LOS ANGELES, California (AP) - Tr?n Ð?ng Ð?t L?n (The ‘Big One’) nhu ngu?i ta v?n thu?ng dùng d? nói v? m?t tr?n d?ng d?t có s?c tàn phá l?n lao có th? x?y ra b?t c? lúc nào ? California, dã du?c các khoa h?c gia mu?ng tu?ng trong m?t b?n báo cáo chi ti?t, l?n d?u tiên du?c dua ra.

Kh?i d?u là du?ng n?t San Andreas (San Andreas Fault) n?m v? phía B?c biên gi?i Mexico, s? b? xé rách toang. Trong vòng hai phút sau dó, Los Angeles và khu ngo?i ô chung quanh s? rung chuy?n nhu ? trong m?t tô d?ng th?ch. S? rung chuy?n t? ch?n d?ng m?c 7.8 s? kéo dài trong kho?ng 3 phút - 15 l?n lâu hon th?i gian c?a cu?c d?ng d?t ? thành ph? Northridge nam 1994.

Các du?ng ?ng nu?c và ?ng c?ng s? b?t d?u n?t. Sau dó là m?t di?n. M?t s? các du?ng xa l? chính s? b? n?t g?y. M?t s? tòa cao ?c có su?n thép cùng các ki?n trúc cu hon b?ng g?ch và xi mang d? s?p.

Các b?nh vi?n d?y ch?t b?nh nhân v?i kho?ng 50,000 ngu?i b? thuong vì c? vùng Nam California d?i d?u v?i t?n th?t ? t?m m?c ngang v?i các cu?c t?n công c?a kh?ng b? ngày 11 Tháng Chín nam 2001 và bão Katrina: thi?t h?i 200 tri?u M? kim cho n?n kinh t?, và 1,800 ngu?i thi?t m?ng.

Ch? có kho?ng 700 ngu?i trong s? này ch?t vì nhà s?p. Nhi?u ngu?i khác ch?t trong kho?ng 1,600 dám cháy kh?p vùng-quá nhi?u khi?n cho l?c lu?ng c?u h?a không th? nào dáp ?ng cùng lúc.

M?t toán g?m kho?ng 300 khoa h?c gia, viên ch?c chính quy?n, nhân viên c?u n?n và gi?i ch?c tu nhân dã cùng làm vi?c v?i nhau trong hon m?t nam d? dua ra m?t tình hình gi? tu?ng nhung d?a trên nh?ng chi ti?t th?c t? d? có th? dùng vào vi?c chu?n b? phuong th?c d?i phó, k? c? m?t cu?c th?c t?p toàn ti?u bang vào cu?i nam nay.

Ðu?c ph? bi?n b?i Co Quan Ðo Ð?c Ð?a Ch?t Hoa K? (USGS) và Co Quan Ðo Ð?c Ð?a Ch?t California (CGS), b?n báo cáo này du?c công b? ngày Th? Nam 22 Tháng Nam t?i Washington, D.C.

Các nhà nghiên c?u nh?n m?nh r?ng dây không ph?i là m?t s? tiên doán, nhung vi?n ?nh có m?t cu?c d?ng d?t l?n ? California trong vài th?p niên t?i dây là m?t di?u r?t th?t.

H?i tháng qua, co quan USGS báo cáo r?ng ti?u bang Vàng (Golden State) này có xác su?t 46% là s? x?y ra m?t v? d?ng d?t c? 7.5 Richter ho?c l?n hon trong vòng 30 nam t?i, và tr?n d?ng d?t dó nhi?u ph?n s? x?y ra ? Nam California. Nhu tr?n d?ng d?t Northridge, ? Nam California, dã làm thi?t m?ng 72 ngu?i và gây thi?t h?i lên t?i 25 t? M? kim, dù ? t?m m?c nh? hon nhi?u, là 6.7 Richter mà thôi.

“Chúng ta không th? nào c? ti?p t?c dua k? ho?ch chu?n b? cho m?t v? d?ng d?t ki?u Northridge n?a,” theo l?i nhà d?a ch?n h?c c?a USGS, bà Lucy Jones. “Các nghiên c?u cho th?y dó không là tru?ng h?p t? h?i nh?t mà chúng ta s? ph?i d?i phó.”

Nhà d?a ch?t v?t lý Kenneth Hudnut c?a USGS nói thêm r?ng các khoa h?c gia mu?n dua ra m?t b?n tu?ng thu?t có tính cách hi?n th?c và không mu?n có hình th?c khoa h?c gi? tu?ng nhu b? phim chi?u trên truy?n hình nam 2004 mang tên “10.5” v? m?t tr?n d?ng d?t kh?ng khi?p h?y di?t vùng b? bi?n phía Tây Hoa K?.

“Chúng tôi không mu?n dánh m?t s? xác th?c,” ông Hudnut cho hay. “Chúng tôi không mu?n bi?n dây thành m?t tru?ng h?p t? h?i nh?t, nhung là m?t tru?ng h?p có nh?ng h?u qu? l?n.”

Các con s? trên du?c dua ra d?a theo gi? thuy?t r?ng ti?u bang không có hành d?ng nào d? tu b? các tòa nhà y?u ?t hay thay d?i các k? ho?ch d?i phó v?i thiên tai. Con s? d? trù v? t?n th?t nhân m?ng th?p hon r?t nhi?u so v?i cu?c d?ng d?t 7.9 m?i dây ? vùng Tây Trung Qu?c, m?t ph?n vì California có nh?ng di?u ki?n kh?t khe hon v? lu?t l? xây c?t và các chuong trình tu b? du?ng sá c?u c?ng.

S? hình dung ra cu?c d?ng d?t này du?c d?t trên ?nh hu?ng c?a du?ng n?t San Andreas Fault, ranh gi?i dài 800 d?m noi các d?a t?ng Thái Bình Duong và B?c M? giao nhau. Ðu?ng n?t này dã là ngu?n gây ra nh?ng v? d?ng d?t l?n nh?t trong l?ch s? ti?u bang, k? c? v? d?ng d?t m?c 7.8 ? San Francisco khi?n thành ph? này thành bình d?a và làm thi?t m?ng 3,000 ngu?i vào nam 1906.

Khi mu?ng tu?ng v? v? “Big One” s?p t?i, các nhà khoa h?c chú tr?ng vào m?t do?n c?a du?ng San Andreas noi có t?p trung nhi?u nang l?c và d? bung ra nh?t. Ða s? d?u d?ng ý r?ng dó là ph?n ? phía Nam, v?n chua h? bung ra t? nam 1690 d?n nay, khi gây ra d?ng d?t ? m?c vào kho?ng 7.7 Richter.

Các khoa h?c gia ch?n các con s? cho cu?c d?ng d?t và cho vào máy di?n toán d? tính ra là d?t s? rung chuy?n nhu th? nào. Các k? su sau dó tính ?nh hu?ng c?a ch?n d?ng trên xa l?, nhà c?a, c?u c?ng và các co s? h? t?ng khác. Các chuyên gia v? thi?t h?i s? dùng các d? ki?n này d? tính s? t?n th?t nhân m?ng và v?t ch?t.

Cu?c d?ng d?t có th? x?y ra nhu th? nào?

Ðu?ng n?t San Andreas d?t nhiên chuy?n d?ng vào ngày 13 Tháng Mu?i M?t nam 2008, vào bu?i sáng sau gi? di làm. Ð?a ch?n b?t d?u t? phía B?c c?a biên gi?i Hoa K?-Mexico g?n bi?n Salton và du?ng n?t bung ra trong kho?ng 200 d?m (320 cây s?) theo hu?ng Tây B?c, ch?m d?t ? thành ph? Palmdale trong vùng sa m?c, n?m cách trung tâm thành ph? Los Angeles ch?ng 40 d?m v? phía B?c.

Các nhà khoa h?c ch?n vi?n c?nh này vì s? gây ra s? rung chuy?n r?t m?nh ? vùng lòng ch?o Los Angeles và các qu?n lân c?n, khu v?c v?i g?n 22 tri?u ngu?i sinh s?ng.

Du?i dây là nh?ng nét chính c?a vi?n c?nh nói trên:

10 gi? sáng: Ðu?ng San Andreas Fault n?t ra, t?o ch?n d?ng lan r?ng ? m?c 2 d?m m?t giây.

30 giây sau dó: khu v?c nông nghi?p Coachella Valley ch?n d?ng tru?c tiên. Các tòa nhà cu s?p d?. Có các dám cháy. Nhi?u do?n trên xa l? liên bang s? 10, m?t trong nh?ng xa l? chính c?a liên bang ch?y theo hu?ng Ðông-Tây, b?t d?u b? d?t thành t?ng khúc.

1 phút sau dó: Xa l? liên bang s? 15, m?t xa l? chính ch?y hu?ng B?c-Nam b? c?t lìa ? nhi?u do?n. Ðu?ng h?a xa b? c?t, xe l?a tr?t du?ng r?y. Ð?a ch?n c?m th?y ? qu?n Riverside và San Bernadino n?m ? phía Ðông Los Angeles.

1 phút 30 giây sau dó: Ch?n d?ng ti?n v? phía lòng ch?o Los Angeles, gây chuy?n d?ng m?nh m? trong 55 giây d?ng h?.

2 phút sau dó: Ð?ng d?t ch?m d?t ? g?n Palmdale nhung ch?n d?ng ti?p t?c di chuy?n lên hu?ng B?c v? phía thành ph? Santa Barbara ? b? bi?n và vào vùng thung lung Central Valley, d?n thành ph? Bakersfield.

30 phút sau dó: Các nhân viên c?p c?u b?t d?u t?n ra kh?p vùng. M?t h?u ch?n kho?ng 7.0 Richter x?y ra nhung ?nh hu?ng khu v?c phía Nam v? hu?ng Mexico. M?t s? h?u ch?n l?n khác x?y ra trong nh?ng ngày và tháng k? dó.

Các dám cháy l?n ti?p theo cu?c d?ng d?t s? gây ph?n l?n thi?t h?i trong v? này, theo l?i Keith Porter t?i d?i h?c University of Colorado, Boulder, ngu?i nghiên c?u các thi?t h?i v?t ch?t cho vi?n c?nh d?ng d?t này. (V.Giang)