T?p ghi c?a Huy Phuong

Nh?ng ai chua d?c Th?o Tru?ng s? không hi?u nhan d? cu?n sách này: “Nh?ng Mi?ng V?n c?a Ti?u Thuy?t”? Theo Th?o Tru?ng thì nh?ng mi?ng v?n dó là nh?ng m?nh t? pho tu?ng kh? n?n c?a cu?c d?i ông, dó cung là nh?ng ch?t li?u dùng d? vi?t m?t truy?n dài, nhung ông dã dem dùng h?t vào trong nh?ng truy?n ng?n, và tác gi? cho dó là m?t th?t b?i l?n c?a d?i vi?t van c?a mình.

Theo tôi, nhà van Th?o Tru?ng chua h? th?t b?i.

Th?o Tru?ng cung nói r?ng ông “c? nhét c? cu?c chi?n Vi?t Nam vào trong m?t chuy?n ng?n”, thì di?u này chúng ta l?i th?y ông dã thành công.

Chúng tôi, ngu?i d?c qua nh?ng m?nh v?n mà ông dã khiêm nhu?ng nói d?n, dã hình dung du?c toàn b? c?a d?i ngu?i, m?t ngu?i Vi?t Nam qua nh?ng kh? dau, tàn kh?c c?a l?ch s?. Chính là ông, ch? không ph?i ai h?t, th? hi?n b?ng m?t nhân v?t nào dó trong ti?u thuy?t, m?t nhân v?t r?t th?c không h? du?c hu c?u dã di su?t qua ba giai do?n c?a m?t d?i ngu?i:

- Giai do?n th? nh?t c?a m?t ngu?i lính, dù dó là ông chu?n úy “tò te” tr?n dóng gi? m?t làng Thu?ng hay m?t v? thi?u úy nh?y toán xu?ng d?t d?ch...

- Giai do?n th? hai nói v? m?t ngu?i tù không b?n án, ngu?i tù t? lúc còn s?c l?c 37 tu?i cho d?n khi du?c g?i là “bác tù già” sau hon 16 nam b? giam c?m.

- Giai do?n th? ba là s? tr? v? và trôi gi?t c?a m?t ông già luu vong d?n x? ngu?i. Dù là ông già di lu?m lon ? vùng d?m l?y Bolsa Chica, hay là ông già du?c gia dình cho di rong choi trên không ph?n Grand Canyon b?ng tr?c thang, thì v?n là m?t ông già luôn ám ?nh b?i quá kh?, qua nh?ng gi?c mo, nh?ng ý tu?ng b?t ch?t không bao gi? d?t b? di du?c.

Ba giai do?n này n?i ti?p l?n l?n vào nhau, là m?t cu?n ti?u thuy?t dài r?i, m?t cu?n ti?u thuy?t v? con ngu?i trong chi?n tranh tàn kh?c, và trong c? hòa bình áp b?c. N?u ai mu?n hi?u du?c con ngu?i Vi?t Nam dó trong b?i c?nh chi?n tranh và hòa bình qua m?t giai do?n dài t? nam 1945 d?n 1990, s? tìm th?y trong các tác ph?m c?a Th?o Tru?ng.

Ð?c “Nh?ng Mi?ng V?n C?a Ti?u Thuy?t” chúng ta th?y rõ chân dung c?a Th?o Tru?ng trên t?ng trang m?t.

V? giai do?n c?a m?t ngu?i lính, là nh?ng cái ch?t b?t ch?t và vô lý, v? cái s?ng và nh?ng cu?c tình trong th?i lo?n. “Viên Ð?n B?n Vào Nhà Th?c” vi?t sau tr?n M?u Thân ? Saigon hay “Ngu?i Ðàn Bà Mang Thai Trên Kinh Ð?ng Tháp” vi?t trong th?i gian Th?o Tru?ng dang l?n l?i t?i Vùng 4 Chi?n Thu?t là nh?ng chuy?n r?t n?i ti?ng tru?c nam 1975, dã dua tên tu?i Th?o Tru?ng d?n g?n v?i ngu?i d?c, ngu?i d?c dang s?ng trong không khí chi?n tranh m?i ngày. Nh?ng câu chuy?n nhu th?m sâu vào lòng ngu?i nh?ng di?u phi lý, xót xa c?a nh?ng con ngu?i trong chi?n tranh. Th?y bùi ngùi c?m nh?n mà không gi?i thích du?c lý do.

Chia x? n?i b?t h?nh mi?n Nam là giai do?n ngu?i lính buông súng d? vào nhà tù, du?i danh nghia là nh?ng “tr?i h?c t?p c?i t?o” m?c lên nhu n?m t?i hai mi?n Nam B?c c?a d?t nu?c. Nh?ng trang sách vi?t v? nh?ng ho?t c?nh trong nhà tù C?ng S?n c?a ngu?i tù 16 nam hon là nh?ng trang sách h?p d?n ngu?i d?c nh?t. N?u quý v? dã ? tù C?ng S?n, dã th?y nhung hành d?ng, dã nghe nh?ng ngôn ng? trong nhà tù thì dây là nh?ng trang sách g?n gui nh?t, n?u quý v? ? ngoài vòng cuong t?a, d?ng bên l? cu?c chi?n, thì l?i càng nên d?c. Cung là lo?i tù dó chúng ta dã d?c Bùi Ng?c T?n, Vu Thu Hiên... nhung ch? ? Th?o Tru?ng chúng ta m?i nh?n th?y nh?ng ngh?ch lý, nh?ng xót xa, nh?ng ngôn ng?, nh?ng nét khôi hài c?a cái g?i là tù “c?i t?o”. Ph?i chang s? cách bi?t gi?a “tù trong” và “tù ngoài” du?i ch? d? C?ng S?n không khác nhau cho l?m, nhung du?i con m?t c?a m?t ngu?i tù t? mi?n Nam du?c áp gi?i ra B?c thì dây là m?t v? bi hài k?ch gây nh?ng ?n tu?ng r?t khó phai m?.

Có cái gì nhân b?n hon chuy?n Con Bò, trong cái dói khát t?n cùng c?a ngu?i tù mà không ai dám d?ng d?n mi?ng th?t bò c?a tr?i phát ra. Có gì xót xa hon, m?t ông chánh án quy?n cao ch?c tr?ng c?a mi?n Nam, dã b? k?t án, cùm trong hang vì b? k?t t?i là an c?p m?y t?ng du?ng c?a m?t ngu?i b?n tù nh?.

M?t chuy?n trong nhà tù c?a Th?o Tru?ng mà g?n dây nhi?u trang báo trích d?n và phê bình là chuy?n “Nh?ng Ð?a Tr? Ð?u Thai Gi?a Hàng Rào” nói v? m?t bà tù hình s? mu?n có m?t d?a con, và dã thông d?ng v?i m?t tù hình s? nam ra gi? hàng rào ngan cách gi?a hai khu tu: tù nam và tù n?, (ch?c ch?n là hàng rào k?m gai) d? dánh m?nh, dánh mau và “b?p”. Sau dó vì ngu?i n? tù hình s? này mu?n gi? cái thai nên dã ch?u nh?ng tr?n dòn kh?c li?t c?a b?n cai tù. Vai chính c?a truy?n này là ngu?i dàn bà tù hình s? mang thai, ch? không ph?i là d?a tr?. Ðáng l? ra chuy?n này ông Th?o Tru?ng ph?i d?t t?a là “Ngu?i Ðàn Bà Mang Thai Gi?a Hàng Rào Giây Thép Gai” m?i dúng, nhung có l? Th?o Tru?ng dã có m?t chuy?n “Ngu?i Ðàn Bà Mang Thai Trên Kinh Ð?ng Tháp” r?i, s? truy?n c?a ông có nhi?u ngu?i dàn bà mang thai quá, nên ông ph?i d?t tên tr?ch di chang?

N?u ai dã s?ng qua nh?ng tr?i tù ? mi?n B?c, dã g?n các tr?i tù hình s? thì m?i th?y cái ghê t?m c?a C?ng S?n trong vi?c di?u hành các tr?i tù này. Các ông tù c?i t?o nói kh?, nhung cái kh? còn d?ng du?c hai chân, còn cái kh? c?a ngu?i tù hình s? ? mi?n B?c là cái kh? ph?i bò l?t nhu m?t con chó gh?.

Nh?ng di?u Th?o Tru?ng vi?t trong t?p truy?n này có th?t hay không? Ð?n dây tôi xin nh?c l?i m?y dòng vi?t tâm tình c?a Th?o Tru?ng: “Xã h?i tan rã d?n n?i cái gì cung có th? có và cái gì cung có th? không? Cái gì cung th?t, cái gì cung gi?.” Nhung v?y câu chuy?n ? trong “Ðá M?c” sau dây có l? là m?t câu chuy?n th?t, m?t chuy?n vui khi?n ai d?c cung ph?i b?t cu?i. M?t bác già tù có nhi?m v? gi? chu?ng heo, trong dó có m?t con heo gi?ng t?c là heo n?c. Sau m?t l?n gieo gi?ng v?t v?, bà “cán b? gái” m?i giao cho bác tù già hai qu? tr?ng gà nói là “d? b?i du?ng”. Bác tù già này r?t c?m d?ng, có l? trong lòng bác dã nghi d?n hai ch? tình ngu?i, bác dun nu?c và thu?ng th?c r?t t?n tình hai qu? tr?ng. Khi bà cán b? tr? l?i, h?i dã d?p hai qu? tr?ng vào máng d? b?i du?ng cho con heo n?c chua, thì bác m?i thú nh?n là dã xoi hai qu? tr?ng vì c? nghi là bà cán b? dã b?i du?ng cho bác. K?t qu? là bà cán b? dã n?i tr?n lôi dình và m?ng nhi?c bác tù già: “Nó nh?y, ch? anh có làm gì dâu... mà b?i du?ng?” - “Anh tranh an c?a nó là anh b?c l?t nó. Các anh b?c l?t c?a nhân dân quen r?i, bây gi? l?i b?c l?t c?a l?n n?a!” Cung vì nh?n l?m hai qu? tr?ng gà “b?i du?ng” mà bác tù già ph?i tr? v? d?i nông nghi?p, d? l?i tìm “ch? d?a v?ng ch?c” là cây cu?c.

N?u không có giai do?n tù “c?i t?o”, (tôi xin b? hai ch? này vào d?u ngo?c), làm sao Th?o Tru?ng có th? d?ng nên chuy?n “Nh?ng Ð?a Tr? Ð?u Thai Gi?a Hàng Rào” m?t chuy?n r?t ngu?i mà cung r?t kh?n n?n ch? có th? x?y ra trong nhà tù C?ng S?n hay “Ti?ng Thì Th?m Trong B?i Tre Gai” nói d?n cái ch?t oan khu?t c?a m?t ngu?i tù binh tr? tu?i.

Giai do?n cu?i cùng c?a cu?c d?i chính là giai do?n bác tù già dang luu vong noi ch?n này. Gia do?n c?a ray r?t, c?a h?i tu?ng. Th?o Tru?ng dã luôn luôn nh? ngu?i và t? nh? mình: “Ph?i luôn luôn nh? r?ng hãy quên di t?t c?!” nhung trong m?t ph?n ba cu?c d?i còn l?i, lúc mê lúc t?nh, Th?o Tru?ng l?i không th? quên. Ðó là n?i ám ?nh khôn nguôi c?a quãng d?i tù dã d? l?i trong tâm h?n tác gi? nh?ng ?n tu?ng bu?n r?u và s? hãi. Ðang ? M?, chuy?n “Trong H?m” khi tác gi? d?n v? ?, con h?m c?t ch? có m?t l?i ra, thì ông nói: “Vi?t C?ng ch?t d?u ngõ thì h?t du?ng thoát”. Trong “Ðá M?c”, di bang qua du?ng thì ông vi?t “ch?n ch? nó mà tóm du?c thì di h?c t?p c?i t?o mút mùa...”

S? liên tu?ng này luôn luôn hi?n ra r?t d?m nét. Th?o Tru?ng có quên không, trong khi b?n chúng dang kêu g?i xóa b? h?n thù, hãy quên quá kh?. Th?o Tru?ng không quên, ông dã ch?i: “B? tiên Su nhà nó... Ðéo m? nó... Cha tiên su nhà nó cách m?ng... B? tiên su nhà nó Ð?ng Minh”, nghia là ch?i c? Vi?t C?ng, ch?i c? M?. Th?o Tru?ng có cam thù không? -Thua có.

Nhà van Th?o Tru?ng, lác dác trong cu?n “Nh?ng Mi?ng V?n C?a Ti?u thuy?t” dã có nh?ng d?nh nghia mà tôi r?t thích nhu ông nói: “Cách M?ng là di gi?t l?i cái mà mình thèm mu?n và thi?u th?n”, “C? hai phía, t?t c? ai nghiêm ch?nh tuân l?nh d?u b? thi?t thòi nhu nhau”, ông còn nói: “Chúng ta dã ph?m nhi?u sai l?m liên ti?p, dó là thua tr?n, sa co mà không bi?t t? x?, d? C?ng S?n b?t vào tù, ? tù mà còn s?ng và b? th? ra và di nu?c ngoài...” Nhung ông l?i có m?t d?nh nghia r?t táo b?o, câu dó ? trang 282; “? dàn bà quý nh?t là s? d?n d?n!”

Nhung Th?o Tru?ng l?i cho r?ng mình dã m?t h?t, ni?m nuong t?a cu?i cùng và noi tr? v? là gia dình:

“Chúng ta là nh?ng tù binh vô th?a nh?n.

Chúng ta không còn t? qu?c

Không còn ch? d?

Không còn d?ng minh

Chúng ta ch? còn gia dình”.

Ông Th?o Tru?ng d?ng quên r?ng ông còn có anh em, còn có nh?ng ngu?i yêu quý ông d?n v?i ông, v?i tác ph?m c?a ông.

Nhà van Th?o Tru?ng dã thú nh?n, ông có tham v?ng nh?t c? cu?c chi?n Vi?t Nam vào trong m?t truy?n ng?n. Ng?n thì không ng?n, nhung nh?ng chuy?n v?a nhu “T? Du?i Ð?nh Ð?i Nhìn Lên Chân Núi” dã d?t m?c dích. Tôi d?ng ý v?i Tr?n D? T? v? nh?n xét này.

Thân ph?n c?a con ngu?i Vi?t Nam qua ba do?n d?i c?a tác gi? dã th? hi?n d?y d? trong “Nh?ng Mi?ng V?n C?a Ti?u Thuy?t”, trong chi?n tranh, th?t tr?n và n?i cô don luu l?c x? ngu?i v?i ba hình ?nh: ngu?i lính, ngu?i tù và k? tha huong. Theo nhu ti?u s? thì nhà van Th?o Tru?ng Tr?n Duy Hinh dã b? t?p trung trong tr?i tù C?ng S?n 16 nam, 4 tháng 4 ngày. ? tù ki?u này không diên thì cung thành d?i. Sang dây có nhi?u nhà van gác bút hay vi?t không còn hay n?a, nhung d?i v?i Th?o Tru?ng, nh?ng truy?n nhu “Mây Trôi”, “Ðá M?c”, “Trong Hang”, “T? Du?i Ð?nh Ð?i Nhìn Lên Chân Núi” và nh?t là truy?n “Nh?ng Ð?a Tr? Ð?u Thai Gi?a Hàng Rào” dã ch?ng t? ch?t li?u s?ng dã giúp ông thành d?t hon trong van chuong.

Qua b? dày c?a nh?ng tác ph?m, b? dày sinh ho?t van chuong c?a Th?o Tru?ng, c? quãng d?i ba b?n muoi nam c?a m?t ngu?i lính, ngu?i tù, ngu?i luu vong trôi gi?t trên m?nh d?t này, chúng ta không có th? có nh?ng nh?n xét m?t cách t?ng quát, h?i h?t, so sài trong m?t hai trang gi?y.

Tôi xin mu?n câu nói c?a m?t tên tù hình s? nói v? bác tù già trong m?t câu chuy?n c?a Th?o Tru?ng: “Bác không thu?c v? ch? d? nào n?a, bác thu?c v? l?ch s?”. Bác Th?o Tru?ng oi! Bác cung v?y. Mai sau d?n lúc ngu?i ta ph?i công nh?n n?n van h?c h?i ngo?i này, bác không còn là m?t nhà van c?a ch? d? nào n?a, bác thu?c v? l?ch s?! Chúng tôi hãnh di?n vì có Bác. Xin chào Bác!