Ng?c Thu t?ng h?p

Trong khoa h?c d? báo v? thiên nhiên, khoa h?c và k? thu?t th? k? 21 v?n “bó tay” chua tìm du?c nh?ng kh? nang d? báo chính xác v? th?i gian, d? l?n và d?a di?m nào d?ng d?t s? x?y ra. Bão l?n hay ho?t d?ng c?a núi l?a cung nhu lu l?t con ngu?i cung dã ph?n nào d? báo và ch? d?ng phòng tránh du?c nhung d? báo d?ng d?t v?n còn chua xác d?nh du?c. Hi?n nay con ngu?i ch? có th? d? báo dài h?n d?ng d?t b?ng cách xây d?ng b?n d? phân vùng. Qua b?n d? này, cho chúng ta bi?t vùng nào có th? d? x?y ra d?ng d?t nh?t ho?c t?n s? d?ng d?t và n?u d?ng d?t x?y ra thì kho?ng bao nhiêu d? richte. Nhung chua có qu?c gia nào có th? d? báo ng?n h?n và chính xác c?a d?ng d?t. Bao gi? có th? có khoa h?c d? báo chính xác v? d?ng d?t, dây là m?t câu h?i l?n cho khoa h?c c?a tuong lai.

Nguyên nhân c?a d?ng d?t - trái d?t luôn v?n d?ng

Không k? nh?ng d?ng d?t có cu?ng d? th?p x?y ra mà con ngu?i không nh?n ra du?c, d?ng d?t là m?t hi?n tu?ng c?a t? nhiên thu?ng mang d?n nguy hi?m, hon th? n?a còn là th?m h?a d?i v?i d?i s?ng xã h?i và con ngu?i. Chính vì v?y, d?ng d?t dã du?c con ngu?i chú ý nghiên c?u t? xa xua, tru?c tây l?ch ngu?i Trung Qu?c gi?i thích v? d?ng d?t là do “khí duong nén không thoát ra du?c, khí âm b? nén không b?c ra du?c, th? là sinh ra d?ng d?t” và cho r?ng âm duong là hai cái “khí”, hai d?ng l?c c?a thiên nhiên. Ngày nay khoa h?c dã nh?n th?y d?ng d?t thu?ng phát sinh trong nh?ng vùng không b?n c?a v? trái d?t. Nguyên nhân c?a nó là do nh?ng chuy?n d?ng bên trong lòng trái d?t. Khi b? ph?n nào dó bên trong v? trái d?t, do các l?c xung quanh tang d?n t?i b? v?n cong cho d?n lúc không ch?u du?c n?a thì x?y ra d?ng d?t. Sóng ch?n d?ng chuy?n d?n m?t d?t, m?t d?t s? b? rung d?ng, khi nghiêm tr?ng có th? d?n t?i tai h?a trên m?t vùng r?ng l?n. Nhi?u d?ng d?t không gây thi?t h?i nào c?. Nhung cung có nh?ng d?ng d?t r?t l?n, làm s?p d? c? khu ph? ho?c khu công nghi?p và gây nhi?u thi?t m?ng, dôi khi d?ng d?t x?y ra ? trong lòng d?i duong gây nên sóng th?n.

Ð?ng d?t x?y ra hàng ngày trên d?a c?u

Theo C?c Ði?u Tra Ð?a Ch?t Hoa K? (U.S. Geological Survey, USGS) Ð?ng d?t h?u nhu x?y ra h?ng ngày trên trái d?t, do ? m?c d? nh? nên thu?ng không gây ra thi?t h?i. Ð?ng d?t l?n có th? gây thi?t h?i tr?m tr?ng và gây t? vong b?ng nhi?u cách. Ð?ng d?t có th? gây ra d?t l?, d?t n?t, sóng th?n, nu?c tri?u gi?, v? dê... Có th? nói d?ng d?t y?u x?y ra ? m?i noi trên d?a c?u, vì lòng d?t không lúc nào yên tinh. Tuy nhiên d?ng d?t m?nh có kh? nang gây thi?t h?i ch? t?p trung trong nh?ng d?i nh?t d?nh. Ðó là nh?ng d?i phân cách các d?a kh?i dang v?n d?ng tuong d?i v?i nhau. Nói khác di, nguy co d?ng d?t khác nhau d?i v?i các vùng khác nhau. Và di?u này cung dúng d?i v?i nguy co sóng th?n, b?i vì sóng th?n phát sinh là do nh?ng d?ng d?t m?nh trên bi?n và d?i duong. Sóng th?n có th? phá h?y nh?ng khu v?c r?ng l?n ven bi?n. Tuy nhiên, trong h?u h?t các tr?n d?ng d?t, s? chuy?n d?ng c?a m?t d?t gây ra nhi?u thi?t h?i nh?t.

Phân lo?i cu?ng d? c?a d?ng d?t

Có nhi?u cách ghi nh?n v? d? m?nh c?a d?ng d?t, khi nghiên c?u d?c trung c?a t?ng tr?n d?ng d?t và nh?t là khi ph?i so sánh các d?ng d?t x?y ra ? các vùng khác nhau, các nhà d?a ch?n ph?i tìm m?t don v? do d?ng d?t. Ðon v? do này ch? ph? thu?c vào nang lu?ng ban d?u gi?i t?a t?i ch?n tiêu, mà không ph? thu?c tác d?ng c?a d?ng d?t t?i m?i di?m ghi nh?n. Nam 1935, C.F.Richter, nhà d?a ch?n Hoa K? dã dua ra don v? nhu v?y và g?i là d? l?n hay còn g?i là d? Richter. Ngày nay các nhà d?a ch?n s? d?ng thang d? Richter d? xác d?nh d?ng d?t v? d? l?n.

Vì sao không th? d? báo chính xác du?c d?ng d?t

D? báo d?ng d?t du?c xem là m?t vi?c khó khan, n?u du?c d? báo s?m ? nh?ng vùng b? de d?a, chúng ta có th? gi?m du?c dáng k? nh?ng thi?t h?i. Các nhà khoa h?c không th? ch? ra th?i di?m m?t d?t gãy b?t d?u trong vài ngày, vài tháng ho?c th?m chí hàng nam tru?c khi s? ki?n x?y ra. Theo H?c Vi?n Nghiên C?u Ð?ng Ð?t, Ð?i H?c Tokyo, Nh?t B?n, nguyên nhân ch? y?u c?a d?ng d?t là do s? d?ch chuy?n các m?ng th?ch quy?n ho?c s? trôi tru?t các m?ng dó theo các d?t gãy ki?n t?o. Mu?n d? báo du?c d?ng d?t, c?n bi?t khi nào l?p th?ch quy?n chuy?n d?ng. Tuy nhiên, các l?p th?ch quy?n h?u nhu không b? bi?n d?ng tru?c khi chuy?n d?ng, do dó khó có th? dua ra d? báo chính xác.

Có m?t s? nhà khoa h?c cho r?ng có th? d? báo d?ng d?t thông qua hành vi c?a loài v?t, ho?c qua các hi?n tu?ng t? nhiên nhu di?u ki?n th?i ti?t, các dám mây hình d?ng b?t thu?ng hay s? chuy?n d?ng c?a nu?c ng?m. Tuy nhiên, nh?ng lý thuy?t dó v?n còn thi?u co s? khoa h?c v?ng ch?c và không dáng tin c?y.

Nhung li?u có th? d? báo s?m trong th?i gian r?t ng?n?

Ð?ng d?t ph? bi?n ? Nh?t B?n chi?m kho?ng 20% t?ng s? các tr?n d?ng d?t có d? m?nh t? 6 d? Richter tr? lên trên th? gi?i. Các khoa h?c gia Nh?t B?n v?a cho ra m?t h? th?ng báo d?ng d?ng d?t m?i nh?t chua t?ng du?c áp d?ng trên th? gi?i. H? th?ng này s? giúp ngu?i dân d?t nu?c v?n ph?i h?ng ch?u nhi?u tr?n d?ng d?t có th? có du?c m?t kho?ng th?i gian ng?n vài giây d? th?c hi?n các bi?n pháp b?o v? an toàn tru?c khi d?ng d?t x?y ra. H? th?ng báo d?ng này ho?t d?ng d?a theo k?t qu? do d?c và phân tích t? 1000 máy do d?a ch?n du?c d?t trên kh?p d?t nu?c. Trong tru?ng h?p d?ng d?t m?nh có th? khi?n d? tu?ng hay v? c?a s?, h? th?ng s? nhanh chóng báo d?ng d?n t?t c? m?i ngu?i qua tivi và radio. Ngu?i dân s? có du?c kho?ng th?i gian ng?n d? ?n náu, ho?c ra kh?i nhà tru?c khi d?ng d?t x?y ra. H? th?ng còn giúp báo d?ng cho các chuy?n tàu, các thang máy và các co s? s?n xu?t ng?ng ho?t d?ng d? gi?m thi?t h?i v? tài s?n do d?ng d?t.

Ðây là h? th?ng báo d?ng d?ng d?t hi?n d?i d?u tiên trên th? gi?i, và nó có th? gi?m thi?u dáng k? thuong vong v? ngu?i và tài s?n.

L?p k? ho?ch ?ng phó v?i d?ng d?t là vi?c làm thu?ng xuyên

Nh?ng tr?n d?ng d?t l?n x?y ra r?t b?t ng? và nguy hi?m, trong khi khoa h?c chua tìm ra kh? nang d? ngan ch?n d?ng d?t, cách duy nh?t d? d?i phó là làm sao d? gi?m d?n m?c t?i da thi?t h?i mà d?ng d?t gây nên. nu?c x?y ra thu?ng xuyên có d?ng d?t nhu Nh?t b?n, dã phát tri?n xây d?ng các khu dô th?, các khu gia cu b?ng các lo?i v?t li?u nh?, b?n d?o, có th? ch?u du?c nh?ng rung d?ng m?nh. Ngu?i ta cung ti?p t?c nghiên c?u nh?ng quy lu?t c?a d?ng d?t d? d? báo chính xác, k?p th?i có bi?n pháp di dân ra kh?i vùng nguy hi?m, tránh nh?ng thi?t h?i v? ngu?i và c?a.

Mi?n Nam California là khu v?c d?ng d?t

Khoa h?c dã d? báo du?c trên th? gi?i có nh?ng vùng có t?n s? d?ng d?t cao, California là m?t trong nh?ng vùng này, và d? báo các tr?n d?ng d?t l?n trong khu v?c d?a ch?n này x?y ra kho?ng 150 nam m?t l?n, vì v?y kh? nang m?t tr?n d?ng d?t l?n khác s? có th? x?y ra trong tuong lai g?n. 150 nam tru?c m?t tr?n d?ng d?t l?n dã x?y ra t?i mi?n Nam California, cu?ng d? lên t?i 7.9 d? Richter, dã gây n?t vùng d?a ch?n San Andreas trong ph?m vi hon 220 d?m gi?a mi?n Trung California và San Bernardino. Toàn b? khu v?c này dã rung chuy?n m?nh t?i ba phút.

Theo phân tích nhi?u nhà khoa h?c cho r?ng kh? nang x?y ra m?t tr?n d?ng d?t l?n ? vùng c?n Nam khu v?c San Andreas, noi chua t?ng x?y ra d?ng d?t k? t? nam 1680 d?n nay. D? tính n?u d?ng d?t x?y ra có th? gây thi?t h?i nghiêm tr?ng cho các Qu?n San Bernardino, Riverside và Imperial. Ð? rung m?nh c?a hàng tram con d?a ch?n khác ch?y qua du?i khu v?c mi?n Nam California cung có th? gây thi?t h?i cho ph?n l?n khu v?c mi?n Nam California, trong các khu v?c dông dân c?a các Qu?n Los Angeles, Qu?n Cam, và San Diego.

Di?n t?p vào tháng 11 nam 2008 nh?m d?i phó v?i d?ng d?t ? California

Theo d? tính California s? có d?ng d?t, nhung x?y ra vào th?i gian nào, d?a di?m nào m?c d? bao nhiêu thì chua th? d? doán du?c, d? phòng ch?ng nh?ng d?ng d?t và gi?m thi?u nh?ng thi?t h?i m?i dây m?t k?ch b?n “Rung chuy?n d? d?i Nam California” có s? c?ng tác và tham gia c?a hon 300 nhà khoa h?c, k? su và chuyên gia t? nhi?u co quan, trong dó có C?c Ði?u Tra Ð?a Ch?t Hoa k? (USGS) và các co quan c?a California nhu Trung Tâm Kh?o Sát Ð?a Ch?t, Trung Tâm Theo Dõi Ð?ng Ð?t Nam California, Co Quan D?ch V? Kh?n C?p và ?y Ban An Toàn Ð?a Ch?n. Theo các chuyên gia Hoa K?, k?ch b?n nói trên là k?t qu? c?a cu?c nghiên c?u toàn di?n nh?t t? tru?c d?n nay v? ?nh hu?ng c?a m?t tr?n d?ng d?t l?n ? khu v?c này, và là co s? khoa h?c cho cu?c di?n t?p l?n nh?t trong l?ch s? California d? d?i phó v?i d?ng d?t, du?c d? ki?n t? ch?c vào ngày 13 tháng 11 nam 2008.

Theo k?ch b?n, tr?n d?ng d?t m?nh 7,8 d? Richter s? không ch? gây t?n th?t to l?n v? con ngu?i, co s? v?t ch?t mà còn d? l?i nh?ng h?u qu? lâu dài v? kinh t? và xã h?i.

Theo k?ch b?n, tr?n d?ng d?t s? di?n ra và gây thi?t h?i nhu sau:

K?ch b?n “Rung chuy?n d? d?i Nam California” g?m “1,800 ngu?i ch?t, 50,000 ngu?i b? thuong và thi?t h?i 200 t? M? kim” là k?ch b?n m?t tr?n d?ng d?t 7,8 d? Richter n?u nó x?y ra t?i Nam California. Ch?n d?ng m?nh nh?t và t?n th?t l?n nh?t s? n?m trong ph?m vi t? du?ng n?t San Andreas kéo dài d?n Nam California, bao g?m thung lung Coachella, vùng Inland Empire và thung lung Antelope. Ít nh?t 10 tri?u ngu?i s? b? ?nh hu?ng b?i ch?n d?ng m?nh. Nh?ng ngôi nhà thu?c lo?i d? b? hu h?i và s?p s? b? thi?t h?i n?ng. Tính chung, trên 600,000 ngôi nhà s? b? thi?t h?i, khi?n hàng ch?c ngàn ngu?i b? thuong, hàng tram ngu?i ch?t, và hàng ngàn ngu?i không còn ch? ? ho?c noi làm vi?c. H? th?ng phân ph?i nu?c ph?i gánh ch?u t?n th?t kinh t? dài h?n l?n nh?t.

Ð?ng d?t là di?n bi?n thông thu?ng c?a thiên nhiên, cung nhu bão l?t, h?n hán chúng là nh?ng thiên tai de d?a d?i s?ng con ngu?i, hon c? các thiên tai khác d?ng d?t chua có khoa h?c d? báo m?t cách chính xác. Do v?y khi d?ng d?t l?n x?y ra thì kh?c ph?c thiên tai này là m?t c?nh báo l?n, ch? d?ng phòng và tránh thi?t h?i là vi?c quan tr?ng hàng d?u c?a m?i ngu?i dân California. Cu?i tháng 7 v?a qua, tr?n d?ng d?t m?nh 5,4 d? Richter dã x?y ra t?i phía Ðông Los Angeles. Tuy không gây thi?t h?i nhung ch?n d?ng này cung là l?n t?p du?t c?nh báo cho ngu?i California.