M?c này ch? nh?m gi?i dáp các th?c m?c v? s?c kh?e có tính cách t?ng quát. Cho các v?n d? c? th?, chi ti?t, c?a t?ng b?nh nhân, xin liên l?c tr?c ti?p v?i bác si d? du?c tham khám tr?c ti?p.

H?i: Ngu?i l?n có c?n chích ng?a nhu tr? em không? Ngoài vi?c chích cúm hàng nam, còn nh?ng lo?i thu?c ng?a nào khác có th? giúp phòng b?nh ? ngu?i l?n?

Ðáp:

H?i trung tu?n Tháng Mu?i nam 2007, H?i Ð?ng C? V?n V? Ch?ng Ng?a Hoa K? (Advisory Committee on Immunization Practices - ACIP) dã công b? c?p nh?t hu?ng d?n v? ch?ng ng?a ? ngu?i l?n cho giai do?n t? Tháng Mu?i nam 2007 d?n h?t Tháng Chín nam 2008.

Hu?ng d?n này cung dã du?c chu?n thu?n b?i H?i Các Bác Si Gia Ðình Hoa K? (American Academy of Family Physician), H?i Các Bác Si S?n Ph? Khoa Hoa K? (American College of Obstetricians and Gynecologist), và H?i Các Bác Si Hoa K? (American College of Physicians).

C?n chú ý là hu?ng d?n này ch? cho ngu?i l?n, t?c là t? 19 tu?i tr? lên. Hu?ng d?n ch?ng ng?a cho l?a tu?i du?i 19 tu?i du?c x?p vào lo?i chích ng?a cho tr? em.

Theo hu?ng d?n v?a m?i du?c c?p nh?t này, m?t cách tóm t?t, sau dây là nh?ng thu?c ch?ng dang du?c khuy?n cáo cho ngu?i l?n, d?a theo l?a tu?i.

Tetanus, diphtheria, pertussis (Td/Tdap-u?n ván, b?ch h?u, ho gà)

Human papilloma virus (HPV-ch?ng ng?a ung thu c? t? cung)

Measles, mump, rubella (s?i, quai b?, s?t h?ng ban rubella)

Varicella (trái r?)

Influenza (cúm -ch? ng?a cúm ch? không ph?i ng?a c? c?m và cúm)

Pneumococcal (polysaccharide-ng?a viêm ph?i - ch? không ph?i lao ph?i)

Hepatitis A (viêm gan do siêu vi trùng viêm gan A)

Hepatitis B (viêm gan do siêu vi trùng viêm gan B)

Meningococcal (viêm màng não)

Zoster (gi?i leo)

Influenza (cúm -ch? ng?a cúm ch? không ph?i ng?a c? c?m và cúm)

Các ch? d?nh y khoa (medical indications-t?c là các tru?ng h?p c?n chích ng?a d?a theo tình tr?ng s?c kh?e và b?nh t?t) bao g?m:

Các r?i lo?n m?n tính (chronic disorders) c?a các h? th?ng tim m?ch và hô h?p nhu là hen suy?n, các b?nh tim m?ch...

Các r?i lo?n chuy?n hóa m?n tính nhu là b?nh ti?u du?ng, b?nh gan, th?n, r?i lo?n v? máu (hemoglobinopathies), suy gi?m mi?n d?ch (gây ra b?i thu?c men hay do b? AIDS-nhi?m HIV).

B?t c? tình tr?ng nào gây suy gi?m ch?c nang hô h?p hay suy gi?m kh? nang gi?i quy?t các ch?t ti?t du?ng hô h?p (nhu kh?c nh?), ho?c b? tang nguy co b? s?c vào du?ng hô h?p (nhu b?nh nhân b? mê man, lo mo, t?n thuong c?t s?ng, b? kinh (phong) gi?t, các b?nh t?n thuong h? th?ng th?n kinh c?a co b?p-neuromuscular disorder).

Có b?u trong mùa cúm.

D?a theo ngh? nghi?p, thì nh?ng thành ph?n sau dây c?n chích ng?a cúm:

Nhân viên y t?.

Nhân viên c?a các noi cham sóc ngu?i b?nh kéo dài (long-term care) và nh?ng noi giúp d? trong vi?c cham sóc ngu?i già y?u (assisted-living facilities).

Các tru?ng h?p khác c?n chích ng?a cúm bao g?m:

Nh?ng ngu?i s?ng trong vi?n di?u du?ng hay các vi?n cham sóc kéo dài và nh?ng noi giúp d? trong vi?c cham sóc hàng ngày.

Nh?ng ngu?i có th? lây b?nh cho nh?ng ngu?i có nguy co cao (trong nhà có ngu?i già, y?u, con nh? t? 0-59 tháng).

B?t c? ai mu?n chích ng?a.

Hi?n nay có hai lo?i thu?c ch?ng ng?a cúm: Lo?i hít vào mui (intranasal) du?c ch? t?o b?ng virus s?ng nhung b? làm cho y?u di, và lo?i không du?c ch? t?o t? virus s?ng (inactivated vaccine-thu?c ch?ng b?t ho?t). Nh?ng ngu?i c?n và mu?n ng?a cúm d?u có th? dùng lo?i thu?c ch?ng b?t ho?t. Còn lo?i hít vào mui du?c làm t? virus s?ng ch? có th? du?c s? d?ng ? nh?ng ngu?i m?nh kh?e, không có b?u t? 49 tu?i tr? xu?ng, không có các tình tr?ng s?c kh?e b? nguy co cao (nhu k? trên) và không có ti?p xúc v?i nh?ng ngu?i b? suy gi?m mi?n d?ch tr?m tr?ng. (Vì ? ngu?i mà co th? và h? th?ng mi?n d?ch dã b? suy y?u, thì dù virus dã b? làm cho y?u di cung có th? gây nguy hi?m cho h?)

Pneumococcal (ng?a viêm ph?i - ch? không ph?i lao ph?i)

Viêm ph?i (pneumonia-có ngu?i còn g?i là “sung ph?i”) là tình tr?ng viêm nhi?m c?a hai lá ph?i, khi?n cho s? hô h?p b? suy gi?m, có th? gây t? vong nhanh chóng n?u không ch?a tr? dúng m?c và k?p th?i. Thu?c ch?ng ng?a pneumoccocal pneumonia, giúp phòng ng?a lo?i viêm ph?i do vi trùng gây viêm ph?i thu?ng g?p nh?t, c?n du?c ch?ng cho các tru?ng h?p mà s? nhi?m trùng này có nguy co cao gây nguy hi?m d?n tính m?ng.

Các ch? d?nh y khoa (medical indications-t?c là các tru?ng h?p c?n chích ng?a d?a theo tình tr?ng s?c kh?e và b?nh t?t) bao g?m:

B?nh ph?i m?n tính (chronic pulmonary disease-”chronic” còn du?c d?ch là “kinh niên”, tuy nhiên dôi khi không c?n ph?i kéo dài nam này qua nam kia m?i du?c d?nh nghia là “chronic”, nên t? “m?n tính” có v? chính xác hon), ngo?i tr? b?nh hen suy?n.

Các b?nh tim m?ch m?n tính.

B?nh ti?u du?ng.

Các b?nh gan m?n tính, bao g?m b?nh gan gây ra do nghi?n ru?u nhu xo gan do ru?u.

Nh?ng ngu?i nghi?n ru?u m?n tính.

Suy th?n m?n tính, ho?c b? h?i ch?ng th?n hu (nephrotic syndrome-t?p h?p các tri?u ch?ng do (m?t b? ph?n c?a th?n g?i là) c?u th?n (glomeruli) b? t?n thuong. H?i ch?ng này bao g?m di ti?u ra d?m, ti?u ra m?, sung phù, h? ch?t d?m và ch?t béo trong máu).

Lá lách không ho?t d?ng vì dã b? c?t ho?c không còn làm vi?c (functional or anatomic asplenia). N?u d? d?nh c?t lá lách, c?n ph?i chích ng?a viêm ph?i ít nh?t 2 tu?n tru?c khi m?.

Các tình tr?ng suy gi?m mi?n d?ch.

Các tru?ng h?p du?c c?y cochlear (cochlear implants-cochlea là m?t b? ph?n hình xo?n ?c, nên ti?ng Vi?t g?i là ?c tai, n?m ? ph?n trong cùng c?a tai - g?i là tai trong-, dóng vai trò quan tr?ng trong vi?c ti?p nh?n âm thanh).

Rò r? d?ch não t?y (cerebrospinal fluid leaks).

Ngoài ra, nh?ng ngu?i s?ng trong các vi?n di?u du?ng cung nhu nh?ng vi?n cham sóc kéo dài (residents of nursing homes or other long-term-care facilities) cung c?n du?c chích ng?a viêm ph?i.

Các tru?ng h?p c?n du?c chích b?i (revaccination) viêm ph?i:

Chích b?i m?t l?n sau 5 nam cho nh?ng ngu?i b? suy th?n m?n tính, ho?c b? h?i ch?ng th?n hu, nh?ng b?nh nhân mà lá lách không ho?t d?ng vì dã b? c?t ho?c không còn làm vi?c, ho?c các tru?ng h?p b? suy gi?m mi?n d?ch.

Cho nh?ng ngu?i trên 65 tu?i, c?n chích b?i m?t l?n n?u l?n chích tru?c dã t? 5 nam tr? lên, và l?n chích d?u tiên x?y ra khi h? du?i 65 tu?i.

Thân m?n,

Bác Si Nguy?n Tr?n Hoàng

(Còn ti?p)