T? d?u tu?n này, du lu?n trong và ngoài nu?c d?u chú y d?n s? ki?n công an b?t 2 nhà báo là các ông Nguy?n Vi?t Chi?n, 56 tu?i, làm vi?c cho t? Thanh Niên; ông Nguy?n Van H?i, 33 tu?i, phóng viên c?a t? Tu?i Tr?.

Báo chí Vi?t Nam loan tin v? v? 2 nhà báo Nguy?n Van H?i c?a t? Tu?i Tr? và Nguy?n Vi?t Chi?n c?a báo Thanh Niên b? b?t giam và kh?i t? vì vi?t bài v? v? PMU18.

C? hai ngu?i b? công an b?t d?u là nh?ng nhà báo n?i ti?ng c?a gi?i truy?n thông Vi?t Nam, du?c bi?t d?n nhu nh?ng cây vi?t di xung phong trong cu?c chi?n ch?ng tham nhung, tiêu c?c.

Theo chính ph?, c? hai nhà báo có tên v?a nêu d?u b? b?t v? t?i thông tin sai l?c trong v? án t?ng gây sôi n?i m?t th?i mang tên v? án PMU 18.

V? án này có liên quan d?n m?t ông th? tru?ng, ông này b? dua ra tòa, b? kêu án, và ch? m?i m?t vài tu?n tru?c dây b?n án c?a ông ta du?c h?y b?, k? dang s?ng cu?c s?ng c?a m?t ngu?i tù du?c tr?ng án, du?c ph?c ch?c và du?c tr? l?i c? d?ng t?ch. Ði?u dó khi?n du lu?n hoang mang không ít.

Ch? vài tu?n sau dó, công an b?t hai nhà báo t?ng di d?u trong nh?ng bài vi?t nói v? v? án và t?i c?a ông c?u th? tru?ng. L?n này du lu?n l?i càng hoang mang hon n?a.

Chuy?n nhà báo Vi?t Nam b? b?t là d? tài du?c Ban Vi?t Ng? chúng tôi ch?n cho T?p Chí Câu Chuy?n Th?i S? Hàng Tu?n do Nguy?n Khanh ph? trách.

T?p chí tu?n này du?c th?c hi?n v?i s? c?ng tác c?a Thi?n Giao và Thanh Quang ? Washington, cùng v?i m?t s? ngu?i dang ho?t d?ng trong ngành truy?n thông trong nu?c.

T? PMU18 t?i v? b?t phóng viên

Kh?i th?y, ngu?i ta g?i tên v? án này là “v? PMU 18.” R?i sau dó, v? PMU 18 du?c nâng c?p lên, thành “V? Nguy?n Vi?t Ti?n.” Nh?ng ngày g?n dây, n?u xét v? chi?u r?ng và c? chi?u sâu c?a du lu?n, ngu?i ta g?i dây là “v? b?t phóng viên.”

V? b?t 2 phóng viên Nguy?n Van H?i báo Tu?i Tr? và Nguy?n Vi?t Chi?n báo Thanh Niên dã t?o m?t s? xúc d?ng sâu r?ng trong du lu?n Vi?t Nam: “T? m?t vài ngu?i dân trong nu?c, b?t bình v?i vi?c b?t phóng viên”.

Trong toàn b? v? PMU 18, có m?t di?u ít ai d? ý, nhung l?i là y?u t? g?n nhu quy?t d?nh trong toàn b? s? ti?n hóa t? d?u cho d?n khi tr? thành d?ng c?p “b?t phóng viên” gây xôn xao du lu?n, dó là s? có m?t và chi ph?i c?a du lu?n trong các quy?t d?nh c?a co quan ch?c nang.

Tin t?c báo chí trong nu?c loan t?i vào th?i di?m ông c?u Th? Tru?ng Nguy?n Vi?t Ti?n du?c tr? t? do, dang l?i nh?n d?nh do Vi?n Ki?m Sát Nhân Dân T?i Cao dua ra, r?ng rõ ràng ? th?i di?m ông Ti?n b? b?t, ? B? Giao Thông V?n T?i, Nguy?n Vi?t Ti?n dang là “ngôi sao sáng.”

Và n?u con du?ng phát tri?n thu?n l?i thì Nguy?n Vi?t Ti?n không ph?i là Nguy?n Vi?t Ti?n bây gi? mà ph?i có cái gì khác hon n?a. Trong b?i c?nh nhu v?y, ch?c là co quan di?u tra dã kh?i t? di?u tra v?i ông Ti?n, v?a có c? v?n d? v? pháp lý, v?a có c? v?n d? du lu?n.

Vi?n Ki?m Sát còn nh?n d?nh thêm, r?ng vào th?i di?m ?y, các v? dánh b?c lên d?n c? tri?u ru?i dôla c?a Bùi Ti?n Dung, nh?ng du?ng dây ch?y án, và “hàng lo?t v?n d? bùng nhùng” khi?n cho “du lu?n nhìn vào ch? ?y là den t?i.”

Du lu?n ph?n n?, bàng hoàng

Rõ ràng, du lu?n dóng vai trò quan tr?ng trong toàn b? s? vi?c. Và du lu?n t?o nên m?t vòng tròn khép kín kh?i di t? v? PMU 18 v?i Bùi Ti?n Dung cho d?n v? b?t hai phóng viên cách dây ít hôm.

Kh?i d?u, du lu?n ph?n n? v? vi?c quan ch?c dùng ti?n công di dánh b?c lên d?n c? tri?u dô la. R?i du lu?n ph?n n? hon n?a khi du?c thông tin là trong v? PMU 18, c? m?t th? tru?ng c?a B? Giao Thông V?n T?i cung dính dáng d?n tham nhung.

Chua h?t, du lu?n ti?p t?c bàng hoàng khi Th? Tru?ng Nguy?n Vi?t Ti?n du?c tuyên b? g?n nhu vô t?i sau 2 nam di?u tra.

Ð?n trung tu?n Tháng Nam, du lu?n du?ng nhu không còn không gian d? có th? phát tri?n sâu hon và r?ng hon, khi m?t dêm th?c gi?c d?y, c? nu?c du?c bi?t 2 phóng viên c?a 2 t? báo l?n nh?t Vi?t Nam, du?c xem là di d?u trong chi?n d?ch thông tin phanh phui v? PMU 18, b? b?t. Mà lý do du?c dua ra l?i liên quan tr?c ti?p d?n công tác dua tin trong quá trình phanh phui v? án này.

Trong toàn b? v? tham nhung có th? du?c xem là l?n nh?t t? tru?c d?n nay, c? h? th?ng báo chí, c? h? th?ng tu pháp, d?u hành x? d?a trên n?n t?ng c?a du lu?n. Và trong ng? c?nh ?y, chính du lu?n du?c s? d?ng, hay dúng hon, b? l?i d?ng, nhu vu khí then ch?t d? nh?ng phía tham gia tác d?ng lên quy?t d?nh c?a co quan ch?c nang.

Nói m?t cách ng?n g?n, gi?i báo chí, t?c phía có th? t?o ra du lu?n, trong m?t ch?ng m?c nào dó dã b? l?i d?ng d? tác d?ng du lu?n; r?i d?a trên dó, m?t ai dó ra l?nh b?t m?t ai khác.

Nh?ng mâu thu?n trong Lu?t Báo Chí Vi?t Nam

Ð?u tiên, hãy xem lý do mà co quan ch?c nang ra l?nh b?t, kh?i t? hai phóng viên H?i và Chi?n. Rõ ràng, hai ngu?i này b? b?t vì “l?i d?ng ch?c v? và quy?n h?n trong khi thi hành công v?.”

Y?u t? này cho th?y, trên t?t c?, hai anh H?i và Chi?n là nh?ng công ch?c dang th?c hi?n nhi?m v? báo chí. Ði?u này có nghia, các phóng viên này du?c d?i x? nhu b?t c? m?t công ch?c nào khác trong h? th?ng công quy?n.

Là m?t công ch?c, c? H?i và Chi?n có quy?n, th?m chí, có trách nhi?m, tin vào, cung nhu s? d?ng thông tin t? m?t công ch?c khác trong h? th?ng c?a mình. Ðó là di?u t? nhiên.

Chính di?u t? nhiên này t?o ra s? mâu thu?n n?i t?i c?a h? th?ng báo chí hi?n nay t?i Vi?t Nam.

Tru?c h?t, hãy tr? l?i v?i chi ti?t, r?ng hai phóng viên H?i và Chi?n b? b?t khi dang thi hành công v?. Nhu dã nói, chi ti?t này cho th?y, các phóng viên làm vi?c trong h? th?ng báo chí Vi?t Nam là nh?ng công ch?c. Tính ch?t công ch?c càng rõ nét hon cho nh?ng ngu?i có v? trí cao hon trong các ban biên t?p.

Ði?u này th? hi?n r?t rõ trong lu?t báo chí Vi?t Nam. Theo lu?t, ch? có co quan nhà nu?c, doàn th? chính tr?, t? ch?c xã h?i c?a nhà nu?c m?i có quy?n ra báo. Và quy?n ra báo ph?i du?c th?a nh?n b?i m?t gi?y phép do B? Van Hóa Thông Tin c?p.

Theo lu?t, khi t? báo là co quan ngôn lu?n c?a các t? ch?c ?y, thì t? báo ?y là co quan tr?c thu?c t? ch?c dó. Trong tru?ng h?p có nhu c?u m?t t?ng biên t?p. Ð? ngh? m?t t?ng biên t?p s? du?c xem xét theo r?t nhi?u t?ng n?c.

Báo chí và chính quy?n

B?t d?u b?ng Ban Van Hóa Tu Tu?ng Thành Ph? tr?c thu?c trung uong. R?i d?n Ban Van Hóa Tu Tu?ng Thành ?y, r?i sau dó g?i lên cho ban Van Hóa Tu Tu?ng Trung Uong mà ngày nay ngu?i ta g?i là Ban Tuyên Giáo.

Sau khi co quan Ð?ng có ý ki?n v? d? ngh? b? nhi?m T?ng Biên T?p, h? chuy?n cho chính quy?n phê duy?t. Trên nguyên t?c, s? b? nhi?m t?ng biên t?p ph?i có s? d?ng ý c?a Ban Van Hóa Tu Tu?ng Trung Uong và B? Van Hóa Thông Tin.

Tính chính tr? rõ nét trong ti?n trình b? nhi?m các v? trí cao c?p trong ngành báo chí cho th?y s? ph? thu?c chính tr? c?a báo chí v?i chính quy?n.

S? ph? thu?c này có th? du?c suy di?n r?ng, báo chí thi?u s? d?c l?p c?n thi?t. Nói dúng hon, báo chí là công c? c?a nhà nu?c trong các công tác tuyên truy?n:

“Nhà nu?c ra nhi?u lu?t liên quan d?n báo chí, và g?n dây nh?t là ch? th? 37 c?a th? tu?ng c?m tu hóa báo chí. Tôi cho r?ng v?i hoàn c?nh nhu v?y, báo chí phát tri?n r?t khó khan.”

“Tôi th?y 600 t? báo thì cung là m?t ti?ng nói thôi.”

“Theo lu?t báo chí Vi?t Nam, ch? có co quan nhà nu?c, doàn th? chính tr?, t? ch?c xã h?i thu?c nhà nu?c m?i có quy?n ra báo.”

Ðó là nh?n d?nh c?a các nhà báo t? do phát bi?u t? Vi?t Nam.

Tr? l?i v? b?t nhà báo. Hai nhà báo b? b?t cách dây ít hôm là h? qu? d?n t? s? mâu thu?n gi?a th?c t? công c? và nhu c?u d?c l?p trong n?n báo chí.

Thách th?c c?a c?nh tranh, h?i nh?p

T? tru?c d?n nay, nhà nu?c dùng báo chí nhu công c?, và chính báo chí cung t? xem mình là công c?. Xét trên khía c?nh ?y, báo chí dã t?o ra m?t s? du lu?n t?t, có tính d?nh hu?ng cho nhà nu?c.

Tính ch?t này, nh?ng nam v? sau, tr? nên b? thách th?c khi gi?a các t? báo có s? c?nh tranh kh?c li?t d? chi?m d?c gi?. C?nh tranh báo chí, t?c là c?nh tranh thông tin. Các báo ph?i có nh?ng phuong cách l?y tin riêng, nh?t là nh?ng tin “d?c” và “d?c”.

H? qu? là, các phóng viên ph?i d?a vào thông tin t? các co quan công quy?n khác, nhu k?t qu? thanh tra c?a co quan thanh tra, k?t lu?n di?u tra c?a co quan di?u tra, cáo tr?ng c?a vi?n ki?m sát và các b?n án c?a tòa án.

Ða s?, n?u không ph?i là t?t c? các t? báo, thu?ng loan t?i tin t?c khá gi?ng nhau, t? s? ki?n, n?i dung s? ki?n, cho d?n quan di?m.

S? khác bi?t, n?u có, ch? là th?i di?m.

M?t ngu?i có quá trình lâu nam theo dõi ho?t d?ng báo chí, nh?n d?nh:

“V? Hoàng Linh trong v? án Nam Cam, có hàng lo?t nhà báo b? dính. Các nhà bào này là thân h?u c?a các co quan b?o v? pháp lu?t. Nh?ng ngu?i có t? v?t v?i pháp lu?t thu?ng ph?i làm thân v?i phóng viên, gi? quan h? v?i phóng viên. V? Nam Cam có ai?

Có Hoàng Linh, phóng viên n?i chính c?a Tu?i Tr?; có Thu Lê, phóng viên n?i chính c?a Sài Gòn Gi?i Phóng; có Quang Th?ng, thu ký tòa so?n báo Công An.... Nh?ng nhà báo này vi?t v? n?i chính, h? b? b?t vì s? bi?n ch?t. H? dã t?ng r?t n?i ti?ng, h? vi?t tin r?t nóng, vì có quan h? r?t ch?t, luôn luôn có tin tru?c nh?ng nhà báo khác. Nh?ng bài h? vi?t thu?ng kéo co quan pháp lu?t vào cu?c”.

Nghi?p v? và công v??

Có m?t s? chi ti?t dáng chú ý trong v? b?t hai phóng viên H?i và Chi?n, cung nhu vi?c phanh phui các v? án tru?c dây. Ðó là, nh?ng nhà báo trong lãnh v?c N?i Chính và Giáo D?c thu?ng du?c công chúng Vi?t Nam bi?t d?n nhi?u nh?t. Lý do là vì dây là nh?ng lãnh v?c có nhi?u v?n d? không th? ch?p nh?n du?c d?i v?i da s? công chúng Vi?t Nam.

Nh?ng nhà báo n?i chính là nh?ng ngu?i có m?i quan h? t?t v?i các co quan công quy?n trong linh v?c n?i chính, nhu công an, thanh tra, ki?m sát, tòa án.

Làm sao h? có th? t?o d?ng m?i quan h? t?t v?i các co quan công quy?n này? Theo l?i m?t nhà báo làm vi?c lâu nam cho nh?ng t? báo l?n t?i Vi?t Nam, cánh nhà báo ph?i ch?ng minh v?i các co quan công quy?n r?ng, mình là ngu?i có th? tin du?c, r?ng hai bên có th? h?p tác du?c.

Vì v?y, nh?ng tin, bài nóng trong th?m quy?n c?a các co quan nhu v?a k? s? du?c ti?t l?, và du?c ti?t l? cho m?t s? nhà báo có m?i quan h? t?t.

Sau m?t th?i gian deo bám m?ng n?i chính, các nhà báo cung tr? thành nhân v?t quan tr?ng. Quan tr?ng vì h? có th? chi ph?i du lu?n, th?m chí có th? chi ph?i c? m?t s? co quan b?o v? pháp lu?t. Quan tr?ng vì, h? h? d? c?p d?n ai, thì m?t th?i gian ng?n sau, ngu?i dó b? b?t ho?c b? thanh tra.

Nói cách khác, nh?ng nhà báo nhu Hoàng Linh, Quang Th?ng, Thu Lê v?a du?c d? c?p, tr? thành m?t th? quy?n l?c; quy?n l?c không c?n ch?c v?.

S? gay c?n trong v? b?t hai phóng viên H?i và Chi?n còn n?m ? ch?: 2 phóng viên này b? chính ngu?n tin c?a mình l?i d?ng b?ng cách tung tin b?a d?t. Ði?u này khi?n du lu?n t? h?i, v?y, h? b? b?t vì lý do nghi?p v?, hay vì lý do công v?? Trên th?c t?, h? b? b?t và kh?i t? vì “l?i d?ng ch?c v? quy?n h?n trong khi thi hành công v?.”

“V? b?t 2 phóng viên cho th?y, thông tin do co quan di?u tra, th?m chí ? v? trí r?t cao, và r?t chuyên nghi?p là C?c C?nh Sát Ði?u Tra, tung ra, và dó, th?m chí là tin gi?. Tin gi? là d? t?o du lu?n áp l?c lên các b? ph?n khác c?a nhà nu?c. Do dó, ngu?i dân th?y báo chí không dáng tin c?y.”

L?nh ngung loan tin

Chính vì t?t c? nh?ng mâu thu?n v? v? trí và tu cách tác nghi?p khi?n vi?c bi?n h? c?a báo gi?i, d?c bi?t là hai t? Thanh Niên và Tu?i Tr?, mang tính ch?t v?a có th? ch?p nh?n v?a không th? ch?p nh?n. Hai t? báo Tu?i Tr? và Thanh Niên l?p lu?n, r?ng h? l?y tin t? co quan nhà nu?c, và t? dó loan di, nên không th? có t?i.

L?p lu?n này xem ch?ng không thuy?t ph?c. Ð?i ch?ng v?i báo chí Phuong Tây, ti?n trình thu th?p, d?i ch?ng, loan t?i thông tin ph?c t?p hon nhi?u.

Ði?u quan tr?ng là, báo chí ch?u trách nhi?m v?i b?n d?c. Uy tín c?a t? báo thành hình t? tính d?c l?p, không b? chi ph?i c?a ai. Trong tru?ng h?p này, 2 t? báo l?n nh?t, có uy tín nh?t Vi?t Nam ph?n nào dã th? hi?n tâm lý ch?p nh?n tr? thành công c?.

V? b?t hai phóng viên Nguy?n Van H?i c?a báo Tu?i Tr? và Nguy?n Vi?t Chi?n c?a báo Thanh Niên d?t ra m?t s? câu h?i.

Các phóng viên, khi nh?n du?c thông tin t? các co quan di?u tra, có ki?m ch?ng thông tin hay không?

Báo chí có ti?p t?c d?ng v?ng v?i k?t lu?n c?a mình, r?ng c?u Th? Tru?ng Nguy?n Vi?t Ti?n có t?i hay không?

N?u tin r?ng ông Ti?n có t?i, báo chí có ti?p t?c d?n cùng b?ng nh?ng ch?ng c? riêng c?a mình, d? ch?ng minh di?u này không?

Ngu?c l?i, n?u không th? ch?ng minh ông Ti?n có t?i, báo chí có s?n sàng trong vi?c xin l?i ông Ti?n và nh?n trách nhi?m tru?c d?c gi? hay không?

Có l?, cung còn quá s?m d? d?t nh?ng câu h?i này.

Theo 2 ngu?n tin riêng, nh?n di t? Sài Gòn vào t?i ngày 14 và sáng ngày 15 Tháng Nam, trong cu?c h?p giao ban v?i báo chí, các co quan có th?m quy?n dã ra l?nh báo chí ngung không ti?p t?c dua tin v? v? b?t hai phóng viên c?a Tu?i Tr? và Thanh Niên. Thay vào dó h? ph?i dua tin v? s? ki?n Ð?i L? Vesak 2008 dang di?n ra t?i Vi?t Nam.

N?i dung các t? báo, trên m?ng cung nhu báo in, cho th?y l?nh t?m ngung dua tin dã b?t d?u có hi?u qu?.