”

B?nh nhân v?n l?ng im. Ph?i làm th?t g?p. Tôi xoay nghiêng mình, t? tay xu?ng chi?u, ghé mi?ng sát tai Bác Si Quát, c? nói th?t rành r?: “Anh Quát! Anh Quát! Nh?n ra tôi không?” L?n này dôi mi b?nh nhân hoi d?ng d?y r?i du?ng lên, hé m?. Tôi thoáng th?y lòng tr?ng m?t vàng khè. Ch?ng c?n ph?i h?c ngành y m?i bi?t b?nh gan c?a Bác Si Quát coi m?i n?ng. B?nh nhân v?n t?t th?u thào: “Anh Tú!” Tôi hoi yên tâm. Mi?ng l?i sát tai Bác Si Quát, tôi nói: “Anh m?t l?m ph?i không?” Ð?u b?nh nhân hoi g?t g?t. Không hi?u lúc dó linh c?m nào xui khi?n, tôi c? rót vào tai Bác Si Quát, gi?ng hoi ngh?n: “Anh có nh?n gì v? gia dình không?” B?nh nhân c? g?ng l?c d?u, m?t v?n nh?m. Du?i sân không còn ti?ng s?i nu?c n?a. Có ti?ng các bu?ng tru?ng d?c anh em t?p h?p d? di?m s? l?i tru?c khi lên bu?ng. Ch? còn d? hon m?t phút. May l?m thì hai phút. Tôi d?n d?p bên tai Bác Si Quát: “Ai d?t bày, l?a b?t anh? Ai ph?n anh? Th?ng Liên ph?i không? Nói di! Nói di!” Ðôi môi b?nh nhân nhu m?p máy.

Tôi v?i nh?m lên, ghé sát tai tôi vào mi?ng b?nh nhân. M?t hoi th? khò khè, theo sau là vài ti?ng khô kh?c, n?ng nh?c nhu c? trút ra t? m?t chi?c bong bóng dã d?p hoi d?n chín ph?n mu?i: “Thôi! Anh Tú ?.” Ti?ng gu?c, dép, ti?ng cu?i, nói ?n ào dã b?t d?u t? chân c?u thang. Tôi chua ch?u buông: “Nói di! Anh Quát! Nói di!” M?t hoi th? m?t chút g?p hon, nhu làn hoi h?t v?i ra l?n chót! “Thôi! Thôi! B? di!” Ti?ng gu?c, dép, ti?ng cu?i, nói ?n ào dã t?i quá n?a c?u thang. Tôi v?i nh?m d?y, bu?c nhanh v? chi?u mình, n?m th?ng c?ng, v?t tay lên trán.

Ngoài hành lang, các b?n tù h?i h?, xôn xao phoi qu?n áo m?i gi?t. Vài ti?ng k? kèo nhau v? ch? dây phoi. R?i nhu m?t d?i quân dã ch?c du?c phòng tuy?n d?ch, h? ùa vào phòng, d?ng l? nh? ngh?t l?i di quá nh? gi?a ba hàng chi?u. Can phòng nhu b? co h?p l?i. Ti?ng cu?i dùa thua d?n khi t?t c? dã v? du?c chi?u mình. Khói thu?c lá b?t d?u t?a. Ðây dó ti?ng rít c?a vài bình thu?c lào n?i lên sòng s?c. Bây gi? thì m?i ngu?i, sau tr?n t?m th?a thuê, dã ng? lung trên chi?u. C? phòng l?ng ti?ng.

Tôi ng?i d?y, h?i v?ng qua hàng chi?u gi?a, phía sát tu?ng: “Anh Châm! Anh coi l?i xem anh Quát b?nh tình hôm nay ra sao?”

Bác Si H? Van Châm, c?u T?ng tru?ng Thông tin, Chiêu h?i và C?u chi?n si, có ph?n chi?u li?n bên Bác Si Quát. Ông Châm quay v? phía Bác Si Quát, tu th? n?m v?n y nhu tru?c. C?nh l?n x?n, ?n ào, ?m i v?a qua c?a can phòng không làm Bác Si Quát d?ng d?y chút nào. Cái gì dã nhu làm tê li?t b? ph?n giây th?n kinh di?u khi?n ngu?n nang ý chí con ngu?i d?n n?i Bác Si Quát không ph?n ?ng gì, hay không còn mu?n ph?n ?ng gì dù ch? là m?t phác h?a - tru?c c?nh hu?ng bên ngoài? M?t hình ?nh bu?n th?m lóe lên trong tu?ng tu?ng; n?u không ph?i là mùa oi b?c thì m?t t?m n?n m?ng d?p lên ngu?i dong d?ng và g?y gu?c c?a Bác Si Quát th?a d? d? dóng vai trò m?t t?m khan li?m.

Bác Si Châm hu?ng v? phía tôi, l?c d?u. Tôi lên ti?ng v?i bu?ng tru?ng: “Anh Phuong! Báo cáo cán b? xin dua Bác Si Quát di b?nh xá ch?!” Phuong là h? si quan binh ch?ng nh?y dù, tu?i kho?ng 30. Tuy còn tr?, tóc Phuong dã tr?ng xóa, có l? vì “x?u máu.” Anh em bèn dán cho cái nhãn hi?u “Phuong d?u b?c.” Phuong l?ng thinh, coi b? ng?n ng?i. Nói cho ngay su?t hon m?t tu?n l? Bác Si Quát lâm b?nh Phuong dã m?y l?n báo cáo xin dua Bác Si Quát di b?nh xá, nhung d?u b? t? ch?i. Tôi quay v? phía Bác Si Châm: “Anh Châm! Nói cho Phuong bi?t b?nh tr?ng c?a Bác Si Quát di!” Ông Châm bèn b?o: “Anh Phuong! Báo cáo cán b? ngay di!” Phuong không dáp, l? rõ v? ng?n ng?i. Trong phòng b?ng nhao nhao nhi?u gi?ng thúc gi?c, gay g?t: “Báo cáo di! Ch? gì n?a? B?nh nhu v?y mà không di báo cáo, còn ch? gì n?a? Ch? ngu?i ta ch?t à?” Can phòng dang im ?ng, s?ng d?ng h?n lên.

Nhi?u b?n dang n?m, nhóm ngu?i nhìn v? phía Phuong. Ðang c?i tr?n, Phuong u? o?i d?ng d?y, b?n áo, ra kh?i phòng, di v? phía d?u c?u thang. M?t lát khá lâu, cán b? gác t?i, có Phuong theo sau. Anh chàng cán b?, m?t hoi khinh kh?nh, t? bên ngoài song s?t c?c l?c h?i v?ng: “Ðâu?” Bác Si Châm nhích ngu?i qua m?t bên, ch? vào Bác Si Quát: “Ðây, cán b?!” Nhìn m?t lát, cán b? quay lung, Phuong l?ng l?ng v? chi?u mình. Nh?ng anh em khác l?i d?t mình n?m. Can phòng chìm trong im l?ng hoàn toàn nhu th? h?i h?p ch? d?i m?t phán quy?t sinh t? c?a tr?i.

Ch?ng 20 hay 30 phút sau, có ti?ng lao xao ? d?u c?u thang. Hai b?n tù du?c làm ? b?nh xá, dem m?t bang ca t?i cùng v?i cán b? gác và m?t cán b? khác, ch?c là ? b?nh xá. Can phòng l?i náo d?ng. M?i ngu?i d?u ng?i d?y ho?c d?ng lên ph?n chi?u c?a mình.

Phuong “d?u b?c” d?n hai anh mang bang ca d?n ch? Bác Si Quát. B?nh nhân nhu mê man, t? mình không ng?i d?y du?c. B?n anh em kh?e m?nh trong phòng xúm nhau nâng b?nh nhân d?t trên bang ca. Trong lúc dó Bác Si Châm v?i nhét vào m?t túi nh? vài d? c?n thi?t cho Bác Si Quát: Kem và bàn ch?i dánh rang, vài d? lót, thêm m?t b? d? ng?, dua, mu?ng, chén... Bang ca du?c khiêng di. B?nh nhân v?n n?m, m?t nh?m, không m?t ph?n ?ng. Du?i sân, m?t ti?ng kêu l?n! “L?y com!” Can phòng tr? l?i cu?c s?ng don di?u hàng ngày c?a m?t tr?i tù. Lúc dó kho?ng 10 gi? ru?i.

Trua hôm sau, khi l?y com tr? v?, anh em thì th?m r? tai nhau: “Bác Si Quát ch?t r?i!” C? phòng nhao nhao: “H?i nào? H?i nào? Ch?t mau quá v?y?” M?t anh dáp: “Nghe nói, h?i trua hôm qua thì ph?i.”

Ch? m?t lát cáo phó mi?ng c?a các b?n tù di l?y com dã lan truy?n kh?p khu ED. B?a com trua hôm dó ít ?n ào hon thu?ng l?. Có ai trong phòng th?t m?t câu: “B?nh nhu v?y, su?t hon m?t tu?n xin di b?nh xá, không cho. Ð?i g?n ch?t m?i cho thì còn gì!” M?t di?u van ng?n, g?n, hàm súc cho m?t b?n tù dã n?m xu?ng. M?t l?i ng?n, g?n, hàm xúc lên án ch? d? b?t nhân, ác nghi?t c?a C?ng S?n. Can phòng g?n nhu l?ng di. Không bao lâu sau b?a com, cán b? gác t?i, b?o bu?ng tru?ng thu d?n d? c?a Bác Si Quát. Tru?c khi quay lung, h?n còn nói v?i: “Nh? làm b?n kê khai, nghe không!” Ð?i v?i tù nhân, dó là l?i công nh?n chính th?c cái ch?t c?a b?t c? “tr?i viên” nào.

L?n này, là cái ch?t c?a m?t v? c?u th? tu?ng.

Manh chi?u c?a Bác Si Quát dã du?c g? di theo gi? d? còn l?i c?a ông xu?ng van phòng khu. Ch? n?m cu c?a ông tro ra ph?n sân xi mang dã x?n den th?i gian, m? hôi, dau kh? và u?t ?c d?n nén c?a hàng hàng l?p l?p th? h? tù chính tr? mà ông dã là m?t trong bi?t bao ngu?i k? ti?p b?t t?n. Trí tu?ng tu?ng c?a ta có m?c s?c tung hoành sáng tác bi?t bao nhiêu chuy?n v? tr?i tù và thân ph?n tù nhân du?i ch? d? C?ng S?n, thì m?nh không gian xi mang den kia th?m l?ng mà hùng h?n nói lên còn hon th? n?a. Nh?ng ngày k? ti?p, cái ch?t t?c tu?i mang nhi?u v? không rõ ràng c?a Bác Si Quát còn là d? tài bàn tán c?a nhi?u ngu?i trong phòng du?c tóm g?n trong hai ch? “nghi v?n.” Nhi?u ngu?i cho r?ng n?u du?c di b?nh vi?n s?m hon, ho?c n?u không, mà du?c phép biên thu v? nhà d? thân nhân k?p th?i g?i thu?c thì có th? Bác Si Quát dâu ra d?n nông n?i dó.

Nam 1979 v?n còn n?m trong th?i k? mà Vi?t C?ng g?i là “r?t cang.” Cu?c cu?ng chi?m mi?n Nam Vi?t Nam, n?u xuôi x? v? m?t quân s?, thì v? m?t dân tình và chính tr? l?i ch?ng xuôi x? chút nào. Nhi?u noi dã n?i lên nh?ng phong trào ch?ng d?i vu trang làm cho Vi?t C?ng vô cùng lo l?ng trong vi?c u?c lu?ng t?m c? c?a m?i phong trào d? li?u co d?i phó. Ngay t?i Sài gòn, nam 1976, v? Vinh Son x?y ra chua d?y m?t nam sau “d?i th?ng Mùa Xuân” c?a Vi?t C?ng dã làm chúng th?t diên bát d?o và m?c dù nh?ng ngu?i ch? truong và lãnh d?o v? Vinh Son cùng v?i m?t s? chi?n h?u dã b? Vi?t C?ng th?ng tay dàn áp và thanh toán, du âm và ?nh hu?ng c?a v? ?y v?n còn kéo dài mãi t?i 1979 và sau n?a. L?i thêm cu?c chi?n v?i Trung C?ng Mùa Xuân 1979 ? mi?n B?c và cu?c chi?n v?i Cam B?t ? mi?n Nam kh?i s? t? 1978. Do dó Vi?t C?ng càng si?t ch?t k? lu?t d?i v?i tù chính tr?. Tuy không có b?ng ch?ng rõ ràng, nhi?u ngu?i trong phòng có c?m giác “ang ten,” t?c ch? di?m viên, dã du?c tang cu?ng.

Cu?c s?ng ti?p t?c trong b?u không khí càng ngày càng ng?t ng?t. Vi?t C?ng “du” lý l? d? d?i x? v?i tù nhân tàn nh?n hon, b?t nhân hon. Bác Si Quát dã lâm b?nh trong hoàn c?nh kh?c nghi?t dó. Con trai út c?a ông là Phan Huy Anh b? b?t cùng v?i ông ngày 16 Tháng Tám 1975 không du?c ? chung cùng bu?ng, mà b? giam ? bu?ng 6 sát bên. Hai cha con ch? trông th?y nhau nh?ng l?n di t?m, t?c hai l?n m?t tu?n. Khi t?m cung không du?c liên h? v?i nhau. Huy Anh dù có mu?n giúp b? gi?t qu?n áo hay m?t vài vi?c v?t vãnh cung không bao gi? du?c phép. Còn nói chuy?n v?i nhau thì tuy?t d?i c?m. N?u b? b?t qu? tang hay có ngu?i t? cáo, hai cha con s? b? cúp vi?t thu v? nhà v?i h?u qu? kèm theo là b? cúp tham nuôi. ?y là chua k? có th? b? k? lu?t dua di bi?t giam. Vi?c tham nuôi c?a gia dình cung tách r?i, riêng bi?t: không bao gi? hai cha con du?c tham nuôi, g?p g? thân nhân cùng m?t lúc, cùng m?t ngày. Hai cha con s?ng sát bu?ng nhau mà còn hon hai k? l?. Hai k? l? còn có th? xin phép trao d?i v?i nhau chút quà, nói v?i nhau dam ba câu. Bác Si Quát và Huy Anh luôn luôn b? t? ch?i và b? theo dõi k?. Khi du?c tin b? lâm b?nh, Huy Anh nhi?u l?n xin phép qua tham và dem thu?c cung không du?c. Ch? t?i phiên di lãnh com, Huy Anh m?i du?c bu?c ra kh?i bu?ng. Nh?ng lúc dó tôi thoáng b?t g?p ánh m?t bu?n bã c?a Huy Anh kín dáo nhìn qua song s?t t?i ch? b? dang n?m l?m. Tôi còn nh? hai ngày tru?c khi Bác Si Quát du?c dua di b?nh xá, cán b? gác m?i cho phép Huy Anh dem thu?c cho b?, sau không bi?t bao nhiêu l?n nan n?. Huy Anh ch? du?c phép d?ng ngoài c?a nhìn v?ng vào. Thu?c thì do bu?ng tru?ng nh?n dua cho Bác Si Quát. Thu?c d?n quá mu?n, dù ch? là th? thu?c thông thu?ng tr? b?nh gan. L?n “nhìn tham” th?m l?ng du?c phép công khai dó dài không quá hai phút. Và dó cung là l?n chót Huy Anh du?c chính th?c nhìn b? qua chi?u dài g?n 8 thu?c c?a can bu?ng du?i dôi m?t cú v? c?a cán b? gác ng?i phía d?u c?u thang giám sát.

Hôm Bác Si Quát du?c khênh di b?nh xá, Huy Anh cung không du?c phép ra kh?i bu?ng dù ch? d? nói ít câu tham h?i và nhìn b? n?m thoi thóp trên chi?c bang ca. M?t ngày sau khi Bác Si Quát ch?t, Huy Anh du?c tr?i cho phép v? th? tang b?. Nhi?u ngu?i trong chúng tôi hi v?ng s? có tin thêm v? tang l? và nh?t là v? cái ch?t quá d?t ng?t c?a Bác Si Quát khi Huy Anh tr? l?i tr?i. Thói quen gi?u di?m, bung bít dã tr? thành m?t th? siêu vi trùng trong máu c?a Vi?t C?ng, th? nên khi Huy Anh tr? v?, chúng tôi ch?ng bi?t tin gì thêm ngoài vi?c tang l? dã xong xuôi. Sau này có tin là Huy Anh s? du?c th? n?u “th?t tâm c?i t?o t?t.” Có nghia là không du?c ti?t l? b?t c? di?u gì liên quan d?n cái ch?t, d?n tang l? c?a b?, d?n b?t c? nh?ng gì Huy Anh dã nhìn du?c, nghe du?c ? xã h?i Sài Gòn bên ngoài trong th?i gian du?c v? nhà. Ph?i th?a nh?n Vi?t C?ng r?t “siêu” v? th? do?n d?a n?t, nh?t là d?i v?i nh?ng ai dang b? g?ng kìm c?a chúng si?t ch?t. Dù Bác Si Quát dã ch?t, không còn là m?t m?i lo chính tr? d?i v?i Vi?t C?ng, do v?y không còn c?n thi?t gi? Huy Anh làm con tin d? de d?a, d?y d?a tinh th?n ông b? n?a, cung ph?i d?i d?n cu?i nam 1979, Huy Anh m?i du?c th?.

Trong th?p niên 1940, Bác Si Phan Huy Quát dã du?c nhi?u ngu?i ? Hà N?i bi?t ti?ng là m?t luong y. B?nh nhân c?a ông, c? Vi?t l?n Pháp, r?t tín nhi?m ông vì tu cách d?ng d?n và luong tâm ngh? nghi?p r?t cao c?a ông. Ngay c? m?t s? ngu?i Pháp dã ch?n ông làm bác si gia dình c?a h?, m?t tru?ng h?p r?t hi?m trong y gi?i ngu?i Vi?t th?i ?y. M?t d? tài nghiên c?u y h?c c?a ông có liên quan d?n b?nh dau m?t c?a Hoàng Ð? B?o Ð?i th?i dó dã du?c t?ng gi?i thu?ng d?c bi?t c?a Hoàng Ð?. Cu?c d?i chính tr? c?a ông ch? th?c s? b?t d?u sau khi c?u Hoàng B?o Ð?i dã ký hi?p u?c V?nh H? Long v?i Cao ?y Bollaert c?a Pháp ngày 8 Tháng Ba 1949. Trong chính ph? d?u tiên c?a qu?c gia Vi?t Nam do c?u Hoàng B?o Ð?i lãnh d?o, Bác Si Quát tham chính v?i tu cách T?ng Tru?ng B? Qu?c Gia Giáo D?c. Sau dó ông du?c b? nhi?m vào ch?c v? T?ng Tru?ng Qu?c Phòng. T? gi?a nam 1953 tr? di, tình hình cu?c chi?n v?i Vi?t Minh ? mi?n B?c Vi?t Nam ngày càng t?i t?. Th?t tr?n c?a Pháp ngày 07 Tháng Nam 1954 ? Ði?n Biên Ph? m? màn cho H?i Ngh? Genève v? Ðông Duong v?i h?u qu? là Vi?t Nam b? chia dôi ? vi tuy?n 17 do Hi?p Ð?nh Genève du?c ký k?t gi?a Pháp và Vi?t Minh ngày 20 Tháng B?y 1954.

? Pháp, Qu?c Tru?ng B?o Ð?i phong ông Ngô Ðình Di?m làm th? tu?ng. Ngày 7 Tháng B?y 54, ông Di?m v? nu?c. Ðu?c ?y toàn quy?n lãnh d?o Vi?t Nam, ông Di?m thành l?p n?i các m?i và kiêm nhi?m luôn B? Qu?c Phòng.

Bác Si Quát tr? l?i ngh? cu, m? m?t phòng m?ch ? Dakao g?n d?u c?u Phan Thanh Gi?n. Su?t chín nam ông Di?m c?m quy?n, Bác Si Quát không tham chính: ông khó có th? thu?n v?i T?ng Th?ng Di?m v? l? l?i làm vi?c quá quan liêu, h?ng hách và d?c doán c?a gia dình h? Ngô. Thêm n?a ông là m?t thành viên trong nhóm Caravelle dã công khai dua ra b?n tuyên b? ch? trích ch? d? và dòi chính quy?n Di?m th?c hi?n t? do, dân ch?. Cu?c d?o chính ngày 01 Tháng Mu?i M?t 1963 do m?t s? tu?ng lãnh Vi?t Nam C?ng Hòa lãnh d?o ch?m d?t ch? d? Ngô Ðình Di?m theo li?n cái ch?t bi th?m c?a v? t?ng th?ng và hai em ông là Ngô Ðình Nhu và Ngô Ðình C?n. Ð?i Tu?ng Duong Van Minh và Th? Tu?ng Nguy?n Ng?c Tho c?m quy?n m?i du?c ba tháng thì b? Tu?ng Nguy?n Khánh, tu l?nh vùng II chi?n thu?t, ch?nh lý ngày 30 Tháng Giêng 64. Bác Si Quát du?c m?i làm T?ng Tru?ng Ngo?i Giao. Ông ? ch?c v? này t?i kho?ng Tháng Chín, 1964 r?i l?i tr? v? phòng m?ch.

Cu?c d?i chính tr? c?a ông d?t tuy?t d?nh danh v?ng khi, vào gi?a Tháng Hai nam 1965, ông du?c Tu?ng Nguy?n Khánh tri?u m?i thành l?p n?i các m?i. Gi? ch?c th? tu?ng du?c kho?ng ba tháng thì ông trao quy?n l?i cho H?i Ð?ng Quân L?c vì nh?ng mâu thu?n khó b? gi?i quy?t gi?a ông và Qu?c Tru?ng Phan Kh?c S?u. Ông lui v?, tr?c ti?p di?u khi?n phòng thí nghi?m y khoa c?a ông ? du?ng Hai Bà Trung. Ho?t d?ng chính tr? c?a ông thu h?p l?i trong khuôn kh? c?a Liên Minh Á Châu Ch?ng C?ng mà ông là ch? t?ch phân h?i Vi?t Nam cho t?i ngày Sài Gòn th?t th? 30 Tháng Tu 1975.

Nhung ngày k?t li?u n?n Ð? Nh? C?ng Hòa chua ph?i là ngày ch?m d?t ho?t d?ng c?a Bác Si Phan Huy Quát. Nó dua ho?t d?ng ?y sang m?t hu?ng khác, hoàn toàn xa l? v?i con ngu?i v?n di trong bao nam dã quen và ch? quen ho?t d?ng chính tr? theo l?i “chính quy,” trong “du?ng l?i chính quy.” Và con ngu?i th?n tr?ng trong ông dã lao vào m?t tr?n d?a mà tru?c kia ông chua t?ng m?t l?n luu tâm và nghiên c?u d?a hình ph?c t?p, h?t s?c b?t thu?ng do v?y cung h?t s?c b?t ng?: d?a hình c?a tr?n d?a ho?t d?ng bí m?t, mà vì tính ch?t c?a riêng nó, dòi h?i m?t cách suy nghi khác, m?t th? thông minh khác, m?t lo?i bén nh?y khác, th?m chí d?n cái can d?m trong ho?t d?ng bí m?t cung ph?i là cái can d?m khác. V? c?u th? tu?ng, t? thân, chua du?c chu?n b? k? càng cho hình thái ho?t d?ng bí m?t nó có nh?ng di?u lu?t, nh?ng nguyên t?c d?c thù c?a riêng nó. Ði?u này cung d? hi?u: ông chua t?ng th?y có nhu c?u dó. Ho?t d?ng chính tr? c?a ông t? tru?c không c?n dòi h?i ông có nh?ng nhu c?u dó. V?y mà tru?c hoàn c?nh d?t nu?c r?i b?i dang di?n ti?n tru?c m?t, ông dã ch?n d?n thân vào con du?ng m?i m? này. M?t quy?t d?nh dung c?m c?a m?t con ngu?i ngày ?y dã g?n 70 tu?i, và ch?c ch?n không ph?i là m?t quy?t d?nh d? dàng.

Sau ngày Sai gon th?t th? 30 Tháng Tu 1975, Bác Si Phan Huy Quát không dáp “l?i m?i” ra trình di?n c?a Vi?t C?ng du?c ph? bi?n trên dài phát thanh, truy?n hình và báo chí c?a chúng cho t?t c? “ng?y quân, ng?y quy?n”. Li?n sau khi c?ng quân ào ?t tuôn vào Saigon t? hai hu?ng B?c và Nam ngày 30 Tháng Tu 1975, Bác Si Quát dã d?i tu th?t ? du?ng Hi?n Vuong và b?t d?u cu?c d?i “du m?c” trong Saigon, quy?t không d? cho Vi?t C?ng b?t. C? dôi ba ngày các con ông thay phiên nhau d?n ông di thay d?i ch? trú ng?. Sau g?n ba tháng tr?n tránh nhu th?, ông có d?u hi?u m?t m?i. Các con ông khuyên ông tr?n “tr?” h?n m?t noi. Ông nhu?ng b?, v? nhà tru?ng n? trong m?t h?m khu?t ? qu?n Phú Nhu?n.

Nh?ng ai dã s?ng ? Saigon sau ngày 30 Tháng Tu 1975 ch?c khó quên cái không khí ?n ào, nh?n nh?o, h?n t?p bao trùm kh?p noi, kh?p ch?n c?a cái thành ph? hon ba tri?u ngu?i này h?u nhu ngày nào cung h?i h? tuôn ra d?y ngh?t du?ng ph?. V? m?ng r? b? ngoài vì chi?n tranh dã ch?m d?t không che d?y n?i nhi?u n?i lo âu âm ? bên trong: K? chi?n th?ng s? d?nh do?t s? ph?n c?a Saigon nhu th? nào? Thái d? nào t?t nh?t d? d?i phó v?i k? chi?n th?ng dang huênh hoang, ng?o m?n? Tùy hoàn c?nh và cuong v? riêng c?a m?i cá nhân, ngu?i thì ch?n l?i âm th?n s?ng ?n, ngu?i thì m?c, mu?n ra sao thì ra, c? s?ng “t? nhiên cái dã”. Nhung d?i da s? thì tính chuy?n tr?n kh?i Vi?t Nam b?ng du?ng bi?n sau khi M? dã vinh vi?n ph?i tay. M?t s? khác thì tính chuy?n ti?p t?c tranh d?u ch?ng C?ng. Ðã manh nha nh?ng s? tham dò, móc n?i nhau, tìm ngõ ngách trong hai lãnh v?c chính y?u: th? nh?t vu?t biên, th? nhì ch?ng C?ng.

Hai lãnh v?c này tu?ng là hoàn toàn riêng bi?t, trái l?i, thu?ng xo?n vào nhau khá ch?t, b?i l? nhi?u khi tìm du?ng vu?t bi?n l?i d?n d?n m?i ch?ng C?ng, tìm du?ng ch?ng C?ng l?i d?n t?i m?i vu?t biên. B?t c? ai ch?n d?n thân vào m?t trong hai lãnh v?c này d?u b? lôi cu?n vào cái vòng lu?n qu?n lu?ng nguyên bi hài k?ch dó. Bác Si Quát không ng? s? roi vào chính c?nh hu?ng ?y. Trong thâm tâm, ông không mu?n b? ch?y: ông v?n n?ng tình quê huong. Nhung gia dình ông 14 ngu?i, m?c nhiên là m?t áp l?c tinh th?n, th?m l?ng d?y, nhung dáng k?, bu?c ông không th? không nghi d?n s? an toàn cho v?, con, dâu, r? và các cháu n?i ngo?i, nghia là ph?i nghi d?n chuy?n vu?t biên. Ngoài tình quê huong ông cung n?ng tình gia dình không kém. Th?c ra, kho?ng m?t tu?n tru?c ngày 30 Tháng Tu 1975 l?ch s?, chính ph? Trung Hoa Dân Qu?c dã ra l?nh cho ông Ð?i s? c?a mình ? Saigon nhân danh chính ph? m?i Bác Si Quát qua Ðài B?c trú ng? n?u nhu phía M? chua lo li?u cho bác si. Lúc dó Bác Si Quát chua quy?t tâm ra di nên ch? c?m on và nói s? liên l?c sau. V? phía M?, khi hay tin Bác Si Quát còn ? Saigon, ngày 28 Tháng Tu 1975 dã liên l?c v?i ông, h?a dua hai ông bà qua M?. Bác Si Quát tr? l?i không th? nh?n s? giúp d? quý hóa ?y n?u t?t c? gia dình ông g?m 14 ngu?i không du?c cùng di. Phía M? ng?n ng?i, nhung r?i cung thu?n ý mu?n c?a Bác Si Quát và cho ông m?t di?m h?n. Ði?m h?n này sau b? l?. Thêm n?a ngày 29 Tháng Tu 1975, tình hình cang th?ng t?t d?, chính ph? Duong Van Minh ra t?i h?u thu bu?c M? ph?i tri?t thoái toàn b? nhân viên D.A.O. t?c b? ph?n tùy viên Qu?c Phòng c?a M? trong th?i h?n 24 ti?ng d?ng h?. Liên l?c gi?a phía M? và Bác Si Quát b? t?c ngh?n. Chuy?n tr?c thang cu?i cùng ch? ngu?i Vi?t t? n?n không có Bác Si Quát và gia dình.

Nhu dã nói, ông n?ng tình gia dình, không mu?n gia dình b? kh? trong vòng kìm k?p c?a C?ng S?n và mu?n gia dình s?ng m?t noi an toàn. Ð?ng th?i ông cung không mu?n làm “k? b? ch?y” vì ông cung r?t n?ng tình quê huong, d?t nu?c. Ông mu?n, n?u di thì c? nhà cùng di. N?u ? l?i thì c? nhà cùng ? l?i. Nhung sau hai l?n l? d?p di t?n gia dình, Bác Si Quát ý th?c r?t rõ hai m?i tình song hành kia, tình gia dình và tình quê huong, d?t nu?c, khó mà dung du?c v?i nhau và ch? có th? ch?n m?t. Và ông dã ch?n.

Ông b?ng lòng cho con trai út Phan Huy Anh di tham dò du?ng l?i. Do m?t ngu?i b?n c?a Huy Anh gi?i thi?u, Bác Si Quát thu?n g?p m?t ngu?i tên Nguy?n Ng?c Liên. Liên t? xung là m?t thành viên quan tr?ng c?a m?t t? ch?c ch?ng C?ng nh?n nhi?m v? b?t liên l?c v?i Bác Si Quát, m?i ông gia nh?p t? ch?c và noi t? ch?c có th? giúp gia dình ông vu?t biên. Bác Si Quát d?ng ý v? d? ngh? th? hai c?a Liên. Còn v? d? ngh? gia nh?p t? ch?c, ông nói s? có quy?t d?nh sau khi g?p ngu?i d?i di?n có th?m quy?n c?a t? ch?c. Ðôi bên d?ng thu?n. Gia dình Bác Si Quát g?m bà Quát, các con, cháu hon mu?i ngu?i du?c d?n di tru?c xu?ng C?n Tho, ? l?i dó hai ngày. Hôm sau lên xe di ti?p, d?c du?ng b? ch?n l?i, dua v? khám C?n Tho. C? nhà bi?t là dã b? m?c l?a. M?t tu?n sau b? gi?i v? tr?i giam Chí Hòa, Saigon. Bà Quát, tuy tu?i dã cao và m?c b?nh dau tim, v?n b? bi?t giam, di?u ki?n sinh ho?t r?t kh?c nghi?t. Do con, cháu bà nan n? mãi, Vi?t C?ng cho phép m?t cháu ngo?i gái c?a bà m?i 12 tu?i qua ? bi?t giam d? cham sóc bà. Ðu?c m?y tháng, vì tình tr?ng s?c kh?e ngày càng x?u di, bà Quát du?c dua ra ? phòng t?p th? v?i các con cháu. Ðu?c hon m?t nam, có l? vì xét th?y gia dình bà Quát d?i da s? là gi?i n? và khai thác cung không thêm du?c gì, Vi?t C?ng bèn th? h?t. Riêng ngu?i con r? còn b? gi? l?i, dua di tr?i c?i t?o Hàm Tân, g?n mu?i nam sau m?i du?c th?.

V? ph?n Bác Si Quát và con trai út c?a ông là Huy Anh thì du?c tên Liên dua di t?m trú t?i m?t can nhà kín dáo ? Ch? L?n. Hai ngày sau, theo k? ho?ch, tên Liên dua Bác Si Quát và Huy Anh ra kh?i Saigon. Khi xe ô-tô t?i m?t di?m h?n v?ng v? thu?c t?nh Biên Hòa thì dã có m?t xe ô-tô khác d?u bên du?ng, n?p ca pô m? s?n theo m?t hi?u dã quy d?nh. Xe ch? Bác Si Quát và Huy Anh d?ng l?i. M?t toán ngu?i di t?i, vây quanh xe, rút súng ham d?a. Bác Si Quát bi?t mình b? l?a. Ông và Huy Anh du?c gi?i v? B? Tu l?nh C?nh Sát, du?ng Võ Tánh, Saigon. Hôm dó là ngày 16 Tháng Tám 1975, kh?i d?u cu?c th? thách chót trong d?i v? c?u Th? tu?ng. M?t cu?c th? thách không gi?ng b?t c? m?t th? thách nào ông dã duong d?u tru?c kia. M?t cu?c th? thách mà ch? dích c?a Vi?t C?ng nh?m h? nh?c con ngu?i ch? ch?m d?t sau khi v? c?u Th? tu?ng dã v?n t?t c? nang lu?ng v?t ch?t và tinh th?n ném h?t vào cu?c d?u tranh cu?i cùng c?a ông, l?n này m?i th?c là m?t d?i m?t v?i quân thù v?i không bi?t bao nhiêu cang th?ng, gay go v? nhi?u m?t. Cu?c d?u tranh riêng l? mà ông chua t?ng có m?t ý ni?m và không bao gi? ng? có ngày ph?i ti?n hành trong don d?c, dã k?t thúc vào trua ngày 27 Tháng Tu 1979, dúng ba hôm tru?c ngày K? ni?m Saigon th?t th?.

C?u Th? Tu?ng Phan Huy Quát dã vinh vi?n n?m xu?ng sau ba nam, tám tháng d?u tranh không nhu?ng b? trong g?ng kìm Vi?t C?ng.

Ngày 30 T?t, nam M?u Ng? (duong l?ch: 1978)

G?n m?t tháng tru?c T?t M?u Ng? tôi b? chuy?n v? phòng 1, gác 1, khu BC. Ba phòng 2, 3, 4 b? tr?ng. Ch? riêng phòng 1 có “khách hàng”. Bác Si Quát và tôi g?p l?i nhau ? dó. Trong m?y ngày T?t, k? lu?t n?i l?ng, m?i ngu?i du?c di l?i tham b?n bè ? các phòng khác, gác khác trong cùng m?t khu. Bác Si Quát và tôi không ra kh?i gác 1. Chúng tôi thu?ng di b? d?c hành lang tr?ng v?ng v?, Bác Si Quát b?t nh?p di theo ti?ng ch?ng n?ng c?a tôi lúc dó chân b? tê li?t. M?y ngày T?t qu? là m?t d?p hi?m có d? có th? nói v?i nhau nhi?u chuy?n, kh?i s? b? d? ý hay soi mói quá dáng. “Ang ten” cung ph?i an T?t ch?! Bác Si Quát dã tóm lu?c cho tôi nghe cu?c “phiêu luu” c?a ông và gia dình. Tôi có h?i ông v? th?i gian ông gi? t?i B? Tu l?nh C?nh sát, du?ng Võ Tánh. Ông k?:

“Chúng b?t tôi vi?t b?n t? khai t?t c? nh?ng gì tôi làm khi tôi gi? ch?c Th? tu?ng. B?n vi?t c?a tôi không dài quá m?t trang tôi vi?t v?n t?t là trong th?i gian tôi ? cuong v? Th? tu?ng, tôi lãnh d?o vi?c nu?c, tôi ch? d?o cu?c chi?n ch?ng C?ng. T?t c? m?i c?p, t? c?p th?p nh?t, d?n cao nh?t g?n gui v?i Th? tu?ng ? m?i ngành quân, dân, chính d?u làm vi?c theo ch? th? và m?nh l?nh c?a tôi. M?t mình tôi trách nhi?m. Chúng không b?ng lòng, b?t tôi vi?t l?i. Tôi vi?t y nhu tru?c. Cù cua nhu v?y d?n hon m?t tháng, g?n hai tháng. Chúng bèn chuy?n sang th?m v?n. H?i câu nào tôi tr? l?i v?n t?t: Tôi trách nhi?m. Chúng d? trò áp l?c nhu anh bi?t d?y. Sau dó, d? b?t cang th?ng, tôi nh?n vi?t. V? l?i, thú th?c lúc dó nh?p tim d?p c?a tôi lo?n x? dã nhi?u ngày, và tôi không có thu?c tr? tim. Tôi c?m th?y chóng m?t. Tôi c? t? t? vi?t du?c hon 70 trang, trong dó tôi nêu m?t s? nh?n d?nh v? th?i cu?c, dua ra m?t s? d? ngh? ki?n thi?t qu?c gia. Trên trang nh?t, tôi d? tên ngu?i nh?n van b?n c?a tôi là Nguy?n H?u Th??, Ch? t?ch M?t tr?n Gi?i phóng Mi?n Nam. Chúng b?t tôi xóa, ch? du?c vi?t là b?n t? khai. Tôi không ch?u. Sau cùng chúng cung nh?n t?p vi?t c?a tôi.”

Tôi h?i Bác Si Quát: “Anh có tin là chúng chuy?n t?p vi?t c?a anh t?i Nguy?n H?u Th? không? - Tôi ng? l?m. Ông dáp. Nhung không sao. Tôi mu?n c? d? tên Nguy?n H?u Th? d? ng?m b?o chúng r?ng tôi không bi?t t?i Hà N?i trong khi t?t c? chúng ta d?u rõ là Nguy?n H?u Th? và M?t tr?n Gi?i phóng Mi?n Nam ch? là công c? c?a Hà N?i và Hà N?i th?a bi?t di?u dó hon ai h?t.”

Tôi b?t cu?i, Bác Si Quát cung cu?i theo. Chúng tôi hi?u nhau. Trong bu?ng có m?t vài b?n tù d?ng d?n, chúng tôi có th? nói chuy?n th?ng th?n, c?i m?, không nghi ng?i. Tôi nh? m?t l?n, v?n trong d?p T?t M?u Ng?, chúng tôi nam ngu?i d?ng nói chuy?n g?n ? m?t góc hành lang, câu chuy?n loanh quanh th? nào mà d?n d?n vi?c m?t b?n tù h?i Bác Si Quát v? m?t vài c?ng s? viên thân c?n nh?t c?a ông mà ông th?t tâm tác thành cho: “Có th?t hay không, ti?ng d?n có ngu?i dá ng?m anh khi có d?u hi?u anh trên dà xu?ng d?c?” Bác Si Quát m?m cu?i, tr? l?i, gi?ng bình th?n: “Tôi dã có nhi?u d?p g?n c? Tr?n Tr?ng Kim khi sinh th?i c?. Tôi nh? mãi m?t l?i c? d?y: s?ng ? d?i ph?i cho nó ch?ng. Tôi thu?ng k? l?i cho các con, cháu trong nhà nghe l?i c?a c? Tr?n, k?o u?ng.” Câu nói c?a Bác Si Quát không tr? l?i th?ng vào câu h?i c?a anh b?n. Nhung có v? nhu m?y b?n bi?t thu?ng th?c câu tr? l?i dó vì h? cu?i ha h?.

Sau T?t, chúng tôi b? chuy?n sang phòng 5, gác 1, khu ED. Ðu?c vài hôm, phòng nh?n thêm m?t tù nhân t? bi?t giam qua. Ngu?i này, khi nh?n th?y Bác Si Quát thì t? v? lúng túng, ngu?ng ng?p. Có chi l? dâu? H?n là Nguy?n Ng?c Liên, ngu?i m?i chèo Bác Si Quát vào khu d? r?i roi vào b?y s?p ? Biên Hòa. Trong phòng ngoài Bác Si Quát và tôi, không m?t ai khác bi?t m?i liên h? gi?a Bác Si Quát và h?n. Bác Si Quát cu x? r?t t? nhiên, không t? v? gì khó ch?u b?c t?c, nóng n?y. Riêng tôi cung không d? l? cho tên Liên rõ là tôi bi?t chuy?n c?a h?n. Cu?c s?ng ? Chí Hòa don di?u, bu?n t?, ng?t ng?t.

Ngày này sang ngày khác, m?i ngu?i nhu ch?t di trên 2/3 manh chi?u c?a mình. Không bao gi? tôi nghe th?y Bác Si Quát th?t lên dù ch? n?a l?i than van v? s? ph?n c?a mình hay c?a gia dình v? s? m?t mát tài s?n mà Vi?t C?ng dã t?ch thu toàn b? ch? d? l?i cho ông hai bàn tay tr?ng. Ông s?ng l?ng l?, tr?m ngâm, kín dáo. Nhi?u l?n, cán b? Vi?t c?ng c? ý công khai làm nh?c ông tru?c m?t m?i ngu?i. Ông gi? im l?ng, cái im l?ng k? c?. Không ai nh?n th?y ? ông m?t v? gì kiêu k?, c?a m?t ngu?i dã t?ng gi? nh?ng ch?c v? cao sang trong chính quy?n c?. Ông bi?t hòa mình m?t cách dúng m?c. V?i anh em cùng c?nh ng? và cái dúng m?c không gu?ng ép ?y t? nhiên b?o v? tu th? riêng c?a ông b?ng m?t kho?ng cách mà ch?ng ai dám nghi mu?n vu?t qua. Ngay d?i v?i tên Liên mà nhi?u y?u t? trong v? Biên Hòa d? d? du?c x?ng dáng nhãn hi?u “tên ph?n b?i, tên l?a b?p”, ông v?n gi? du?c cách l?ch s? bao dung bu?c k? kia t? mình ph?i có thái d? an nan, kính c?n d?i v?i ông. Th? nên tôi r?t hi?u tâm d?a ông khi ông th?u thào: “Thôi! B? di!” d? tr? l?i câu h?i d?n ông v? tên Liên bên chi?u b?nh. Ông bi?t vì ông mà v?, con, cháu ông dang dung c?m ch?u kh?, ch?u nh?c, ch?u thi?u th?n ? khu ph? n?. Ông bi?t m?t cháu n?i gái c?a ông, con gái d?u lòng c?a Huy Anh, m?i ba tháng dã “du?c” Vi?t c?ng b? tù v?i b? m? và dang thi?u s?a.

Ông bi?t ch?ng nào Vi?t C?ng chua b? gãy du?c ý chí d?i kháng th?m l?ng c?a ông thì gia dình ông, da s? là ph? n? và con nít v?n là nh?ng con tin h?u hi?u trong tay Vi?t C?ng dùng làm l?i khí de d?a, d?y d?a tinh th?n ông, nghi?n nát nh?ng gì là nhân tính trong ông, bu?c ông ph?i th?t lên m?t l?i qu? l?y quy hàng, Nhung ông dã d?ng du?c d?u gió.

Vì ông dã c?ng.

***

Tôi thu?ng nghi, trong su?t cu?c d?i tham chính, thành t?u c?a Bác Si Phan Huy Quát có ý nghia l?n lao nh?t, có ích cho qu?c dân nh?t, do dó quan tr?ng vào b?c nh?t vì tr?c ti?p liên quan sâu s?c nh?t d?n ti?n d? t? qu?c, là ông dã giành du?c ch? quy?n cho ngành giáo d?c Vi?t Nam, khi ông du?c C?u Qu?c Tru?ng B?o Ð?i phong ông làm T?ng Tru?ng B? Giáo D?c trong chính ph? d?u tiên c?a Qu?c gia Vi?t Nam m?i du?c Pháp th?a nh?n n?n d?c l?p. Do lòng trí kiên nh?n, thái d? khéo léo, m?m d?o nhung không thi?u cuong quy?t trong thuong th?o r?t khó khan, nhi?u khi d?n d? r?t cang th?ng v?i phái doàn Pháp mà m?t s? thành viên l?i là th?y h?c cu c?a ông ? Ð?i h?c Y khoa Hà N?i. Ông dã thuy?t ph?c du?c phía Pháp trao tr? Vi?t Nam tr?n quy?n c?a ngành giáo d?c. Ông dã d?t n?n móng v?ng ch?c cho vi?c dùng Vi?t ng? là ngôn ng? chính trong m?i giáo trình, m? d?u k? nguyên c?i cách giáo d?c toàn di?n t? ti?u h?c, qua trung h?c, lên t?i d?i h?c và trên d?i h?c mang tính ch?t hoàn toàn qu?c gia mà d?u ?n can b?n và nguyên t?c dó không m?t ai, sau ông, có th? thay d?i du?c. Pháp ng? d0ã lui xu?ng th? h?ng nhu b?t c? sinh ng? nào khác du?c gi?ng d?y trong m?i c?p h?c trình. Thành qu? tranh d?u gay go trong th?m l?ng nhung th?t r?c r? c?a ông v?i Phái doàn Pháp và công cu?c ti?n hành c?i cách giáo d?c c?a ông dã du?c báo chí th?i dó xung t?ng và m?nh danh m?t cách r?t x?ng dáng là “K? ho?ch giáo d?c Phan Huy Quát.” Tên tu?i ông dã g?n li?n v?i tuong lai c?a bi?t bao th? h? nam, n?, thanh, thi?u niên trong lãnh v?c giáo d?c nó là chìa khóa c?a ti?n b? van minh và phát tri?n van hóa cho d?t nu?c, cho dân t?c.

Thành công nào có th? d?p hon, lâu b?n hon thành công c?a ông trong s? nghi?p giáo d?c dào t?o con ngu?i?

***

M?t phòng l? loi dành cho lính gác ? ngoài vòng rào tr?i giam Chí Hòa dã du?c quét d?n khá tuom t?t. Gi?a phòng, m?t t?m ván g? kh? h?p d?t trên dôi m?. Trên t?m ván m?t hình ngu?i n?m ng?a, chân du?i th?ng, h?n rõ du?i t?m m?n m?ng ph? kín t? d?u xu?ng chân.

Thi th? Bác Si Phan Huy Quát, c?u Th? tu?ng Vi?t Nam C?ng Hòa n?m dó, cô don, l?nh l?o gi?a m?t bu?i trua hè n?ng g?t, oi n?ng. Cùng v?i t?m ván và dôi m?, thi th? ông là tinh v?t trang trí d?c nh?t c?a can phòng lính gác qu?nh hiu. Chung quanh không m?t bóng ngu?i. Cái tich m?ch c?a can phòng nhu mu?n thét lên mà b? ngh?n.

Tang gia du?c chính quy?n Vi?t C?ng h?a cho phép quàn thi hài Bác Si Quát t?i chùa Xá L?i. Ð?n phút chót Vi?t C?ng b?i h?a nhu chúng v?n có thói quen dó dã tr? thành quán tính. Chúng bu?c tang gia ph?i chôn c?t ngay ngày hôm sau t?c là ngày 28 Tháng Tu 1979. Tìm hi?u ra m?i bi?t ngày 28 là ngày ông T?ng thu ký Liên Hi?p Qu?c t?i Saigon: cho dem thi hài Bác Si Quát v? quàn t?i Chùa Xá L?i có th? gây ra nhi?u phi?n ph?c, r?i ren không lu?ng du?c. Quái th?t! M?t ch? d? luôn luôn t? v? ng?c l?n ti?ng huênh hoang ta dây “Anh hùng nh?t m?c” và “ra ngõ là g?p anh hùng” l?i s? d? th?!

S? t? d?a bé so sinh s? di nên ph?i b?t nó vào tù v?i m? nó cho ch?c!

S? t? cái xác ch?t s? di, nên b?t chôn ngay s? xác ch?t “th?n giao cách c?m” v?i T?ng thu ký Liên Hi?p Qu?c thì r?y rà to. Ðám tang b? h?i thúc r?i cung chu toàn nh? s? t?n tình giúp d? c?a thân b?ng, quy?n thu?c.

Sau tang l? don so, còn sót l?i là nghi v?n v? cái ch?t c?a v? C?u Th? tu?ng. H? so b?nh lý do Vi?t c?ng chính th?c dua ra là “nh?i máu co tim, tai bi?n m?ch máu não cùng viêm gan siêu vi trùng”.

H? so v?n nguyên v?n là m?t nghi v?n.

***

N?u tôi bi?t hát, tôi s? c?t gi?ng ca v?a d? nghe tù khúc:

“Anh n?m dây,

B?n bè anh cung n?m dây...”

G?i là m?t chút d? ?m lòng ngu?i dã khu?t.

Nguy?n Tú

Ký gi? Nguy?n Tú, nguyên d?c phái viên chi?n tru?ng Nh?t báo Chính Lu?n t?i Vi?t Nam tru?c 1975, cung nhu c?a nhi?u báo ngo?i qu?c, dã b? giam hon mu?i nam trong lao tù C?ng S?n. Ông vu?t biên t?i Hong Kong nam 1990 và sau dó t?i Hoa K?. Hi?n ông cu ng? t?i vùng Hoa Th?nh Ð?n.