C?m thông

H?i tru?c nam 1975, khi cu?n sách d?u tiên c?a Aleksandr Solzhenitsyn, cu?n “M?t ngày trong m?t d?i c?a Ivan Denisovich” ra d?i, tôi cung dã tìm d?c. Lúc dó, tuy d?c th?y hay nhung không c?m th?y th?m thía. B?i lúc dó tôi d?c Solzhenitsyn nhu m?t ngu?i ngo?i cu?c, d?c v? m?t th? gi?i hoàn toàn xa l?, kinh t?m nhung xa l?.

Sau này, khi dã thoát du?c kh?i ch? d? c?ng s?n vào d?u th?p niên 1990, tôi tình c? tìm du?c m?t cu?n “T?ng d?u d?a ng?c” trong m?t ti?m sách cu. L?n này d?c l?i, sau khi dã tr?i qua giai do?n sau nam 1975 khi c? nu?c Vi?t Nam C?ng Hòa c?a chúng ta b? di tù, tôi m?i hoàn toàn thông c?m du?c v?i Solzhenitsyn. B?i th? gi?i nhà tù c?a ch? d? c?ng s?n nào cung gi?ng nhau. Qu?n d?o Gulag c?a Solzhenitsyn nào có khác gì h? th?ng tr?i c?i t?o mà chính quy?n Hà N?i d?ng lên trên kh?p d?t nu?c d? giam c?m nhân dân.

Nhung th?m thía nh?t trong toàn cu?n sách ph?i là m?t chuy?n ng?n mà hai ngu?i b?n tù c?a nhân v?t chính Nerzhin, dói l? và s?p ch?t ng?p trong m?t nhà tù dông còn hon nhu cá h?p, dã nghi ra. Câu chuy?n dó h? g?i là “N? cu?i c?a Ð?c Ph?t” và là m?t câu chuy?n gi? tu?ng.

Câu chuy?n k? l?i m?t Mùa Hè nóng b?ng t?i nhà tù Butyrki, m?t nhà tù mà h?i tru?c là m?t tr?i lính t? th?i Catherine Ð?i Ð?. Sau nhi?u nam b? ph?, “nh? s? ti?n b? c?a d?t m? kh?n kh? c?a chúng ta, h?u du? c?a n? hoàng dã c?m th?y c?n nh?t tù c? nh?ng k? ph?n d?o de d?a s? ?n d?nh c?a ngai vàng và nh?ng k? u mê c? ch?ng l?i ti?n b?,” thành ra tr?i lính cu tr? thành nhà tù.

M?t cách m?a mai, tác gi? t? l?i t? ch?c c?a nhà tù, v?n d? “ti?n l?i cho nh?ng tên cai tù không có m?y h?c th?c” dã du?c chia ra t?ng khu d? các anh cai tù không c?n d?m cung bi?t là m?i khu có 600 ngu?i. Ði?u này còn quan tr?ng hon vì càng nhi?u tù thì h? càng du?c thu?ng nhi?u hon.

Câu chuy?n k? l?i b?a com tù, mà ngày càng gi?m di khi cu?c cách m?ng càng tru?ng thành và khi nhà tù ngày càng dông hon n?a, d?n khi b?a an ch? còn là m?t tô súp. M?i b?a an thùng súp du?c mang vào phòng. Toàn th? tù ng?i trên nh?ng t?m ván làm giu?ng, bó g?i vì thi?u ch?, tay ch?ng xu?ng giu?ng, trông nhu nh?ng con chó dói, ch?m ch?m nhìn xem sao cho b?a an du?c chia công b?ng. R?i khi các tô du?c x?p thành hai hàng, t? thùng v? sinh d?n c?a s? r?i t? c?a s? d?n lò su?i, 75 con ngu?i-v?t dã chen nhau d? lùa xúp xì x?p trong cái yên l?ng d?y tri?t lý c?a phòng giam.

Sau b?a com, tù n?m xu?ng, tán dóc v? nh?ng ngày d?p d? xa xua, chu?n b? d? ch? “t?t dèn” di ng?. Ð?t nhiên, m?t hôm s? yên bình dó b? phá tan. S?p d?n gi? “t?t dèn” thì c?a s?t m?, m?t tên d?i úy tr? tu?i deo gang tay tr?ng bu?c vào. H?n có v? dang b? kích thích d? l?m, và di theo h?n là m?t b?y trung úy, thi?u úy và h? si quan. Các tù b? du?i ra kh?i phòng mang theo h?t d? d?c. Ngay l?p t?c m?i ngu?i s? nghi là s?p b? mang di x? b?n. Nam ch?c ngu?i trong phòng b? t?ng sang chen chúc vào phòng bên c?nh.

Hai muoi lam ngu?i còn l?i ch? thoáng nhìn th?y can phòng s? 72 thân yêu c?a h? dang b? xâm nh?p b?i m?t cái máy trông có v? nhu là máy son. H? b? t?ng xu?ng phòng t?m m?c d?u không ph?i là gi? di t?m, và b?t b? h?t qu?n áo. H? b? nh?t ? phòng thay qu?n áo, lúc d?u còn cãi nhau nhung sau m?t h?i quá m?t m?i h? d?u nghi là s?p b? x? t?. Ð?t nhiên c?a l?i m? ra, và m?t toán th? c?t tóc, th? c?t tóc th?c s? ch? không ph?i là anh cai ng?c v?i cái kéo c?t lông c?u b?n th?u bình thu?ng, và h? du?c c?t tóc, t?a râu, c?t và t?a móng tay, móng chân. Ra kh?i phòng, l?n d?u tiên trong d?i tù t?i, m?t tên h? si quan trao cho h? m?t c?c xà bông th?c s? có tên là “Lilac Fairy” thay vì b? d? vào bàn tay m?t b?t du?c g?i là xà bông nhu bình thu?ng. R?i h? du?c dua vào cho t?m r?a th?a thuê.

Cu?c bàn lu?n bây gi? dã lên d?n m?c t?t d?nh. Nh?ng k? l?c quan nh?t th?ng th?, nói d?n Stalin và Beria dã b? du?i b? ch?y sang Trung Qu?c, trong khi Molotov và Kaganovich dã theo công giáo, chính ph? lâm th?i dân ch? xã h?i dã du?c thành l?p... Nhung lúc dó c?a phòng m? và m?i ngu?i du?c trao cho m?t khan lông thom ph?c, m?t tô cháo to b?ng kh?u ph?n sáu ngày c?a tr?i. Tù b? v?i khan xu?ng, quên c? mu?ng g?, húp s?ch tô cháo. Sau dó h? còn du?c cho an khoai tây, không ph?i khoai sùng, khoai hu mà là khoai tây bình thu?ng ngon lành.

Khi chuy?n k? d?n dây thì c? t?a trong phòng tù c?a Nerzhin la ?m lên là chuy?n này láo quá. Nhung tác gi? di?m d?m b?o không chuy?n qu? th?c là nhu v?y. Sau dó tên thi?u tá già d?c lu?t l? m?i trong dó “các d?ng chí” có quy?n “c?u nguy?n” và “ng? lúc nào mu?n” và quy?n “vi?t h?i ký”. Sau dó, tù nhân du?c cho nh?ng b? qu?n áo m?i, k? c? d? lót b?ng l?a, tie, và nh?ng dôi boots du?c Hoa K? t?ng theo chuong trình Lend Lease, và h? du?c dua tr? l?i phòng 72. Nhung nay là c? m?t th? gi?i m?i. Phòng nay r?c r? ánh n?ng vì c?a s? b? dóng kín dã du?c m?, nu?c son m?i còn thom ph?c, trên tu?ng toàn là nh?ng kh?u hi?u “hòa bình th? gi?i”. Nh?ng t?m ván ng? du?c ph? n?m. M?t k? sách du?c d?ng ? góc phòng v?i d?y d? sách c?a Marx, Engels nhung cung có St Augustine và St Thomas Aquinas. C?nh dó là m?t cái bàn d?c sách trên bàn có d? m?y t? báo và m?t bao thu?c lá “Kazbek” d?t ti?n mà ông tr?i tru?ng dã ph?i b? ti?n riêng ra d? mua vì không ki?m du?c kho?n nào trong ngân sách d? cung ?ng cho gói thu?c lá dó.

Nhung d?c bi?t nh?t là ? cái b? tru?c kia có cái thùng v? sinh nay có dèn th? và hình Ð?c M? và Chúa Hài Ð?ng, m?t bàn th? dèn n?n sáng trung, bên c?nh có tu?ng Ð?c M? Công giáo. Kinh sách thì d? c? k? c? kinh Koran và kinh Talmud c?a ngu?i Do Thái. Nhung d?c bi?t còn có c? m?t b?c tu?ng Ð?c Ph?t nh? b?ng d?ng den. B?c tu?ng tinh x?o, m?t Ð?c Ph?t hoi nh?m theo th? ki?t già và có l? vì tu?ng d? lâu nên trông mi?ng ngài nh?ch lên nhu hoi m?m cu?i.

Tru?c c?nh tu?ng này, b?ng no, s?ch s?, dám tù c?i qu?n áo và di ng? ngay t?c kh?c, nhung anh cai tù d?ng canh ch?ng ? ngoài c?a vì s? nh? có tên tù nào d?i d?t d?ng d?n gói thu?c lá. H? ng? yên cho d?n trua hôm dó thì nh?n du?c l?nh m?c qu?n áo trong khi l?i thêm m?t cái bàn nh? du?c d?y vào phòng trên d? d?y báo chí k? c? t? Amerika. R?i thì h? nghe ti?ng ph? n? ? ngoài hành lang. Và ti?ng anh d?i úy nói: “H?n bà R mu?n vào tham m?t trong nh?ng phòng giam, nhu phòng 72 này ch?ng h?n.”

Bà R., v? c?a nhà lãnh d?o quá c? c?a Hoa K?, dang có chuy?n di tham Liên Xô d? xem nh?ng món quà c?a Hoa K? du?c s? d?ng nhu th? nào. Bà r?t hài lòng v?i phòng giam. Lúc d?u dám tù còn ng?n ngu?i ra, nhung m?t tên b?o d?n bu?c d?n m? gói thu?c lá ra l?y m?t di?u hút r?i trao cho b?n. Tên tr?i tru?ng m?t mày h?m h?m b?o: “Chúng ta dang ch?ng l?i b?nh ghi?n thu?c lá. Thu?c lá là thu?c d?c.” M?t tên tù khác b?o d?n hon t?i ng?i và b?t d?u nghi?n ng?u d?c Amerika. Bà R h?i: “H? b? tù v? t?i gì v?y? Cái ông dang d?c báo này ch?ng h?n.” Cái ông dó dã b? 10 nam vì cái t?i dã dám c? gan nói chuy?n v?i m?t du khách M?, nhung ông tr?i tru?ng th?n nhiên tr? l?i: “H?n dã h?p tác v?i Ð?c qu?c xã, làm vi?c cho Gestapo. B?n thân h?n dã thiêu r?i m?t ngôi làng và, xin bà tha l?i, chính h?n dã hi?p ba cô gái quê. S? tr? em h?n gi?t thì vô s?.” Bà R. ho?ng s? b?o là t?i sao không x? t? h?n di thì ông tr?i tru?ng bình tinh gi?i thích là ch? d? ch? c?i t?o ch? không x? t?!

Khi bà R. h?i h? có mu?n than phi?n gì không thì ông tr?i tru?ng h?m h?m b?o dám tù là t?i sao dã b?o không du?c d?ng d?n thu?c lá mà dám d?ng d?n b? mu?n di bi?t giam m?t gông hay sao thì dám tù, nãy gi? im l?ng, b?c t?c cãi là quá thèm thu?c, là dã b? h?t thu?c ? qu?n áo cu... Khi bà R. h?i h? nói gì thì viên tr?i tru?ng gi?i thích là h? “d?ng thanh ph?n d?i s? d?i x? v?i ngu?i da den t?i Hoa K?.” Sau cùng tru?c khi bà R. ra v?, bà còn du?c ch?ng ki?n b?a com t?i. Tù l?n này tu?ng mình lên tiên vì b?a com du?c các cô b?i mang vào có xúp gà th?c s?, có com th?t bò viên. Quá m?ng, h? quên c? mu?ng nia, rút cái mu?ng g? nhà tù ra và ng?n nhanh nhu ch?p, xuong gà cung du?c nu?t s?ch.

Ra v?, bà R. còn du?c nghe nói là “dúng b?n này thô l? và thi?u h?c quá” và bà khen ông tr?i tru?ng là nhà tù t?t quá, t?t c? nh?ng di?u du?c dua ra v? nhà tù c?a báo chí ch? là b?a d?t. Ngay sau khi bà R. r?i kh?i phòng, tù du?c dua vào phòng t?m b?t tr? l?i h?t d? và m?c l?i d? tù cu k? do b?n rách ru?i. Nhung khi h? tr? l?i phòng 72 thì c? tu?ng nhu m?t gi?c mo vì m?i s? nhu cu. Nam muoi tên b?n tù dã tr? l?i, cái xô v? sinh dã v? ch? cu. Ch? có di?u, ? góc phòng, b?c tu?ng Ð?c Ph?t v?n còn ng?i dó, b? b? quên và Ngài v?n cu?i!

Ðó, xin thua, có l? là m?t tóm g?n v?ng v? m?t trong nh?ng tuy?t tác ph?m c?a m?t d?i van hào v? s? gi? d?i, s? l?a b?p c?a ch? d? c?ng s?n và nh?ng ngu?i b?n cánh t? Tây Phuong. Bà R. dây là ý ch? bà Eleanor Roosevelt, phu nhân c?a c? t?ng th?ng. Nh?ng v? d?c gi? nào dã t?ng ? tù h?n dã có nh?ng kinh nghi?m tuong t? khi có “khách” d?n tham. ? Vi?t Nam h? chua “tinh t?” b?ng Liên Xô nên ch? có gi?m b?t s? tù, nh?t h?t nh?ng k? nào l?u láo hay danh ti?ng vào bi?t giam r?i phát chi?u m?i và thay vì tu?ng th?, thu?c lá, báo, sách v?, thì h? có thêm m?y h?p s?a d?c v?i l?nh nghiêm c?m không du?c s? d?ng.

Xin c?m on trên d?i này có Solzhenitsyn d? có th? nói lên câu chuy?n c?a nh?ng k? dã ? tù c?ng s?n, và xin th?p m?t nén nhang c?u chúc huong h?n ông s?m v? cõi Chúa.

Lê Phan