Nguy?n Ð?c Cung

T?-H? (h?c trò c?a d?c Kh?ng, h? là B?c, tên là Thuong) h?i di?u hi?u. Ð?c Kh?ng nói r?ng: Khi th? cha m?, khó nh?t là nét m?t hòa vui. N?u k? d? t? ch? bi?t ph?c d?ch làm thay vi?c khó nh?c cho ph? huynh, và có ru?u com m?i ngài xoi, nh?ng di?u ?y có k? là hi?u dâu (21).

Trong l?n khác, Kh?ng t? nói quan h? c?a con cái d?i v?i cha m? cung th? hi?n trong cu?c s?ng, cách s?ng. Khi cha m? còn, không bao gi? làm di?u gì d? cho cha m? lo bu?n, b?i v?y không nên di dâu xa, có di xa thì ph?i nói cho cha m? bi?t ch? di d? cha m? kh?i lo, và nh? có vi?c gì, có th? tìm g?i du?c: “Ph? m?u t?i, b?t vi?n du, du t?t h?u phuong” (Lu?n ng?: Lý nhân, IV). Nh?ng di?u mà c? Tr?n Tr?ng Kim v?a di?n d?t dó cung còn có ít nhi?u giá tr? cho d?n bây gi?. Trong Nho giáo, h?c gi? h? Tr?n nói thêm: “L?y l? mà th? cha m? không ph?i là cha m? làm di?u gì trái d?o cung theo. Kh?ng-t? nói: “S? ph? m?u co gián, ki?n chí b?t tòng, h?u kính b?t vi, lao nhi b?t oán. (th? cha m? thì khi cha m? có làm di?u gì l?m l?i, con ph?i tìm cách êm-d?m d?u-dàng mà can-ngan, th?y cha m? không nghe, thì l?i kính mà không trái l?, d?u có ph?i di?u dau d?n khó nh?c cung không oán gi?n”. (Lu?n ng?, Lý nhân, IV). (22)

?nh hu?ng c?a vi?c làm, tâm tính c?a b?c cha m? cung tác d?ng nhi?u trên con cái. Kh?ng t? có d?y: “Ph? t?i quan k? chí, ph? m?t quan k? hành, tam niên vô c?i u ph? chi d?o, kh? v? hi?u h?”: cha còn thì ph?i xem cái chí c?a cha, cha m?t r?i ph?i xem vi?c làm c?a cha, ba nam không d?i cái d?o c?a cha, kh? g?i là hi?u v?y. (Lu?n ng?, H?c nhi, I) (23). Nhung d?i v?i Ð?c Kh?ng, tinh th?n trung dung luôn luôn du?c s? d?ng nhu là m?t thái d? c?n thi?t trong cu?c s?ng con ngu?i. M?t hôm Di?p-công b?o Kh?ng t? r?ng: “Ngô d?ng h?u tr?c cung gi?, k? ph? nhuong duong, nhi t? ch?ng chi” (xóm chúng tôi có ngu?i c? l?y cái th?ng mà khi?n mình: cha di an tr?m dê, mà con di làm ch?ng). Ngài nói r?ng: “Ngô d?ng chi tr?c gi? d? u th?, ph? vi t? ?n, t? vi ph? ?n, tr?c t?i k? trung h?” (ngu?i th?ng xóm chúng tôi thì khác th?: cha che ch? cho con, con che ch? cho cha, cái tr?c ? trong dó v?y.- Lu?n ng?, T? L?, XIII ) (24).

Ð?c Kh?ng r?t d? cao ch? hi?u vì dó là can b?n ?ng x? c?a con ngu?i, t? dó mà vi?c th?o kính c?a con cái d?i v?i cha m? dã du?c xem nhu là m?t d?o hi?u (hi?u d?o) và nh?ng tu duy v? nguyên t?c can b?n trong s? d?i dãi gi?a con cái d?i v?i cha m? có th? tìm th?y trong Hi?u kinh c?a h? Kh?ng. M?nh t? cung có nói: “B?t hi?u h?u tam vô h?u vi d?i.” nghia là trong ba di?u b?t hi?u thì vi?c không có con n?i dõi là di?u b?t hi?u to nh?t.

Th?y T? L? là m?t t?m guong chí hi?u d?i v?i cha m?. Thu? m? ông còn sinh ti?n, ông ph?i di d?i g?o thuê dàng xa d? l?y ti?n nuôi m?. Ð?n khi ông thành công ? d?i, xe ng?a r?p rình, áo mu xênh xang làm quan cao ch?c tr?ng thì cha m? ông dã qua d?i h?t. Ông bu?n bã than r?ng: “M?c d?c t?nh nhi phong b?t dình! T? d?c du?ng nhi thân b?t t?i”. Nghia là cây mu?n l?ng mà gió ch?ng ng?ng! Con mu?n nuôi báo hi?u mà cha m? ch?ng còn s?ng. Thuong thay n?i lòng c?a th?y T? L? cung là n?i dau kh? chung c?a nh?ng ngu?i con có hi?u!

Trong tác ph?m Trung Qu?c Tri?t H?c S?, Bác Si H? Thích cho r?ng Kh?ng t? nói v? hi?u d?o chua d?y d? b?ng Tang t?. Tang t? nói: “Hi?u h?u tam: d?i hi?u tôn thân, k? th? ph?t nh?c, k? th? nang du?ng”, nghia là: Hi?u có ba di?u: d?i hi?u ph?i tôn thân, sau n?a không làm di?m nh?c, sau n?a m?i nuôi du?ng. Theo H? Thích, tôn thân là tôn cao cái nhân cách c?a mình, tôn cao cái nhân cách c?a cha m? mình, không h?y ho?i thân th? mình; không làm di?m nh?c d?n cái nhân cách mà cha m? dã truy?n cho ta và sau h?t là nuôi du?ng cha m?. (25)

Nói chung h?c thuy?t Kh?ng M?nh chú tr?ng d?n ch? hi?u, d? cao ch? hi?u cho nên nh?ng l?i Kh?ng t? nói v?i Tang t? v? ch? hi?u g?m thành m?t quy?n sách g?i là Hi?u kinh, các nguyên t?c ?ng d?ng cho tròn ch? hi?u, các nghi th?c th?c hành hi?u d? g?i là hi?u d?o dã ?nh hu?ng r?t sâu xa trong m?t s? xã h?i Á dông trong dó có Vi?t Nam t? xua cho d?n nay.

III.- Ch? hi?u trong n?n van h?c Vi?t Nam

Trong gia dình cung nhu ngoài xã h?i Vi?t Nam, qua giao ti?p gi?a ngu?i này v?i k? khác, v?n d? trung, tín, hi?u, d? luôn luôn là chu?n m?c d? dánh giá tu cách con ngu?i, b?i th? mà t?c ng? Vi?t Nam có câu: “Hùm ch?t d? da, ngu?i ta ch?t d? ti?ng”. Di nhiên ti?ng ? dây g?m hai lãnh v?c t?t và x?u trong dó v?n d? ch? hi?u.

3.1. Các ch?ng li?u ch? hi?u trong van chuong bình dân và bác h?c

Dân t?c Vi?t Nam v?n là dân t?c hi?u d?, tôn tr?ng luân thu?ng d?o lý, kính tr?ng t? tiên, ông bà, cha m? nên trong các hình th?c van chuong bình dân nhu ca dao, t?c ng? nh?ng v?n d? d?o d?c, luân lý cung du?c nói d?n v?i t?t c? s? d? cao, trân tr?ng:

Công cha nhu núi Thái son

Nghia m? nhu nu?c trong ngu?n ch?y ra

M?t lòng th? m? kính cha,

Cho tròn ch? hi?u m?i là d?o con

Ho?c:       

Lên non m?i bi?t non cao,

Nuôi con m?i bi?t công lao m?u t?.

Hay là so sánh:

M? nuôi con b?ng tr?i b?ng b?,

Con nuôi m? con k? t?ng ngày.

Công on cha m? th? hi?n t? khi sinh ra, th?i gian di h?c cho d?n tu?i tru?ng thành: Con h?c, thóc vay.

- Gia c?nh dù túng thi?u, cha m? v?n ch?y v?y ch? này ch? n? d? có phuong ti?n nuôi cho con di h?c. Con dóng kh?, b? c?i tru?ng.

- S? hy sinh v? v?t ch?t d? cho con cái d?y d?. Con lên ba c? nhà h?c nói.

- Ni?m vui và s? c?ng tác c?a m?i ngu?i d? d?y con. Cá không an mu?i cá uon, con cu?ng cha m? tram du?ng con hu.

- Kinh nghi?m khôn ngoan h?c h?i ? cha m? d? tránh du?c th?t b?i mà d?t d?n thành công. Com cha áo m? an choi, C?t l?y com ngu?i d? bát m? hôi.

- Th?a hu?ng công s?c c?a cha m? m?t cách vô tình trong khi g?p c?nh khó khan, cô don l? loi thì ph?i làm c?t l?c m?i có cái an. Còn cha an com v?i cá, còn m? li?m lá ngoài c?a.

- Nói v? kh? nang nuôi con cái c?a cha hay m?. Con có cha nhu nhà có nóc.

- Nói v? s? v?ng vàng khi con còn có cha. Bên u?t m? n?m, bên ráo con lan.

- S? hy sinh ch?ng qu?n d?n thân mình c?a ngu?i m?.

Con oi m? b?o dây này

H?c buôn h?c bán cho tày ngu?i ta,

Con d?ng h?c thói chua ngoa

B?n bè khinh d?, ngu?i ta chê cu?i.

Ca dao khuyên ran:

Ðói lòng an d?t chà là

Ð? com nuôi m?, m? già y?u rang.

Kho tàng t?c ng? ca dao c?a dân t?c còn có r?t nhi?u câu nói ph?n ?nh tinh th?n hi?u d?o và m?i liên h? giáo hu?n c?a cha m? d?i v?i con cái. Nh?ng câu n?ng nàn lòng yêu thuong và ni?m c?m m?n nu?i ti?c c?a con cái d?i v?i b?c cha m? khi nh?ng ngu?i thân này dã khu?t bóng:    

Chi?u chi?u ra d?ng ngõ sau

Ngó v? quê m? ru?t dau chín chìu

C?t lõi c?a hi?u d?o là:

Th? cha m? ? h?t lòng

?y là ch? hi?u d?y trong luân thu?ng.

Ch? d? nghia là nhu?ng,

Nhu?ng anh, nhu?ng ch? l?i nhu?ng ngu?i trên.

Ghi lòng t?c d? ch? quên,

Con em ph?i gi? l?y n?n con em.

Ð?i v?i các b?c trí th?c khoa b?ng Vi?t Nam tru?c dây, vi?c tr? thu?t các tác ph?m nh?m m?c dích giáo d?c tinh th?n hi?u d? cho con em du?c xem nhu là m?t trong nh?ng ch? dích c?a mình. Các tác ph?m van h?c n?i ti?ng nhu Ðo?n Tru?ng Tân Thanh c?a Nguy?n Du, L?c Vân Tiên c?a Nguy?n Ðình Chi?u cung du?c xây d?ng trên ch? d? ch? hi?u. Sau dây là di?n hình m?t s? tác gi? có tác ph?m vi?t v? v?n d? ch? hi?u, d?o hi?u.

Nguy?n Trãi là m?t b?c khai qu?c công th?n c?a nhà H?u Lê. Ông sinh nam 1380, quán làng Nh? Khê, huy?n Thu?ng Phúc, ph? Thu?ng Tín, t?nh Hà Ðông, con trai Nguy?n ?ng Long t?c Nguy?n Phi Khanh, d? Thái h?c sinh (ti?n si) nam 21 tu?i,ra giúp Lê L?i kho?ng nam 1421, gi? các vi?c tham muu và vi?t các thu t? tr?ng d?i cho lê L?i trong vi?c x? trí v?i quân Minh. Khi Lê L?i lên ngôi, ông du?c phong tu?c Quan Ph?c h?u, làm Nh?p N?i Hành Khi?n du?i th?i Lê Thái Tông. Sau ông b? g?p ph?i v? án Nguy?n Th? L? mà b? tru di tam t?c nam 1442. Tác ph?m ông d? l?i có r?t nhi?u lo?i vi?t b?ng ch? Hán g?m Quân trung t? m?nh t?p, Du d?a chí, ?c trai thi t?p; Van lo?i trong s? dó có t?p Gia Hu?n Ca (bài hát d?y ngu?i nhà) v?n truy?n là c?a ông so?n ra, nhung không du?c ch?c l?m.

a) T?p này có sáu bài ca: 1. D?y v? con; 2. D?y con ? cho có d?c; 3. D?y con gái; V? khuyên ch?ng; 5. D?y h?c trò ? cho có d?o; 6. Khuyên h?c trò ph?i cham h?.

b) Các bài ca vi?t theo th? l?c bát, nhi?u khi d?t xen nh?ng câu b?y ch?.

c) Ch? ý tác gi? là dem các di?u c?t y?u, trong luân thu?ng di?n ra l?i nôm cho dàn bà tr? con d?c.

d) L?i van bình-thu?ng, gi?n-d?, luu-loát êm-ái. N?u t?p ?y th?t c?a Nguy?n-Trãi so?n ra, thì van nôm c?a ta v? d?u th?-k? th? XV cung không khác nay m?y, ch? th?nh-tho?ng có m?t vài ch? nay ít dùng. (26)

Ð?t ra ngoài tính cách nghi ng? v? tác gi? sách Gia hu?n ca, chúng ta cung nh?n chân du?c ý th?c v? giá tr? c?a tinh th?n hi?u d?o mà ngu?i xua thu?ng quan ni?m.

M?t danh si th?i Nguy?n, Lý Van Ph?c (1785-1849) ngu?i làng H? kh?u, huy?n Vinh Thu?n, t?nh Hà Ðông, làm quan tr?i ba tri?u Minh M?ng, Thi?u Tr?, T? Ð?c, nhi?u l?n di s? các nu?c lân c?n, dã sáng tác nhi?u sách v? b?ng Hán van nhu Vi?t Hành Ngâm, Vi?t Hành T?c Ngâm, trong s? dó có t?p Nh? Th?p T? Hi?u nói v? 24 ngu?i con có hi?u ? bên Tàu. “Lý Van Ph?c là m?t nhà luân lý mu?n dem các di?u luân thu?ng d?o lý d? khuyên ran ngu?i d?i. Tác ph?m “Nh? Th?p T? Hi?u” (416 câu tho song th?t l?c bát) dã thành m?t cu?n gia-hu?n ca du?c ph? c?p r?ng rãi trong dân chúng.” (27)

Trong th? k? tru?c, tác ph?m Nhân Th? Tu Tri do Cao Xuân D?c (1842-1923), Phó t?ng tài Qu?c s? quán tri?u Thành Thái biên so?n b?ng Hán van theo l?i d? ngh? c?a Diên L?c Qu?n Công Nguy?n Thân nam 1899 và in nam Thành Thái th? 14 (1902), b?n d?ch do Nhà xu?t b?n Van h?c ?n hành nam 2001 v?i nhan d? Ngu?i Ð?i Nên Bi?t có ghi “Ch? d? c?a tác ph?m là làm sáng t? luân thu?ng nhân sinh, vi?c h?c làm ngu?i, phép l?p thân x? th?. Sách t?p trung vào nh?ng di?u thi?t y?u có quan h? d?n nh?t d?ng nhân sinh thông qua các l?i dã chép, vi?c dã làm rút trong Kinh, S?, T?, T?p...” Nh?ng l?i châm ngôn, nh?ng t?m guong hi?u d?, nh?ng l?i khuy?n thi?n tr?ng ác c?a Trung Hoa, c?a Vi?t Nam, nh?ng vi?c làm t?t d?p c?a các danh nhân li?t n? d?u du?c biên t?p l?i trong sách này có th? coi dây là m?t h? th?ng quy ph?m d?o d?c chính th?ng tri?u Nguy?n (28).

Ngoài ra, m?t v? linh m?c Công giáo mà công trình ki?n trúc nhà th? Phát Di?m c?a ông dã nêu phuong danh l?i cho h?u th? dó là Linh m?c Tr?n L?c hay còn g?i là Cha Sáu ho?c Père Six v?n là Khâm sai d?i th?n du?i tri?u vua T? Ð?c cung dã d? l?i m?t công trình tr? tác van chuong n?i ti?ng v? v?n d? giáo d?c ch? hi?u. Linh m?c Tr?n L?c nguyên quán làng M? Quan, t?ng Cao Vinh, huy?n Nga Son, t?nh Thanh Hóa, sinh nam 1825, di tu nam 1845 t?i ch?ng vi?n Vinh Tr?, nam 1860 th? phong linh m?c, t?ng làm Gia l? b? Tham tri, Khâm sai Tuyên ph? s? c?a vua Ð?ng Khánh, L? b? Thu?ng thu c?a vua Thành Thái. Ngài m?t nam 1899. Tác ph?m c?a linh m?c Tr?n L?c Sách thu?t l?i ít nhi?u ca vè g?m có ba tác ph?m có tên Hi?u t? ca (1088 câu), N? t?c thu?ng l? (1016 câu), N?ch ái vong ân (440 câu).

“Hi?u t? ca nói v? ch? hi?u c?a ngu?i Vi?t Nam, d?i v?i cha m? và t? tiên. T?t c? là ngu?i dã sinh ra d?u mang n? v?i t? tiên và c?n báo d?n.

M?y l?i hi?u t? nói qua,

Ð? cho ai n?y tr? già nh? on.

Làm ngu?i s?ng ? th? gian,

Ai không d?i d?c cao san n?ng dày.” (29)

“N? t?c thu?ng l? là bài ch? d?n nh?ng nguyên t?c, nh?ng di?u thông thu?ng cho thanh thi?u n? c?n bi?t tr? thành ngu?i luong thi?n và giáo dân d?o h?nh. C? Sáu dua ra tám di?u trong sinh ho?t h?ng ngày c?a ngu?i con gái d? s?ng: th?o kính cha m?, lo li?u công vi?c nhà, giao ti?p xã h?i bên ngoài, dáng di?u di d?ng, c? ch? khi ng?i, l?i an ti?ng nói, cách th?c trang ph?c và trau d?i ngh? nghi?p. T?t c? d?a theo d?o tam tòng: ph? phu t? và t? d?c: công dung ngôn h?nh.

Sinh mà không d?y khác gì,

Nhu loài m?c súc ngu si quê mùa.

D?y con thì d?y d?u so,

Ðang khi còn bé d?y thì d? in.

Lòng nhu gi?y tr?ng nguyên tuy?n,

Ta mà mu?n v? d? den khó gì.

N? nhi bay cung ph?i suy,

Cá không an mu?i ?t thì cá uon.” (30)

“N?ch ái vong ân là bài h?c dành cho thanh niên. Ð?n tu?i tru?ng thành l?p nghi?p có gia dình, ngu?i thanh niên nên bi?t khéo s?ng v?i v?, và khôn v?i cha m? hai bên. Mu?n có ngu?i v? an ki?p ? d?i v?i mình ph?i l?a ch?n, d?n do, bàn tính tru?c sau, không v?i vàng b?a bãi mà ân h?n su?t d?i.

D?y con t? thu? lên ba.

D?y v? khi m?i v? nhà làm dâu. (17-18)

C? v? ch?ng vi?c làm d?u tiên là th?o kính t? thân ph? m?u tùy kh? nang.

T? thân cha m? bình an,

Ði tham v? vi?ng h? hoan tuoi cu?i.

Canh riêu mi?ng l?t mi?ng tuoi,

Li?u ch?ng thay d?i cho ngu?i b? lao.

Lúc ngu?i y?u du?i li?t lào,

Trông nom ch? d? gi? nào qua không.” (31)

Tóm l?i, tác ph?m ch? y?u v?n là Hi?u T? Ca là t?p tho “di?n t? nh?ng tâm tình, nh?ng s? ki?n liên quan d?n lòng hi?u th?o x?y ra h?ng ngày tru?c m?t d?i chúng. Ch? Hi?u trong Kh?ng h?c, ch? Hi?u trong Thiên chúa giáo, và ch? Hi?u trong ni?m tin ph? thông noi d?i chúng, tru?c ba l?a ch?n ?y, Cha Sáu và dân con vùng Phát Di?m, qua Hi?u T?, dã ch?p nh?n l?a ch?n th? ba, ch? vì l?a ch?n ?y s? cung ?ng nhi?u phuong án h?p c?nh, h?p tình hon.” (32)

3.2. M?t vài m?u chuy?n liên quan t?i ch? hi?u

Trong kho tàng l?ch s? và van h?c Vi?t Nam, chúng ta có th? ki?m ra r?t nhi?u t?m guong hi?u th?o d?c h?nh c?a bi?t bao anh hùng, danh nhân, li?t n? chói l?i nghìn thu. Có nh?ng m?u chuy?n du?c truy?n luu trong dân gian ít du?c s? sách ghi l?i. Sau dây chúng tôi xin lu?c ghi m?t s? chuy?n bi?u trung cho nh?ng t?m lòng hi?u h?nh dó.

Vua Lê Thánh Tôn hi?u v?i m?

Vua Lê Thánh Tôn là m?t v? minh quân trong l?ch s? Vi?t Nam, tr? vì t? 1460 d?n 1497. Du?i th?i c?a ngài, d?t nu?c phát tri?n v? kinh t?, van h?c, cuong th?, quân s?. Ngài cung là ngu?i con r?t có hi?u. Ð?i Vi?t S? Ký Toàn Thu ghi l?i r?ngá: “Tru?c dây, h?i tháng 2, Hoàng thái h?u di l? lang v?, không may b? b?nh n?ng, d?n gi? H?i, ngày 26 tháng nhu?n, bang ? chính t?m di?n Th?a Hoa, th? 76 tu?i. Khi Hoàng thái h?u chua bang, mùa dông, vua cùng Hoàng thái t? ngày dêm cham sóc, không lúc nào r?i bên c?nh. Khi dâng thu?c thang hay d? an u?ng, vua nh?t d?nh t? mình n?m tru?c; trong thì kêu v?i t? tiên, ngoài thì d?c lòng c?u kh?n, không th?n nào là không kh?n. Ð?n khi h?p h?i cung t? kêu gào, Thái h?u còn nh?ch mép m?t chút, mu?n nói d? t? giã. M?i vi?c m?c áo, khâm li?m, b? g?o vào mi?ng ngu?i ch?t, vua d?u t? làm l?y c? d? t? lòng dau xót.” (33)

Tr?nh Ki?m v?i chuy?n an c?p gà

Cho d?n nay, cu?c d?i c?a nhung danh nhân l?ch s? thu?ng du?c tô di?m b?ng nh?ng câu chuy?n g?i là giai tho?i Tr?nh Ki?m là ngu?i làng Sóc son, huy?n Vinh l?i t?nh Thanh hóa, có công trong vi?c trung hung nhà Lê vào nh?ng nam gi?a th? k? 16. Tuong truy?n thu? nh? Ki?m dã có l?n an c?p con gà mái c?a hàng xóm làm th?t cho m? ông an vì ông v?n r?t có hi?u v?i m? nhung nhà l?i quá nghèo. Hàng xóm bi?t du?c b?t m? ông th? xu?ng gi?ng cho ch?t. Câu chuy?n th?c hu nhu th? nào không bi?t nhung cung là y?u t? góp công xây d?ng m?t chút huy?n s? cho v? thái su h? Tr?nh này.

Chuy?n ngu?i gi?t c?p x? Qu?ng

Nguy?n Van Danh, ngu?i Bình Son, Qu?ng Ngãi, lúc d?u thi d? tú tái. Cha di tham nuong b? h? v? mang di. Danh dem ngu?i nhà di tìm thây cha, th?y v?t h? có m?t d?u chân nh?, bèn do và ghi l?i. Sau dó d?t b?y, ngày dêm ch? lo vi?c b?t h?. Sau b?t du?c m?t con h? chân sau hoi nh?, so v?i kích thu?c do thì kh?p, l?p t?c gi?t h? l?y tim gan t? tru?c m? cha, an s?ng d?n h?t. Nhân dó m?c b?nh, m?i khi nói chuy?n v?i ngu?i, ti?ng r?ng nhu h?. Thi?u Tr? nam th? sáu, du?c bi?u duong. (34)

Lòng hi?u th?o c?a vua T? Ð?c

Vua T? Ð?c (1847-1883) v?n là ngu?i r?t có hi?u v?i m?. M? ngài là bà Ph?m Th? H?ng t?c Ð?c bà T? Du, con c?a ông Ph?m Ðang Hung là m?t v? khai qu?c công th?n th?i Gia Long. Vua T? Ð?c thu?ng dành nh?ng ngày không thi?t tri?u d? vi?ng tham m? và nh?ng di?u m? ngài d?y ngài d?u ghi vào m?t cu?n s? g?i là T? Hu?n L?c. Sau dây là m?t câu chuy?n nói v? lòng hi?u th?o c?a nhà vua.

M?t hôm vua T? Ð?c di san ? r?ng Thu?n tr?c ? phía thu?ng ngu?n sông L?i Nông, cách kinh thành Hu? kho?ng 15 cây s?. G?p lúc tr?i mua l?t nên nhà vua không v? du?c mà ch? còn hai ngày n?a là ngày k? c?a vua cha là Thi?u Tr?. Bà T? Du bèn sai Nguy?n Tri Phuong di tìm dón ru?c v?. D?c du?ng hai bên g?p nhau nhung vì nu?c sông ch?y m?nh quá nên thuy?n không th? di nhanh du?c mà t?i d?n m?i v? t?i kinh thành. Vua T? Ð?c v?i vã b?t ch?p tr?i mua d?n trình di?n m? mình xin ch?u t?i. Bà T? Du ng?i quay m?t vào trong, im l?ng không nói gì. Vua T? Ð?c bèn l?y m?t cây roi mây dâng lên m? và d?t noi tru?ng k? r?i l?ng l? n?m xu?ng kh?n kho?n xin ch?u t?i. Bà m? b?y gi? m?i quay l?i l?y tay h?t cây roi mây r?i nói: “Thôi tha cho, di choi d? cho quan quân c?c kh? thì ph?i ban thu?ng cho ngu?i ta.” (35)

Câu chuy?n hoàng t? Lý Long Tu?ng

Câu chuy?n sau dây có tính cách th?i s? và d?c bi?t n?i k?t con ngu?i hi?n t?i v?i quá kh? cách dây hon tám tram nam.

Nam 1225, do âm muu s?p d?t c?a Tr?n Th? Ð?, ngai vàng h? Lý b? chuy?n sang tay h? Tr?n do vi?c Lý Chiêu Hoàng nhu?ng ngôi cho ch?ng là Tr?n C?nh. Tr?n Th? Ð? ti?n hành vi?c t?n di?t dòng dõi nhà Lý, gi?t vua Lý Chiêu Tông, cùng sát h?i toàn b? tôn th?t nhà Lý. Hoàng t? th? hai là Lý Long Tu?ng, con vua Lý Anh tông (1136-1175) và là em c?a Lý Long Trát (t?c Lý Cao Tông 1175-1210) bi?t rõ n?u ch?n ch? tru?c sau cung b? h?i v? tay Tr?n Th? Ð?. “Lý Long Tu?ng dau xót tru?c s? s?p d? c?a vuong tri?u Lý và lo l?ng tông mi?u b? h?y b?, không ai th? cúng t? tiên. Nam 1226, ông dem theo d? th? c?a t? tông, ch?y v? phía dông dùng thuy?n vu?t bi?n ra nu?c ngoài... thuy?n c?a ông cu?i cùng dã vu?t qua bi?n c? mênh mông, d?n sông Phú Luong huy?n B?n Tân phía tây nu?c Cao Ly và ông dã cu trú t?i Tr?n Son phía nam ph? thành.” (36). Vua phát hi?n ra hoàng t? An Nam bèn c?p d?t l?p cho thái ?p tên Hoa Son. T?i dây hoàng t? Lý Long Tu?ng dã góp s?c dánh b?i quân Nguyên b?ng s?c m?nh và muu trí trong r?t nhi?u tr?n chi?n khi?n cho vua Cao Ly r?t c?m ph?c. Dù xa quê nhung Lý Long Tu?ng v?n luôn nh? v? quê cu nên du?c vua Cao ly xây cho V?ng qu?c dàn trên d?nh Hoa Son d? ngày ngày ông lên dó hu?ng v? phía nam mà l?ng lòng tr?m tu. Vua Cao Ly ban quan tu?c, c?p thêm 30 d?m vuông d?t và nhân kh?u 20 h? cho ông làm thái ?p d? th? cúng t? tiên.

Sau chi?n tranh, Hoàng T? Lý Long Tu?ng m? tru?ng d?y h?c, d?ng dài bình van, l?p d?n th? các b?c thánh hi?n, h?c trò có nhi?u ngu?i d? d?t. Con cháu ông d?n dà sinh sôi n?y n? trên d?t CHDCND Tri?u Tiên và ? Hàn Qu?c, riêng ? dây có kho?ng 200 h? v?i trên 600 ngu?i. Gia ph? c?a dòng h? g?i là Hoa Son Lý th? t?c ph? ghi chép du?c 32 d?i k? t? d?i vua Lý Thái t? (Lý Công U?n). Các di tích c?a dòng h? Lý t?i Hàn Qu?c cho d?n nay v?n du?c gìn gi? c?n th?n ch?ng h?n nhu ngôi m? c?a Lý Long Tu?ng du?i chân núi Di ?t phía tây ph? thành B?n Tân 10 d?m, di tích Th? hàng môn và t?m bia Th? hàng môn k? tích bi, di tích thành luy và dinh quán c?a Hoa Son Quân. Nam 1994, m?t ngu?i cháu d?i th? 26 c?a hoàng t? Lý Long Tu?ng là Lý Xuong Can dã t? Hàn Qu?c tìm v? c? huong là làng Ðình B?ng tham vi?ng và h?i ng? l?i v?i t? tiên, dòng t?c theo l?i can d?n c?a ti?n nhân.

Trong tác ph?m Ðu?ng Hy V?ng biên so?n trong m?t hoàn c?nh r?t d?i khó khan c?a tác gi?, H?ng Y Phanxicô Xaviê Nguy?n Van Thu?n (1928-2002) có vi?t: “Gia dình là m?t “trung tâm ánh sáng”, dem ng?n l?a h?ng d?t sáng nóng k? khác. Ngày nào m?i gia dình là “m?t trung tâm ánh sáng”, th? gi?i này s? là m?t d?i gia dình, d?y ánh sáng, d?y hy v?ng”. (37)

Nhân mùa Vu Lan, th? suy tu v? m?t vài quan di?m tôn giáo bàn v? ch? hi?u v?i u?c mong hi?u d?o là can b?n v?ng ch?c c?a m?i sinh ho?t gia dình Vi?t Nam ? h?i ngo?i cung nhu trong nu?c qua m?i th?i d?i và m?i ngu?i d?u có b?n ph?n gi? cho cái can b?n dó (trung tâm ánh sáng) t?n t?i mãi mãi và soi sáng d?n muôn d?i!

Nguy?n Ð?c Cung

New Jersey, August, 10, 2008

Chú thích:

1.- Dr. L. Wieger, S.J, Chinese Characters, Paragon Book Reprint Corp., New York Dover Publications, Inc., New York, trang 88.

2.- Nguy?n Ðang Duy, Van hóa tâm linh, Nhà xu?t b?n Hà N?i, 1998, tr. 167.

3.- Thi?u Ch?u, Hán Vi?t t? di?n, Nhà xu?t b?n Ð?i Nam, trang 137. Ðào Duy Anh, Hán Vi?t t? di?n, Nhà xu?t b?n Tràng Thi, Sài Gòn, 1957, trang 361.

4.- Nhóm Phiên D?ch Các Gi? Kinh Ph?ng V?, Kinh Thánh C?u U?c và Tân U?c, Hu?n Ca, Tòa T?ng Giám M?c Thành Ph? H? Chí Minh, 1998, trang 1282.

5.- Nhóm Phiên D?ch, Sách dã d?n, tr. 1871.

6.- Nhóm Phiên D?ch, Sdd, tr. 2196.

7.- Nguy?n Phuong, Cha Ð?c-L? v?i s? thành l?p Giáo H?i Công Giáo Vi?t Nam, T?p chí Ð?i H?c, nam th? tu, 1961, s? 1 k? ni?m giáo si Ð?c L?, tr. 71. Phan Phát Hu?n, Vi?t Nam Giáo S?, t?p I, C?u Th? xu?t b?n, Sài Gòn 1965, b?n in l?n th? hai, tr. 35.

8.- Ngô Nhân D?ng, bài Th?c vi van hi?n chi bang, Th? k? 21, s? 161, September, 2002, tr. 10-11.

9.- Lê Ng?c Bích, Nhân V?t Giáo Ph?n Hu?, T?p I, 2000, tr. 347.

10.- Duong Qu?ng Hàm, Vi?t Nam Van H?c S? Y?u, B? Giáo D?c, Trung Tâm H?c Li?u Xu?t B?n, in l?n 10, 1968, tr. 58.

11.- Nguy?n Ðang Th?c, L?ch S? Tu Tu?ng Vi?t Nam, T?p II, Nhà xu?t b?n Thành Ph? H? Chí Minh, 1998, tr. 117.

12.- Nguy?n Lang, Vi?t Nam Ph?t Giáo S? Lu?n, T?p I, Lá B?i xu?t b?n, 1973, tr. 39.

13.- Lê M?nh Thát, L?ch s? Ph?t Giao Vi?t Nam, Nxb. Thành Ph? HCM, t?p I, tr. 31

14.- Chu Van Son, Angkor - nh?ng d?i c?c c?a cái d?p, Talawas, ngày 5.1.2007.

15.- Stephen Oppenheimer, Eden in the East, The Droned Continent of Southeast Asia, Phoenix, 2001, tr. 91.

16.- Nguy?n Lang, Vi?t Nam Ph?t Giáo S? Lu?n, T?p II, Lá B?i xu?t b?n, 1973, tr. 64.

17.- Hòa thu?ng Thích Thi?n Hoa, Ph?t H?c Ph? Thông, quy?n I, Thành H?i Ph?t Giáo Thành Ph? H? Chí Minh ?n hành, 1992, tr. 231.

18.- Thích Thanh Ki?m, L?ch S? Ph?t Giáo Trung Qu?c, Nhà xb. Tôn Giáo, Hà N?i, 2001, tr. 139.

19.- Nguy?n Lang, Sdd, t?p II, tr. 79. Nguy?n Ðang Th?c, Quan Âm Th? Kính, L?ch S? Tu Tu?ng Vi?t Nam, T?p I, Nhà xu?t b?n Thành Ph? H? Chí Minh, 1998, trang 374-391.

20.- Nguy?n Lang, Sdd, t?p II, tr. 83. Nguy?n Ðang Th?c, S? Tích Ph?t Bà Chùa Huong Tích, L?ch S? Tu Tu?ng Vi?t Nam, T?p I, Nhà xu?t b?n Thành Ph? H? Chí Minh, 1998, trang 357-373.

21.- Nguy?n H?u-Ti?n và Nguy?n Ðôn-Ph?c d?ch Lu?n Ng? (Thiên Vi chính, Chuong V-VIII, trích trong Vi?t Nam Van H?c S? Y?u c?a Duong Qu?ng Hàm, Bô Giáo D?c, Trung Tâm H?c Li?u Xu?t B?n, b?n in l?n 10, 1968, tr. 42.

22.- Tr?n Tr?ng Kim, Nho Giáo, quy?n thu?ng, B? Giáo D?c, Trung Tâm H?c Li?u Xu?t B?n, 1971, tr. 106.

23.- Tr?n Tr?ng Kim, Sdd, tr. 107.

24.- Tr?n Tr?ng Kim, Sdd, tr. 107.

25.- H? Thích, Trung Qu?c Tri?t H?c S?, b?n d?ch Hu?nh Minh Ð?c, Khai Trí xu?t b?n, 1970, tr. 261-262.

25.- Duong Qu?ng Hàm, Sdd, tr. 270.

27.- Nguy?n Huy?n Anh, Vi?t Nam Danh Nhân T? Ði?n, Co s? xu?t b?n Zieleks, tr. 176.

28.- Tuy?n T?p Cao Xuân D?c, T?p 1, Ngu?i Ð?i Nên Bi?t (Nhân Th? Tu Tri), Tr?n Lê Sáng, Ph?m K? Nam d?ch, Nhà xu?t b?n Van H?c, 2001, tr. 7-8.

Mu?n hi?u thêm v? tác ph?m Ngu?i Ð?i Nên Bi?t t?c Nhân Th? Tu Tri c?a Cao Xuân D?c xin d?c thêm Nguy?n Ð?c Cung, Diên L?c Qu?n Công Nguy?n Thân, Nhà xu?t b?n Nh?t L?, Philadelphia, Hoa K? 2002, tr. 394-408.

29.- Ph?m Bá Nha, Ð?c tác ph?m “ Sách thu?t l?i ít nhi?u ca vè”, bài trích trong Tr?n L?c do m?t Ban Biên T?p ?n hành t?i Canada, 1996, tr. 143.

30.- Ph?m Bá Nha, Bài dã d?n, tr. 146.

31.- Ph?m Bá Nha, Bài dã d?n, tr. 151.

32.- Ph?m Xuân Thu, Tìm hi?u “Hi?u T? Ca” c?a Cha Sáu Tr?n L?c (1825-1899), bài trích trong Tr?n L?c do m?t Ban Biên T?p ?n hành t?i Canada, 1996, tr. 179.

33.- Ð?i Vi?t S? Ký Toàn Thu, B?n k? th?c l?c, quy?n XIII, k? nhà Lê, Vi?n Khoa H?c Xã H?i, Nhà xu?t b?n Khoa H?c Xã H?i, Hà N?i, 1998, tr. 514.

34.- Tuy?n T?p Cao Xuân D?c, Sách dã d?n, tr. 245.

35.- Tr?n Tr?ng Kim, Vi?t Nam S? Lu?c, b?n in l?n VI, Tân Vi?t, Sài Gòn, tr. 471.

36.- Phan Huy Lê, H? Lý Hoa Son, m?t h? Lý g?c Vi?t ? Hàn Qu?c, bài trích trong Tìm V? C?i Ngu?n, T?p II, Nhà xu?t b?n Th? Gi?i, Hà N?i, 1999, trang 432-440. M?t s? báo xuân trong nu?c nhu Tu?i Tr?, Thanh Niên tru?c dây cung có vài bài tu?ng thu?t v? s? ki?n l?ch s? này.

37.- H?ng Y Phanxicô Xavie Nguy?n Van Thu?n, Ðu?ng Hy V?ng, Kinh Ðô ?n quán, Houston, (không d? nam in), tr.116.