Lê Phan

H?i cu?i th?p niên 1990 tôi có co h?i d?n Mi?n Ði?n, di nhiên là d?n v?i tu cách du khách vì Mi?n Ði?n t? ch?i c?p visa báo chí, m?c d?u lúc dó tôi dang làm cho dài BBC. V?a bu?c vào khu xét chi?u khán nh?p c?nh là dã có c?m tu?ng bu?c vào m?t th? gi?i d?c tài. Ðoàn công an ng?i ng?m nghia passport, chuy?n tay nhau, không ch?u dóng d?u, cho d?n khi tôi ph?i “theo dúng th? t?c” dua thêm 20 dô la n?a. Sau dó d?n qu?y d?i ti?n. Viên ch?c ra l?nh b?t ph?i d?i 100 dô la. Tôi nói tôi không c?n d?i nhi?u th?. Ông ta tr? l?i “lu?t b?t ph?i d?i”. Th? là h?t cãi.

Bu?c ra du?ng, thành ph? Rangoon làm tôi nh? d?n Sài Gòn th?i sau nam 1975 hay khi v?a “d?i m?i”. Nh?ng con du?ng cây cao bóng mát không che du?c v?t th?i gian trên các b?c tu?ng, loang l? vì không du?c son ph?t t? nhi?u nam nay. Ngay cái xe taxi cung là xe cu, du?c nh?p c?ng t? Thái Lan sang, trên xe v?n còn s? và taxi meter c?a Thái. Xe taxi ch?y qua m?t khu khá r?ng mang b?ng tru?ng Ð?i H?c K? Thu?t Qu?c Gia nhung trông hoang ph? không th?y bóng sinh viên. Th?y tôi có v? ng?c nhiên, ông tài x? taxi nh? nh? b?o “Tru?ng b? dóng c?a r?i”. S?c nh? là khi còn ? Bangkok dã có nghe tin là chính quy?n l?i dóng c?a các tru?ng d?i h?c vì sinh viên bi?u tình, tôi v?n c? h?i t?i sao. Ông tài nhìn tru?c nhìn sau r?i b?o “t?i h? ch?ng nhà nu?c.” Nói xong, ông có v? s? hãi.

Ði thêm m?t ch?ng n?a qua do?n có m?t xe tang ch?n du?ng vào m?t tòa nhà cây c?i r?m r?p trông cung ti?u t?y không kém gì tru?ng d?i h?c c?. Ông tài l?i dánh b?o thì th?m “the Lady's house”. Tôi m?i ch?t hi?u dó chính là tòa nhà c?a bà Aung San Suu Kyi. Vào d?n thành ph?, th?nh tho?ng ? góc ph? l?i có xe tang. Th?y ông taxi có v? có thi?n c?m khi tôi nhìn ch?m ch?m m?t cách không lý thú gì m?y cái xe tang và thi?t v?n xa d?y binh si, tôi bèn h?i thêm, “t?i sao có xe tang v?y?” Ông ta nhún vai cu?i không tr? l?i.

Nghe l?i m?t ch? b?n d?ng nghi?p ? t? Bangkok Post, tôi dã ch?n m?t “Nhà khách” trung bình ? ngay sau lung tr? s? c?a d?ng Liên Minh Dân T?c Vì Dân Ch? (NLD). Khách s?n v?n là m?t khu nhà du?c xây t? th?i thu?c d?a, tr?n cao, khá mát m?, nhung phuong ti?n thì th?t là “ch?m ti?n”. Khách s?n không có máy l?nh. Mu?n g?i di?n tho?i qu?c t? thì ph?i qua t?ng dài. Và v?a vào check in là khách s?n dã gi? ngay l?y passport.

Ngay chi?u hôm dó, tôi thay m?c sarong nhu ngu?i Mi?n, l?ng th?ng cu?c b? vào tr? s? c?a NLD. Ngoài c?a, vài tên rõ ràng công an ng?i h?n là dã ch?p hình m?i ngu?i ra vào. Bên trong, van phòng ho?t d?ng c?m ch?ng. Nh? có h?n tru?c, tôi du?c g?p m?t vài nhân v?t c?a NLD. Nói chuy?n v?i nhau r?t c?i m?, và h? gi?i thích cho tôi t?i sao các ông tu?ng l?i dem xe tang “xu?ng du?ng”. Ch?ng qua là vì nghe nói các sinh viên s?p bi?u tình dòi m? c?a tru?ng h?c. Nhung khi tôi chìa mike ra tính xin thâu thanh cu?c ph?ng v?n chính th?c thì h? t? ch?i, nói là ch?ng ích l?i gì vì r?i cung s? b? t?ch thu.

T?i hôm dó, tôi ra an ? quán bên du?ng ngay tru?c c?a khách s?n. V?a ng?i xu?ng dã có m?t anh b?n tr? gi? v? xin ng?i c?nh vì thi?u ch?. Trong khi an u?ng anh ta nhìn tru?c nhìn sau r?i m?i t? nh?n là m?t sinh viên và h?i tôi có mu?n g?p các b?n c?a anh ta không. Khi tôi nh?n l?i, anh ta b?o s? liên l?c. Lúc tr? ti?n xong, tôi ng?c nhiên khi th?y ngoài ti?n tr? l?i còn kèm theo m?t b?c thu. Tr? v? phòng d?c thì m?i bi?t dó là b?c thu ch? ch? h?n.

Ngày hôm sau tôi th? vai du khách. Sáng tôi d?n tham chùa Shwe Dagon n?i ti?ng. Ngôi chùa th?t tráng l? v?i m?t viên h?t xoàn trên d?nh lóng lánh ph?n chi?u ánh sáng và mái vàng kh?i t? xa dã chói l?i. M?y ngu?i b?n Thái c?a tôi h?n t?c l?m vì vàng dó là vàng cu?p du?c t? SukhoThai nhung m?y ngu?i b?n Mi?n thì l?i r?t t? hào. Chi?u hôm dó, sau khi du?c hu?ng d?n qua nhi?u con h?m, trao qua tay nhi?u ngu?i, tôi du?c dua d?n m?t gác xép ? m?t can nhà nh? trong khu xóm nghèo c?a Rangoon. T?i dây tôi du?c g?p m?t nhóm thanh niên nam n? tu?i d? dôi muoi. Cu?c nói chuy?n kéo dài xoay quanh v?n d? c?a d?t nu?c. M?t anh sinh viên nói v?i tôi là anh s?p t?t nghi?p t? ba nam nay r?i nhung c? m?i l?n s?p s?a ra tru?ng thì chính quy?n l?i dóng c?a tru?ng. Anh b?c t?c b?o “H? c? tình không cho chúng tôi h?c hành, không cho chúng tôi t?t nghi?p.” M?t cô ng?i c?nh l?c d?u th? dài “Mà ra tru?ng thì cung ch?ng có vi?c làm.” C? hai là sinh viên k? su, m?t là k? su di?n và ngu?i kia là k? su công ngh?.

Sau dó ít hôm tôi du?c g?p ông d?i s? Anh ? Mi?n Ði?n. Tôi h?i ông ta là cái x? quái d?n gì mà không dùng d?n c? nh?ng sinh viên k? thu?t thì ông ta l?c d?u b?o, “Bà không nh? chính sách ngu dân mà các qu?c gia thu?c d?a, nh?t là thu?c d?a Pháp, v?n thu?ng áp d?ng hay sao? Cho dân h?c hành h? hi?u bi?t thì làm sao cai tr? dàn áp h? du?c.” Ng?i nói chuy?n lâu nhung khi tôi chìa mike xin ph?ng v?n ông d?i s? cung l?c d?u nói là chính sách không cho phép. Tôi t?c mình b?o v?i ông ta là b? ông cung s? m?y ông tu?ng sao, ông ta dã cu?i b?o, “Tôi không s? h?, nhung tôi s? cái ti?u nhân c?a h?. H? có th? không làm gì du?c bà nhung h? s?n sàng hành hung bà, hay cho k? gi? v? làm tr?m vào phòng khách s?n c?a bà l?y h?t máy móc d? d?c.”

Và r?i thì bà phó d?i s? Hoa K?, ông d? nh?t tham v? Úc, t?t c? d?u tr? l?i tôi cùng nh?ng lu?n di?u tuong t?. Khi tôi t?c t?i nói v?i ông tham v? Úc, v?n dã quen bi?t t? tru?c vì ông ta dã t?ng ? Thái Lan, là tôi làm báo nói, n?u không thâu du?c ph?ng v?n thì làm sao tu?ng thu?t, ông ta b?o tôi, “Bà ph?i t? bi?n ch?, ch? ? dây không ai tr? l?i ph?ng v?n bà dâu.”

Mà th?t th?, sau cùng c? chuy?n di làm phóng s? dó tôi ch? thâu du?c nh?ng âm thanh ti?ng d?ng, không m?t cu?c ph?ng v?n nào c?, tr? m?t cu?c ph?ng v?n v?i m?t ký gi? k? c?u ngu?i Mi?n làm cho thông t?n xã AP. Ông này là ch? t?ch câu l?c b? Ký Gi? Qu?c T?. Lúc dó, chính quy?n dang do ông Khin Nuynt chi ph?i, b?t d?u b?t chu?c Trung Qu?c, cho c?i m? kinh t? dôi chút nên gi?i trung luu b?t d?u có th? ki?m an du?c. Ông b?n ký gi? già ngu?i Mi?n r?t tán thành s? c?i m? dó và có ý chê trách bà Suu Kyi là không th?c th?i vì dã không ch?u d?u hàng ch? d?. Ông còn lên ti?ng chê bà là “Âu hóa quá m?c.” Ông k? cho tôi nghe là có l?n ông d?n d? m?t cu?c h?p báo v?i bà mà bà dã “vô l?” ng?i trên ông là k? có tu?i hon bà, m?c d?u sau dó bà dã th?y và xin l?i.

Nhung ch? hai nam sau dó, Tu?ng Khin Nuynt m?t ch?c và Tu?ng Than Shwe quy?t d?nh “trói l?i” và “dóng c?a”. M?t ngu?i b?n d?ng nghi?p d?n tham ông nhà báo già dó và tr? v? k? l?i cho tôi là bây gi? ông b?t mãn l?m vì ti?m com bà v? ông m? dã b? nhà nu?c dóng c?a s? c?nh tranh v?i nhà hàng c?a ông tu?ng. Bây gi?, ngu?i b?n tôi b?o, ông ta dã tr? thành ?ng h? viên c?a NLD.

Tru?c khi v? tôi lên Mandalay v?n là c? dô c?a Mi?n Ði?n. C? thành Mandalay trông th?t huy hoàng và hai cái giu?ng b?ng pha lê c?a qu?c vuong và hoàng h?u th?t l?ng l?y nhung xung quanh dân chúng s?ng r?t nh?ch nhác. Theo các s? gia thì th?i dó vuong qu?c Mandalay r?t ph?n th?nh và là m?t trong nh?ng qu?c gia xu?t c?ng ng?c luu ly (Pha lê) sang cho Trung Qu?c. Nhung ngày nay Mandalay nghèo nàn, xo xác. Bi?t dây là x? ng?c bích, tôi tìm mua m?t hòn ng?c thô nhung không tìm dâu cung không th?y. Khi h?i, m?t ngu?i b?n sinh viên d?n tôi t?i ch? cho m?t cái sân ch?t d?y ng?c thô. Anh ta b?o s?m mai s? cho tôi th?y s? ng?c dó di dâu. Sáng s?m hôm sau, anh ta d?n d?n trú ? nhà ngu?i b?n g?n dó d? tôi ch?ng ki?n c?nh nh?ng xe v?n t?i l?n ch? ng?c lên xa l? m?i toanh di th?ng sang Vân Nam bán cho Trung Qu?c.

Hôm cu?i cùng tru?c khi r?i Mi?n Ði?n, tôi ghé tham l?i chùa Shwe Dagon tìm mua quà. ? m?t ti?m bán d? c?, tôi dã tìm ra l?ch s? Mi?n Ði?n. Trong t? ch? nhân dã s?p m?t lo?t tu?ng Ph?t t? nh?ng b?c tu?ng th?i Pagan cho d?n nh?ng tu?ng Ph?t th?i nay. B?c tu?ng th?i Pagan là m?t tác ph?m ngh? thu?t, linh ho?t nhu s?ng v?y, trong khi b?c tu?ng hi?n nay trông ch?ng khác gì m?t ông b?t d?t hay ông d?a bán ? ch? c?a Vi?t Nam mình, thô so nhu d? choi tr? con.

Ch? vì nh?ng nhà cai tr? tàn nh?n, thô b?o, m?t qu?c gia t?ng xây Pagan nay dã tr? thành m?t qu?c gia b?n hàn, thô l?u. T?i nghi?p l?m thay. Mà còn t?i nghi?p hon n?a vì g?n m?t th?p niên sau Mi?n Ði?n cung v?n nhu th? n?u không nói còn t? hon.

Lê Phan