Ng?c Thu t?ng h?p

Ph?n I: Báu v?t c?a t? nhiên

Trong atlas th? gi?i v? da d?ng sinh h?c c?a Liên H?p Qu?c cho bi?t, t? nam1850, loài ngu?i dã làm bi?n d?i và gây ?nh hu?ng tr?c ti?p d?n 47% qu? d?t dai trên trái d?t, và s? de d?a làm m?t da d?ng sinh h?c trên 72% di?n tích các l?c d?a vào nam 2032.

Theo các nhà khoa h?c, hi?n nay hàng tri?u loài sinh v?t khác nhau, hình thành nh?ng qu?n th?, nh?ng h? sinh thái t?o nên “b?c tranh” s? s?ng hài hòa, da d?ng có m?t trên trái d?t là k?t qu? c?a hon ba t? nam ti?n hóa. Chính con ngu?i cung là s?n ph?m c?a s? ti?n hóa và dang s?ng d?a vào ngu?n tài nguyên thiên nhiên này. V?y mà hi?n nay, nhi?u ho?t d?ng phát tri?n c?a loài ngu?i l?i dang h?y ho?i s? da d?ng sinh h?c, h?y ho?i chính “cái nôi” dã sinh ra và phát tri?n loài ngu?i.

Các ho?t d?ng c?a con ngu?i khi?n d?ng th?c v?t ? h?u kh?p m?i noi trên trái d?t dang b? de d?a do suy thoái ho?c thu h?p môi tru?ng s?ng, ô nhi?m d?t, nu?c, không khí cung nhu ho?t d?ng khai thác nu?c ng?m và sông ngòi quá m?c.

Hai tháng tru?c, t?i Bonn Ð?c Qu?c, Liên Hi?p Qu?c dã t? ch?c h?i ngh? phuong pháp ti?m nang d? làm ngung l?i s? gi?m da d?ng sinh h?c.

Ngày 8 tháng 7 v?a qua, M?t v?n d? b?c xúc dang de d?a d?n da d?ng sinh h?c c?a th? gi?i là khí th?i và nóng lên toàn c?u, dã du?c h?i ngh? thu?ng d?nh các nhà lãnh d?o c?a các qu?c gia công nghi?p phát tri?n G-8 t? ch?c t?i Nh?t B?n dã ra tuyên b? gi?m phân n?a lu?ng khí th?i nhà kính tru?c nam 2050.

V?y da d?ng sinh h?c là gì, m?i liên h? c?a chúng v?i cu?c s?ng con ngu?i g?n bó ra sao?

Ð?nh nghia v? da d?ng sinh h?c

Ða d?ng sinh h?c là s? phong phú v? ngu?n gen, v? gi?ng, loài sinh v?t và h? sinh thái trong t? nhiên. Xem xét da d?ng sinh h?c ? c?p loài có nghia bao g?m toàn b? các sinh v?t s?ng trên trái d?t, t? vi khu?n d?n các loài th?c, d?ng v?t và các loài n?m. Khi xét da d?ng trong c?p qu?n th? (1) da d?ng sinh h?c bao g?m s? khác bi?t v? gene gi?a các loài, ví d? s? da d?ng c?a lúa nu?c, lúa nuong, lúa t? lúa n?p... do phát tri?n nh?ng vùng khác nhau nên chúng có b? gene khác bi?t d? thích nghi v?i môi tru?ng. Và nh?ng khác bi?t v? gene gi?a các qu?n th? s?ng cách ly nhau v? d?a lý cung nhu khác bi?t gi?a các cá th? cùng s?ng trong m?t qu?n th?. Ða d?ng sinh h?c còn bao g?m m?i s? khác bi?t gi?a các qu?n xã (2) mà trong dó các loài sinh s?ng và các h? sinh thái (3), noi mà các loài cung nhu các qu?n xã sinh v?t t?n t?i và c? s? khác bi?t c?a các m?i tuong tác gi?a chúng v?i nhau.

Hai khái ni?m khác có liên quan d?n da d?ng sinh h?c là: da d?ng di truy?n (tính da d?ng v? m?t di truy?n trong m?t loài) và da d?ng sinh thái (s? lu?ng các loài trong m?t qu?n xã sinh v?t).

Theo Công U?c Ða D?ng Sinh H?c c?a Liên Hi?p Qu?c, khái ni?m “da d?ng sinh h?c” (biodiversity, biological diversity) có nghia là s? khác nhau gi?a các sinh v?t s?ng ? t?t c? m?i noi, bao g?m: các h? sinh thái trên c?n, trong d?i duong và các h? sinh thái th?y v?c khác, cung nhu các ph?c h? sinh thái mà các sinh v?t là m?t thành ph?n...; thu?t ng? này bao hàm s? khác nhau trong m?t loài, gi?a các loài và gi?a các h? sinh thái.

Ða d?ng sinh h?c còn du?c dánh giá qua các giá tr? khác nhau nhu: giá tr? v? môi tru?ng, giá tr? kinh t? và giá tr? ?nh hu?ng trên d?i s?ng con ngu?i d?i v?i nh?ng da d?ng sinh h?c khác nhau trên l?c d?a.

Ðâu là l?i ích to l?n c?a da d?ng sinh h?c

“S? da d?ng sinh h?c không ch? duy trì s? cân b?ng c?a h? th?ng sinh thái, nó còn là m?t ngu?n vô t?n các du?c li?u m?i d?y ti?m nang. Ða d?ng sinh h?c giúp duy trì m?t ngu?n luong th?c th?c ph?m lành m?nh và làm tang d? phì nhiêu c?a d?t, và gi? gìn m?t ngu?n nu?c s?ch. Giá tr? c?a nó vu?t xa m?i th? mà chúng ta có th? di?n t? b?ng cách s? d?ng các ch? s? kinh t?, nhung l?i ích v? v?t ch?t nó mang l?i cho loài ngu?i cung r?t l?n”, Giáo Su Jurgen Mlynek, ch? t?ch Hi?p H?i Helmholtz, bình lu?n.

Chúng ta th? xét m?t vài d?c di?m c?a da d?ng sinh h?c

Góc d? cung c?p du?c li?u: Các lo?i du?c ph?m có ngu?n g?c t? nhiên có vai trò quan tr?ng trong công tác b?o v? s?c kh?e ngu?i dân trên toàn c?u. U?c tính 80% dân s? c?a các nu?c kém phát tri?n trông c?y vào các du?c ph?m truy?n th?ng trong vi?c cham sóc s?c kh?e; và s? ph? thu?c này không h? gi?m di k? c? khi có m?t các lo?i tây du?c. Kho?ng 120 hóa ch?t du?c chi?t su?t thành d?ng tinh khi?t t? 90 loài sinh v?t dang du?c dùng trong y h?c trên toàn th? gi?i. Khá nhi?u trong s? dó không th? s?n xu?t nhân t?o du?c: digitoxin khích thích ho?t d?ng tim, m?t thu?c tr? tim ph? bi?n nh?t c?a dông y, du?c chi?t su?t tr?c ti?p t? cây Mao d?a hoàng (Digitalis); vincristine nhân t?o, du?c dùng d? di?u tr? b?nh b?ch c?u ? tr? em ch? d?t 20% hi?u qu? c?a s?n ph?m t? nhiên có ngu?n g?c t? cây Catharanthus roseus (Rosy Periwinkle).

Ða d?ng sinh h?c có vai trò thi?t y?u cung c?p co s? v?t ch?t cho cu?c s?ng con ngu?i, duy trì sinh quy?n nhu m?t h? th?ng ch?c nang, m?t khác da d?ng sinh h?c cung c?p các v?t li?u co b?n cho nông nghi?p và và nhu c?u thi?t th?c khác. Nhi?u h? sinh thái t? nhiên ho?c bán t? nhiên, m?t s? trong dó có tính da d?ng sinh h?c cao, có giá tr? dáng k? d?i v?i con ngu?i, m?t ví d? v? cây xanh và vai trò c?a r?ng trong vi?c di?u ch?nh và ?n d?nh nu?c c?a m?i luu v?c sông, cung c?p th?y v?c cho tr?ng tr?t, chan nuôi, gi?m thi?u hi?u ?ng nhà kính.

Nhung cung không ph? nh?n du?c là vai trò cung c?p luong th?c th?c ph?m nuôi s?ng loài ngu?i trên hành tinh: Vai trò c?a luong th?c th?c ph?m và giá tr? s? d?ng tr?c ti?p và quan tr?ng nh?t c?a các loài sinh v?t là ngu?n th?c an nuôi du?ng con ngu?i. Nh?ng gi?ng luong th?c th?c ph?m m?i cung t?o nên ph?n nào v? da d?ng sinh h?c. U?c tính có kho?ng vài nghìn loài th?c v?t có th? du?c dùng làm th?c ph?m, và m?t s? lu?ng loài l?n hon theo tinh toán có th? nuôi s?ng du?c con ngu?i. R?t nhi?u loài d?ng v?t dùng làm th?c ph?m cho con ngu?i (ph?n l?n các loài cá). M?t s? loài, ph?n l?n là d?ng v?t có vú du?c s? d?ng trong chan nuôi, ph?c v? các ngành công nghi?p.

M?i tuong quan gi?a da d?ng sinh h?c và bi?n d?i khí h?u có hai chi?u: Ða d?ng sinh h?c b? ?nh hu?ng tiêu c?c b?i bi?n d?i khí h?u (do con ngu?i gây ra), và da d?ng sinh h?c có th? làm gi?m thi?u các tác d?ng x?u c?a hi?n tu?ng bi?n d?i khí h?u d?i v?i d?i s?ng con ngu?i:

- B?o v? các h? sinh thái có th? gi?m lu?ng CO2 th?i vào khí quy?n. Hi?n nay, n?n phá r?ng dóng góp 20% lu?ng khí CO2 do con ngu?i th?i ra vào khí quy?n.

- B?o v? m?t s? loài nhu du?c và cây tr?ng ch?u h?n có th? gi?m các th?m h?a nhu lu l?t, n?n dói gây ra b?i hi?n tu?ng bi?n d?i khí h?u.

- B?o t?n và s? d?ng b?n v?ng da d?ng sinh h?c, tang cu?ng kh? nang ph?c h?i c?a h? sinh thái tru?c s?c ép ngày càng tang c?a hi?n tu?ng bi?n d?i khí h?u.

S? d?ng ngu?n da d?ng sinh h?c d? gi?m nh? ho?c thích nghi v?i bi?n d?i khí h?u là m?t v?n d? d?c bi?t quan tr?ng d?i v?i các c?ng d?ng dân cu d? b? ?nh hu?ng nhu các khu v?c n?m ? v? trí th?p, các nu?c dang phát tri?n ho?c c?ng d?ng thi?u s?.

Ða d?ng sinh h?c v?i van minh loài ngu?i

Ða d?ng sinh h?c c?a th? gi?i cùng ti?n hóa v?i van minh loài ngu?i. Con ngu?i dã ?ng d?ng các ki?n th?c và k? nang ngày càng phát tri?n d? di?u khi?n thiên nhiên dáp ?ng các nhu c?u luôn bi?n d?i c?a mình. Tr?i qua các th?i k? sinh tru?ng và phát tri?n, t? khi con ngu?i san b?n, dánh cá và hái lu?m, dã s? d?ng các các loài sinh v?t dùng làm th?c an, nhiên li?u, nhà ?. B?ng vi?c gi?m s? ph? thu?c nhi?u vào thiên nhiên, loài ngu?i dã thu?n hóa du?c nhi?u các loài th?c v?t và d?ng v?t, t?o ra nhi?u cây tr?ng, gia súc ph?c v? sinh ho?t và nuôi s?ng con ngu?i, s? d?ng l?a làm bi?n d?i các noi cu trú. Ngày nay khi khoa h?c k? thu?t phát tri?n, th?m chí g?n dây còn t?o c? nh?ng thay d?i quan tr?ng trong các chu trình d?a hóa và th?y h?c. K?t qu? là các sinh c?nh d?t li?n và d?i duong d?u b? ch?u tác d?ng ho?t d?ng s?ng c?a nhân lo?i. Khi nh?ng nhu c?u c?a con ngu?i d?i v?i các ngu?n tài nguyên sinh v?t l?n hon nhi?u so v?i tru?c dây, chúng ta dang ch?ng ki?n s? m?t di không th? thay th? du?c c?a ngu?n d? tr? co b?n quan tr?ng c?a trái d?t, các loài sinh v?t và các gene di truy?n, và s? suy gi?m kh? nang dáp ?ng nhu c?u con ngu?i c?a các h? sinh thái. Khi sinh v?t bi?n m?t, con ngu?i s? m?t di ngu?n th?c an, thu?c ch?a b?nh, các s?n ph?m công nghi?p c?a ngày hôm nay cung nhu mai sau. Ví d? v? suy gi?m da d?ng sinh h?c: s? ô nhi?m môi tru?ng lo?i b? r?t nhi?u loài ra kh?i qu?n xã sinh h?c c?a chúng k? c? ? nh?ng noi mà c?u trúc qu?n xã không b? ?nh hu?ng l?n. S? ô nhi?m môi tru?ng bao g?m: s? d?ng quá m?c thu?c tr? sâu, các ch?t th?i công nghi?p, phân bón hóa h?c và ô nhi?m không khí gây ra mua axit, nito b? l?ng d?ng quá m?c, các khí quang hóa và khí ôzôn. Nhu chúng ta dã bi?t khí h?u d?a c?u có th? b? thay d?i trong th? k? XXI b?i vì lu?ng khí cacbonnic th?i vào khí quyên quá l?n do quá trình d?t cháy các nhiên li?u hóa th?ch. M?c d? tang nhi?t d? d? ki?n s? nhanh d?n m?c nhi?u loài không thê nào di?u ch?nh du?c biên d? s?ng c?a chúng và s? b? tuy?t ch?ng.

Khi da d?ng di truy?n b? suy gi?m, kh? nang suy trì và thúc d?y nang su?t nông nghi?p, lâm nghi?p và chan nuôi s? b? gi?m sút. Cùng v?i s? thoái hóa c?a các h? sinh thái, chúng ta dã m?t di các d?ch v? có giá tr? mà các h? th?ng t? nhiên cung c?p.

Ph?n II: Nh?ng v?n d? suy gi?m da d?ng sinh h?c

Chú d?n:

(1) Qu?n th? (population) là m?t t?p h?p các cá th? thu?c cùng m?t loài hay du?i loài sinh s?ng trong m?t sinh c?nh nh?t d?nh.

(2) Qu?n xã (biome) là m?t t?p h?p các qu?n th? sinh v?t cùng s?ng trong m?t vùng d?a lý hay sinh c?nh nh?t d?nh, là ph?n s?ng hay h?u sinh c?a h? sinh thái.

(3) H? sinh thái (ecosystem) là m?t h? th?ng bao g?m các sinh v?t tác d?ng qua l?i v?i môi tru?ng. H? sinh thái có th? hi?u nó bao g?m qu?n xã sinh v?t (d?ng v?t, th?c v?t, vi sinh v?t) và môi tru?ng vô sinh (ánh sáng, nhi?t d?, ch?t vô co...)