Nguy?n M?nh Trinh

Trong n?n van h?c hi?n th?c xã h?i ch? nghia, ngu?i phê bình van h?c dóng vai trò c?a m?t ‘búa rìu” d? ran de nh?ng ngu?i bu?c di ch?ch kh?i hu?ng dã du?c d?nh s?n. Trong nh?ng nam gi?a c?a th?p niên 50, trong nh?ng bi?n c? van h?c nhu v? dàn áp nhóm Nhân Van Giai Ph?m, nh?ng nhà phê bình nhu Hoài Thanh dã dóng vai trò xung kích và là nòng c?t cho nh?ng màn “Phê bình và t? phê bình” mà th?c ch?t là nh?ng màn d?u t? công khai kh?c li?t.

Nhung, theo nh?ng tu li?u mà nhà van L?i Nguyên Ân dã có thì cái ch? truong ?y cung dã thay d?i theo v?i nh?ng di?n ti?n chính tr? ? hai nu?c c?ng s?n là Trung C?ng và Liên Xô. Khi Mao Tr?ch Ðông phát d?ng phong trào tram hoa dua n? thì ? Vi?t Nam cung có nhi?u chuy?n bi?n theo. Nhung khi Liên Xô có ch? truong xét l?i c?a Kruschev thì ? Vi?t nam cung có nh?ng chuy?n bi?n tuong t?.

Mà nh?ng thay d?i chính tr? ?y liên quan d?n van h?c rõ ràng nh?t là ? tru?ng h?p Hoài Thanh. Ti?n h?u b?t nh?t, lúc du?c l?nh c?a c?p trên b?t dèn xanh, Hoài Thanh dã ch? trì cu?c d?u t? van h?c nhà van Tr?n D?n lúc dó không có m?t vì dang b? c?i t?o lao d?ng. Phê bình bài tho “Nh?t Ð?nh Th?ng” c?a Tr?n D?n dang trong Nhân Van Giai Ph?m, Hoài Thanh vi?t bài “V?ch tính ch?t ph?n d?ng c?a bài ‘Nh?t Ð?nh Th?ng’ c?a Tr?n D?n” v?i nh?ng quy ch?p n?ng n?. và cung chính Hoài Thanh dã ch? trì m?t cu?c d?u t? van h?c mà báo Van ngh? dã mô t? nhu sau:

“...Tr?n D?n dã vi?t nên nh?ng câu tho h?n h?c xuyên t?c và bôi nh? cái th?c t? d?p d? c?a mi?n B?c chúng ta. Anh Van Giáo dã d?ng lên v?ch cái chân tu?ng ?y c?a tho Tr?n D?n” Bài tho Nh?t Ð?nh Th?ng c?a Tr?n D?n là k?t qu? s? sa ngã c?a ngu?i vi?t vào nh?ng c?n bã mà d? qu?c dã d? l?i ? dây. V?i bài tho ?y, Tr?n D?n dã di vào cá nhân ch? nghia, ngh? thu?t v? ngh? thu?t do dó dã hóa ra th?m h?i khi?p nhu?c. Cái nhìn c?a Tr?n D?n là cái nhìn kém l?p tru?ng ph?n nhân dân c?a k? d?ch

L?i nói c?a Van Giáo d?y nhi?t tình và cam gi?n.Và dó cung là ý nghi n?i lòng chung c?a anh ch? em có m?t trong bu?i h?p. Cùng m?t nh?n d?nh ?y, phát tri?n trong nhi?u khía c?nh khác nhau. Tú M?, Nguy?n Tuân, Tr?n Cu, Trúc Ðu?ng, Luong Ng?c Trác, ch? Thanh Huong, ch? Ng?c Khanh, Nguy?n Van B?ng, Nguy?n Xuân Huy... d?u phát bi?u ý ki?n c?a mình. M?t ngu?i ng?i xu?ng là hàng ch?c cánh tay khác dã gio lên xin nói. Càng di sâu vào nh?ng ch?ng minh c? th? càng th?y rõ nh?ng sai l?m nghiêm tr?ng và tu tu?ng ph?n d?ng c?a bài tho Tr?n D?n...”

Và: “...Anh S? Ng?c, Van Cao và m?t vài anh em khác dã có bài trong Giai Ph?m 1956 cung dã l?n lu?t phát bi?u ý ki?n c?a mình và d?u nh?n th?y sai l?m l?n c?a mình dã d? in lên m?t bài tho nhu bài tho c?a Tr?n D?n.

Quá n?a dêm ý ki?n phát bi?u v?n còn nhi?u. Nhung v?i m?t bài tho nhu v?y, vi?c phân tích và phê phán cung dã khá d?y d? anh Hoài Thanh thay m?t ch? t?ch doàn t?ng k?t cu?c th?o lu?n...”

Hoài Thanh còn phê phán n?ng n? hon:

“Mi?n B?c trong bài Tr?n D?n hoàn toàn không gi?ng v?i mi?n B?c th?c c?a chúng ta. M?i xem lu?t qua có ngu?i tu?ng l?m là Tr?n D?n ch? nói d?n nh?ng khó khan. Nhung xem l?i thì th?y rõ Tr?n D?n dã xuyên t?c và vu kh?ng mi?n B?c. Tr?n D?n dã t?o ra m?t mi?n B?c den t?i và ng?t ng?t. B?n l?n Tr?n D?n day di day l?i cái hình ?nh mua roi trên c? d?, c? gây m?t ?n tu?ng âm u d?i v?i th?c t? tuoi sáng c?a chúng ta. Ph?i chang vì m?t th? phi?n mu?n v?n vo nào dây mà Tr?n D?n nhìn c?nh vui l?i hóa ra c?nh bu?n? Nhung n?u ch? có th? thì cung ch? là m?t s? sai l?m bình thu?ng nhu nhi?u sai l?m khác trong các tác ph?m van ngh? c?a chúng ta. Ð?i v?i nh?ng sai l?m ?y, ngu?i d?c ch? phê bình m?t cách thân ái. Trái l?i bài c?a Tr?n D?n dã làm cho h?u h?t m?i ngu?i d?c d?u ph?n n?. H?i Van Ngh? Vi?t Nam có t? ch?c m?t bu?i h?p d? nh?n d?nh v? bài này. Không khí bu?i h?p r?t sôi n?i anh ch? em van ngh? mi?n B?c, mi?n Nam, vùng t? do cu và m?i gi?i phóng ai cung mu?n du?c phát bi?u ý ki?n d? nói lên s? ph?n n? c?a mình. Vì sao v?y? Vì m?i ngu?i dã nh?n th?y dây không ch? là sai l?m mà chính là m?t l?i vu kh?ng...”

Nhung, khi ? Liên Xô có s? thay d?i khi Kruschev k? v? Stalin t?o phong trào s?a sai cung nhu phê phán t? doan sùng bái lãnh t? thì ? Vi?t Nam cung thay d?i theo. Và, Hoài Thanh sau khi dã dóng vai trò xung kích trong vi?c k?t t?i Tr?n D?n thì l?i sám h?i và vi?t “Tôi dã sai l?m nhu th? nào trong vi?c phê bình bài ‘Nh?t Ð?nh Th?ng’ c?a anh Tr?n D?n.”

Ông phê bình gia van nô này t? d?m ng?c xung t?i m?t cách vô cùng th?m thi?t:

“...v?n s? l?m l?n nghiêm tr?ng ?y trong bài phê bình c?a tôi dang trên báo Van Ngh?. Trong bài này tôi dã nói tính ch?t ph?n d?ng c?a bài Nh?t Ð?nh Th?ng bài tho ?y ch?a d?ng nh?ng tu tu?ng ph?n d?ng và tôi dã dùng hai ch? ph?n d?ng không cân nh?c. Nhung th?c ra không ph?i ch? là v?n d? dùng ch?. Toàn bài phê bình c?a tôi d?u cùng m?t tinh th?n ?y. Tôi nói tôi không k?t lu?n v? ngu?i ch?ng qua ch? có nghia là tôi không nói Tr?n D?n là ? trong m?t t? ch?c c?a d?ch. K?t lu?n th? nào du?c? Có ch?ng c? gì dâu mà k?t lu?n? Nhung trong ý nghi c?a tôi thì dúng là d?ch r?i d?u chua có th? k?t lu?n là ? trong m?t t? ch?c c?a d?ch. Tôi nh?t t?ng câu t?ng ch? d? ch?ng minh r?ng tác gi? dã c? ý nói x?u ch? d? ta c? ý vu kh?ng mi?n B?c. Nay tôi bình tinh d?c l?i bài Nh?t Ð?nh Th?ng thì th?y tuy có câu không du?c rõ nghia nhung không có gì d? k?t lu?n nhu th?. Không có ch?ng c? mà k?t lu?n nhu v?y th?c là coi r? m?t cách quá dáng sinh m?nh chính tr? c?a m?t ngu?i. Do dâu mà tôi dã có k?t lu?n nhu v?y?...”

Nhu con t?c kè, xanh d? tùy lúc, nhà phê bình c?a n?n van h?c hi?n th?c xã h?i ch? nghia ?y dã thay d?i tùy th?i và nh?n d?nh phê phán van h?c ch? có m?t m?c dích là làm c?n câu d? câu danh v?ng và ti?n b?c. Nhung, tru?c nam 1945, trong dòng van h?c ti?n chi?n, Hoài Thanh dâu có t? h?i nhu v?y?

Có ngu?i h?i: Hoài Thanh, phê bình gia c?a th?i ti?n chi?n hay th?i van h?c xã h?i ch? nghia? Tr? l?i câu h?i ?y, có l? chúng ta ph?i di ngu?c l?i t? nh?ng nam mà tho m?i n? r? v?i bi?t bao nhiêu bài tho tuy?t tác mà tác gi? Thi Nhân Vi?t nam dã gi?i thi?u và làm n?i b?t nét d?c s?c. R?i cung ph?i k? d?n m?t th?i van h?c b? chính tr? ch? d?o và phê bình là mui dao k? vào thân th? nhà van d? b?t di vào con du?ng dã du?c ch? d?o.

Hoài Thanh (1909-1982), nhà lý lu?n phê bình có tên khai sinh là Nguy?n Ð?c Nguyên sinh ngày 15 tháng 7 nam 1909, quê g?c Nghi Trung, Nghi L?c, t?nh Ngh? An và m?t ngày 14 tháng 4 nam 1982 (theo ti?u s? trong Nhà Van Vi?t Nam Hi?n Ð?i c?a H?i Nhà Van).

Ông và Hoài Chân dã vi?t “Thi Nhân Vi?t Nam”, m?t cu?n sách nh?n d?nh v? tho in t? nam 1941 nhung d?n nay v?n du?c coi là m?t tác ph?m phê bình có giá tr? và v?n còn là khuôn thu?c van chuong t?n t?i qua th?i gian. Bài vi?t d? t?a tác ph?m là nh?ng nh?n d?nh sâu s?c v? l?i m?t th?i d?i thi ca v?i nhi?u bài tho v?n gây du?c xúc d?ng cho nh?ng ngu?i yêu tho dù c? m?y ch?c nam sau. Phong cách l?a ch?n cung chính xác và vô tu, và chính di?u này dã t?o thành giá tr? cho quy?n sách.

Nhà phê bình là ngu?i yêu tho r?t m?c nhung cung có nh?ng tâm s? mà t?i nay nh?ng ngu?i d?ng di?u v?n còn chia s?. Trong ph?n k?t thúc quy?n sách, chuong “Nh?, to,...”, tác gi? “Thi Nhân Vi?t Nam” vi?t:

“...Khi tôi b?t d?u vi?t quy?n sách này, dây dó ngu?i ta b?o tôi: ‘Cây leo thà leo cây da ch? leo gì nh?ng loài th?o m?c nh?.’ Nhung d?u tôi có t? r? rúng d?n dâu cung không bao gi? nuôi cái m?ng làm m?t cây leo, nghia là cái m?ng ‘hôi’ chút danh th?a. Tôi bi?t quy?n sách này ra d?i s? ch? dua v? cho tôi m?t m? ác c?m. Hàng tram ngu?i s? b?o tôi mù vì không trích tho h?. Nh?ng ngu?i tho, trích ít s? nghi dáng l? ph?i trích tho h? nhi?u hon. Nh?ng ngu?i, tho trích nhi?u s? khó ch?u vì th?y tên mình bên c?nh nh?ng tên h? khinh r?. Và, b?n n?a, h?i ngu?i b?n không quen bi?t! Tôi bi?t b?n cung s? trách tôi sao l?i trích nhi?u bài tho b?n th?y d? và b? sót nhi?u bài b?n cho là hay.”

T?i bây gi?, ? m?y ch?c nam sau, v?n có ngu?i còn cho r?ng nh?ng công vi?c nhu ph?ng v?n tác gi?, gi?i thi?u sách, d?c sách là nh?ng công vi?c c?a nh?ng giây t?m g?i nghia là nhu Hoài Thanh vi?t “hôi m?t chút danh th?a!!!” N?u suy nghi r?ng hon m?t chút, giá tr? c?a t? thân van chuong không ? nh?ng l?i nh?n d?nh nhu th? làm gi?m di mà ? chính nh?ng c?ng hi?n chân th?c t? nh?ng vi?c làm k? trên dã tr? l?i m?t cách minh d?nh. Hoài Thanh t? thu? ?y dã vi?t:

“...Nhung tôi là ngu?i th?i bây gi?. D?u vui d?u bu?n, tôi mu?n s?ng cái d?i bây gi? dã. Có nh?ng bài tho tôi say mê mà ngu?i sau s? th?y không có gì. Thì m?c k? h? ch?. Nói gì ngu?i sau. Chính tôi ngày mai dây bi?t có còn rung d?ng vì t?t c? nh?ng bài tho hôm nay tôi trích? Nghi nhu th? nên hôm nay tôi h?t s?c r?ng rãi v?i tôi. Bài thi?t hay trích dã dành, bài hay v?a tôi cung trích. L?i có khi trong m?t bài ch? du?c b?n nam câu; n?u nh?ng câu ?y không d?n vào trong bài tôi vi?t tôi cung dành trích tr?n bài tho. Tôi s? thi?u không s? th?a. Tôi mu?n ghi h?t nh?ng vui bu?n c?a th?i d?i. Tôi ch? dè d?t v?i nh?ng nhà tho ai cung bi?t. Xuân Di?u có 15 bài trích, nhung ngoài 15 bái ?y v?n còn nhi?u bài hay. Các nhà tho có ti?ng, d?i khái d?u th?. Ngoài ra v?i các nhà tho ít ngu?i bi?t, h? bài nào trích du?c là tôi trích.”

? th?i k? mà Hoài Thanh và Hoài Chân vi?t “Thi Nhân Vi?t Nam”, tho m?i dang ? trong m?t cao trào th?nh mãn. Và, nh?ng ngu?i phê bình cung r?t s?c bén m?t cách công tâm. V?i con m?t nhìn tinh t?, tho du?c ch?n l?a d? nhìn ng?m và phê v?i bình chu?n xác bi?t bao. Ph?n dông nh?ng bài tho du?c d? c?p d?n, t?i bây gi? v?n còn làm ngu?i yêu tho rung d?ng. Trong b?i c?nh hình thành c?a tho m?i, xây d?ng trên cái l?i th?i c?a tho cu, nh?ng thi si dã mang cái nh?p s?ng m?i ?nh hu?ng t? van chuong Pháp hi?n l?ng thành nh?ng nét d?c trung c?a m?t th?i d?i. Th?i th? ?y, v?i nh?ng cánh c?a m?, quy?n sách nh?n d?nh van h?c nhu Thi Nhân Vi?t Nam dã góp công không nh?.

Trong bài gi?i thi?u c?a nhà van T? Son vi?t nam 1988 in trong “Nhà Van Vi?t Nam Hi?n Ð?i” dã có nh?ng dánh giá khá chu?n xác dù dôi khi không phù h?p v?i du?ng l?i và quan di?m van h?c c?a Ð?ng khi nh?n d?nh v? m?t th?i d?i van h?c dã qua:

“Ho?t d?ng van h?c c?a Hoài Thanh phong phú và tr?i ra ? m?t di?n r?t r?ng, nhung tên tu?i c?a nhà van g?n li?n v?i cu?n Thi Nhân Vi?t Nam. Tru?c lúc m?t ít lâu, nhà van dã tâm s? v?i con trai mình nh?ng di?u tâm huy?t: ‘Cha vi?t van dã 50 nam nhung công vi?c cha thích nh?t là d?y h?c và bình tho, bình tho hay vô lu?n là c?a ai. Cha bi?t van chuong c?a cha cung v?y thôi. N?u không có cu?n Thi Nhân Vi?t Nam thì không ch?c gì ngu?i ta dã công nh?n cha th?c s? là m?t nhà van. M?t d?i làm van c?a cha ch? tìm cái hay, cái d?p d? bình. Ðó là di?u ham mu?n c?a cha. V?y mà cha dã v?p ph?i kh?i chuy?n phi?n: k? yêu ngu?i ghét... cha bi?t v?y nhung không th? s?ng khác, vi?t khác cái t?ng c?a mình. Ði?u mà cha có th? hoàn toàn yên tâm và t? hào tru?c lúc di xa là cha dã s?ng và vi?t hoàn toàn trung th?c’...”

Chúng ta có th? tin tu?ng vào cái “ tâm huy?t” c?a nhà van Hoài Thanh không? Cung nhu chúng ta có th? tin vào nh?ng bài tho cu?i d?i c?a Ch? Lan Viên khi nhìn l?i nh?ng công vi?c bút m?c c?a mình v?i n?i xót xa h?i ti?c? Hay là, v?i áp l?c lúc nào cung dang treo trên d?u, nh?ng ngu?i c?m bút ch? là nh?ng robot ho?t d?ng theo l?nh c?a “lãnh d?o”. Trong su?t m?t hành trình van h?c dài, chúng ta th?y r?t nhi?u tru?ng h?p tác gi? ph?i t? t? b? nh?ng tác ph?m tâm huy?t c?a mình. Không ph?i ch? nh?ng ngu?i b? trù d?p mà ngay c? nh?ng quan ch?c van ngh? cung b? chính sách phê bình và t? phê bình chi ph?i. Ngay d?n nhà van Nguy?n Ðình Thi, t?ng thu ký H?i Nhà Van bao nhiêu d?i mà cung ph?i ch?u nhìn nh?n và t? b? m?t cách gián ti?p nh?ng bài tho m?i tâm d?c ho?c nh?ng v? k?ch nhi?u suy tu sáng t?o c?a mình. Và, ? tru?ng h?p Hoài Thanh, cung nam l?n b?y lu?t nhìn l?i tác ph?m c?a mình t? phê phán t? khe kh?t d? mong làm v?a lòng “lãnh d?o” và còn có ch? d? sinh t?n trong th? tru?ng bút m?c. Du?i dây, tôi xin d?n ch?ng m?t vài di?u mà tôi ghi nh?n du?c.

Nhà tho Xuân Sách, v?i “Chân Dung Nhà Van” trong nh?ng bài tho v? l?i nh?ng khuôn m?t tiêu bi?u c?a các tác gi? hi?n d?i dã phác h?a di?n m?o van chuong Hoài Thanh nhu sau v?i nhi?u châm chích m?a mai:

‘V? ngh? thu?t n?a cu?c d?i.

N?a d?i sau l?i v? ngu?i ng?i trên

“Thi nhân” còn có chút duyên

L?i vò cho nát, l?i lèn cho dau

Bình tho d?n thu? b?c d?u

V?n chua th? t?t n?i câu ân tình

Gi?t mình mình l?i thuong mình

Tàn canh, t?nh ru?u, bóng hình cung tan.”

K? cung dau cho nhà phê bình c? phách qua cái nhìn quan sát c?a nhà tho!!!

Vi?t “Thi Nhân Vi?t Nam”, Hoài Thanh có cái dung lu?c c?a m?t ngu?i yêu thi ca và s?n sàng vì công tâm mà không ng?i s? yêu ghét c?a nh?ng ngu?i b? phê phán. Ðó là th?i k? van h?c mà th?c dân Pháp còn ng? tr? trên d?t nu?c ta. Dù trong gông xi?ng nô l? mà v?n vi?t du?c nh?ng nh?n d?nh trong sáng và làm n?i b?t du?c m?t th?i k? van h?c nhi?u khai phá v?i nh?ng công trình thi ca r?c r?.

Sang th?i k? van h?c kháng chi?n ch?ng Pháp d?n van h?c Vi?t Nam xã h?i ch? nghia, thì nhà phê bình Nguy?n Ð?c Nguyên t?c Hoài Thanh l?i d?i tính. N?a d?i tru?c thì v? ngh? thu?t nhung n?a d?i sau “l?i v? ngu?i ng?i trên”. H?i tru?c, Hoài Thanh khen tho m?i v?i nh?ng ki?n tu?ng nhu Th? L?, Xuân Di?u, Vu Hoàng Chuong, Ðinh Hùng,... thì sau này nhà phê bình l?i khen h?t m?c nh?ng H? Chí Minh, T? H?u, Tru?ng Chinh... nh?ng “lãnh d?o” n?m quy?n sinh sát c? nu?c. Hoài Thanh khen tho Nguy?n Ái Qu?c d? n?nh H? Chí Minh cung nhu khen tho Sóng H?ng d? l?y lòng Tru?ng Chinh. Ph?i chê bai cái dã qua d? làm n?i b?t lên cái th?i bây gi? dù tho H? Chí Minh nhi?u khi vay mu?n ho?c nôm na m?t cách quái d? hay tho c?a Tru?ng Chinh t?c nhà tho Sóng H?ng ch? là nh?ng kêu g?i ho?c ph?n n? gi? trá vi?t d? làm tròn cái ch? tâm chính tr?.

Nam 1951, Hoài Thanh vi?t và in “Nói chuy?n tho kháng chi?n” và sau này chép l?i nguyên van trong “Toàn T?p Hoài Thanh” nam 1999. Ð? c?p d?n th?i k? ?y, ông vi?t: “Trong cu?c chi?n tranh nhân dân c?a chúng ta, ti?ng súng, ti?ng nh?c,ti?ng tho cùng hòa di?u... Tho g?n li?n v?i v?n d? tu tu?ng, v?n d? công tác, v?n d? hành d?ng ‘Nhà phê bình th?i ti?n chi?n dã l?t xác d? thành nhà phê bình khác dem van chuong ph?c v? nh?ng m?c tiêu chính tr?. Trong chuong ‘Nhìn l?i tho cu 1932-1945’ ông dã t? ki?m di?m nh?ng di?u dã vi?t t? tru?c và nhi?u khi dã t? ra t? khe kh?t và nghiêm kh?c khác thu?ng d?n khó hi?u. Ông g?i nh?ng bài tho dã trích d?n và bình ch?n trong Thi Nhân Vi?t Nam là ‘lo?i tho cu tu s?n và ti?u tu s?n’ Cung nhu ‘Tho m?i có cái y?u du?i v? k? vì nó dã tách cái tôi riêng c?a nó, hay nói dúng hon, cái tôi riêng c?a giai c?p nó ra ngoài cái ta chung c?a dân t?c, c?a nhân lo?i’...”

Và: “Ngày tru?c hay bây gi? nh?ng câu tho bu?n n?n hay m?ng mo v?n vo cung d?u là b?n d?ng minh c?a gi?c. Gi?c ch? có th? xây d?ng co d? c?a chúng trên ph?n b?c nhu?c c?a con ngu?i Chúng ta có không dám làm ngu?i thì chúng nó m?i có kh? nang làm gi?c” Hay “...Nh?ng v?n tho bu?n t?i bo vo ?y là nh?ng v?n tho có t?i, nó xui ngu?i ta buông tay cúi d?u, do dó làm y?u s?c ta và làm l?i cho gi?c.”

Nh?n xét nhu th?, Hoài Thanh dã gom chung t?t c? nh?ng ngu?i c?m bút th?i tru?c là “gi?c”. Cung nhu, sau này Tr?n Tr?ng Ðang Ðàn dã phê phán tàn m?t hai muoi nam van h?c mi?n Nam (1954-1975) d? d?t danh hi?u ti?n si và thành m?t cái loa dánh phá vùi d?p nh?ng giá tr? van chuong không ph?i c?a riêng Mi?n Nam mà c?a c? dân t?c.

Mà, trong bài t?a Thi nhân Vi?t Nam thì l?i vi?t:

“...Ð?i chúng ta dã n?m trong vòng ch? tôi. M?t b? r?ng ta di tìm b? sâu. Nhung càng di sâu càng l?nh. Ta thoát lên tiên cùng Th? L?, ta phiêu luu trong tru?ng tình cùng Luu Tr?ng Lu, ta diên cu?ng v?i Hàn M?c T?, Ch? Lan Viên, ta d?m say cùng Xuân Di?u. Nhung d?ng tiên dã khép, tình yêu không b?n, diên cu?ng r?i t?nh, say d?m v?n bo vo. Ta ngo ng?n bu?n tr? v? h?n ta cùng Huy C?n.

C? tr?i th?c, tr?i m?ng v?n nao nao theo h?n ta.

Th?c chua bao gi? tho Vi?t Nam bu?n và nh?t là xôn xao nhu th?. Cùng lòng t? tôn, ta m?t luôn c? cái bình yên thu? tru?c.”

Hoài Thanh vi?t v? nh?ng nhà tho c?a th?i ti?n chi?n lúc tru?c thì tìm nh?ng cái hay cái d?p bao nhiêu thì sau này ki?m tìm nh?ng cái d? cái x?u b?y nhiêu. Th? h?i, di?u gì dã thúc d?y ông làm công vi?c dó?

Th? mà, chua d?. Hai nam sau, ông l?i vi?t m?t bài khác, dang trên t?p chí Van Ngh?, co quan ngôn lu?n chính th?c c?a H?i Nhà Van bài “T? phê bình v? quy?n Nói Chuy?n Tho Kháng Chi?n”. M?t bài vi?t ch?ng t? cái tu cách không d?ng d?n! Ð?n n?i m?t nhà van n?i ti?ng là giáo di?u nhu H?ng Di?u dã ph?i vi?t trong Van Ngh? Quân Ð?i s? tháng 10 nam 1999 nh?ng nh?n d?nh khá n?ng n?:

“...Tuy v?y, d?c bài T? Phê Bình v? quy?n Nói Chuy?n Tho Kháng Chi?n do chính Hoài Thanh vi?t hai nam sau khi quy?n sách ra d?i, dang trên t?p chí van Ngh? s? 42 (8-1953) ch?c ngu?i d?c r?t khó d?ng tình. Hoài Thanh dã quá khe kh?t khi d?t cho Nói Chuy?n Tho Kháng Chi?n và tác gi? c?a nó - t?c là ông - nh?ng yêu c?u r?t khó th?c hi?n, ho?c không th? th?c hi?n vào th?i di?m ông vi?t quy?n sách.”

Và: “bài T? Phê Bình c?a Hoài Thanh cung ch? là m?t trong m?t lo?t các bài khác nhu Nhìn Rõ Sai L?m c?a nhà van Nguy?n Tuân, D?t Khoát c?a nhà tho Xuân Di?u, Nhìn Th?ng V? Tuong Lai c?a nhà tho Nguy?n Xuân Sanh, Tin Tu?ng c?a nh?c si Nguy?n Xuân Khoát, Quy?t Tâm và Tin Tu?ng c?a nh?c si Lê Yên dang trên t?o chí Van Ngh? s? 41 (7-1953) hay Tôi Ðã Tr? V? V?i Nhân Dân Lao Ð?ng c?a h?a si Nguy?n Sáng dang trên t?p chí Van Ngh? s? 44 (10-1953)... Chúng có ‘cao gi?ng’ nhung th? hi?n rõ quy?t tâm c?a nh?ng van ngh? si dã t?ng ‘n?ng n?’ v?i ch? d? cu, dã t? nh?ng chân tr?i khác nhau nay d?ng trong d?i ngu nh?ng chi?n si cách m?ng dem h?t s?c mình c?ng hi?n cho s? nghi?p gi?i phóng dân t?c.”

Có ph?i, nhà phê bình nh?n d?nh van h?c dã khá h?i ti?c khi vi?t v? nh?ng ngu?i mà mình dã t?ng xung t?ng, dã t?ng d?c và bình v?i c? t?m lòng: “...Song cung nên th? tình cho con ngu?i trong tho cu. Nó dáng thuong hon là dáng trách. Cái bu?n t?i, cái bo vo c?a nó ch?ng r?ng nó cung là m?t k? tr?m luân trong b? kh? c?a ch? d? th?c dân. Nó không d?ng trên m?t B?n Giác tu?ng tu?ng nào d? u?ng ru?u, ngâm tho mà m?m cu?i nhìn xu?ng chúng sinh, nhu nh?ng nhà tho ca t?ng c?nh nhàn trong th?i phong ki?n.”

Trong “Nói Chuy?n Tho Kháng Chi?n” Hoài Thanh có nh?ng l?p lu?n khá t?c cu?i. Nhu nh?n xét v? nh?ng câu ca dao Tr?n Th? Luu Ð?n:

Ba nam tr?n th? luu d?n

Ngày thì canh di?m t?i d?n vi?c quan

Chém tre d?n g? trên ngàn

H?u thân h?u kh? phàn nàn cùng ai

Mi?ng an mang trúc mang mai

Nh?ng giang cùng n?a l?y ai b?n cùng

Nu?c gi?ng trong con cá nó v?y vùng

Hoài Thanh vi?t: “Anh lính thú luu d?n ngày xua kêu khóc th?m thi?t: H?u thân h?u kh? phàn nàn cùng ai.

Th?c ra cái kh? c?a anh không ph?i vì chém tre, d?n g?, vì mang trúc, mang mai. Anh kh? vì thi?u s? nâng d? c?a nhân dân và do dó ph?n l?i chính mình anh n?a.

T? bu?i bu?c ra di, con ngu?i c?a anh dã không còn là con ngu?i th?ng nh?t. Bao vàng, nón d?u, súng h?a mai, giáo trên mình anh th?t, d?i, mang, c?p, nh?t nh?t d?u do l?nh quan sai; chân anh bu?c cung do ti?ng tr?ng gi?c quan sai. Con ngu?i gi?, con ngu?i công c? ?y choán h?t c? bài tho, nó dè n?ng lên con ngu?i th?c. M?t cái gì ngh?n ngào trong bài tho. Ð?n khi con ngu?i th?c v?t hi?n ra du?c ? cu?i bài tho thì câu tho b?ng khóc òa lên, ngu?i ta không trông th?y gì ngoài nh?ng dòng nu?c m?t.

“Bu?c chân xu?ng thuy?n nu?c m?t nhu mua”

Thú th?c, tôi suy nghi mãi mà ch?ng hi?u ngu?i lính thú t?i nghi?p kia t?i sao l?i kh? s? vì “thi?u s? nâng d? c?a nhân dân”. Không kh? vì an u?ng kham kh?, không m?t vì công vi?c chém tre, d?n g? kh? sai? Ð? r?i, vì thi?u s? nâng d? c?a nhân dân d?n n?i ph?n l?i chính mình. S? b?i ph?n này xem ch?ng hoi khó tu?ng tu?ng d?i v?i nh?ng d?u óc có suy nghi bình thu?ng. Có l?, con ngu?i phê bình hi?n th?c xã h?i ch? nghia dã s?n sinh ra l?i lý lu?n van h?c quái d?n nhu trên! N?u nói r?ng ngu?i lính thú ph?i tr?n th? luu d?n ? nh?ng vùng xa, nh? thuong gia dình, d?i s?ng thi?u th?n, công vi?c kh? sai n?ng nh?c nên t?c c?nh sinh tình ra nh?ng câu ca dao não nu?t nhu trên thì còn nghe du?c ch? gài thêm vào nh?ng nhân dân, nh?ng con ngu?i th?c, con ngu?i gi? ch? làm cho c?m xúc c?a ngu?i nghe b? gi?m di và nh?ng câu ca dao m?t di cái lôi cu?n chia s?. Th? mà, nh?n xét nhu v?y l?i du?c khen là tinh t?. Không bi?t có ph?i vì vi?t nhu th? là ph?i d?o, dúng du?ng l?i chính sách, phù h?p v?i chính sách d?u tranh giai c?p.

Hoài Thanh th?i ti?n chi?n thì ngu?c l?i. Vi?t trong Thi Nhân Vi?t Nam, nhà phê bình m? r?ng t?m lòng bi?t bao.

“...Cho nên g?p tho hay, tôi tri?n miên trong dó. Tôi ngâm di ngâm l?i hoài, c? l?y h?n tôi d? hi?u h?n ngu?i. Th?nh tho?ng có nói d?n cái d? là cung c?t cho n?i cái hay mà thôi. Ch? d? thì gi?a d?i thi?u gì mà ph?i di tìm trong tho! Nói ch?c b?n không tin, nhung th?t tình tôi ch?ng mu?n chê ai mà cung ch?ng mu?n khen ai. Tôi ch? mu?n hi?u cho dúng - không ph?i cho d? - hình s?c các h?n tho.

Và nhu th? tôi dã ph?i c? g?ng nhi?u l?m. Vì trong các nhà tho cung nhi?u ngu?i tôi dã g?p gi?a d?i. Có ngu?i tho tuy?t d?p mà d?i v?i tôi l?i toàn nh?ng c? ch? r?t m?c x?u xa. H? phu phàng, h? nh? nhen Nhung thôi tôi nói ra làm gì. Nh?ng c? ch? x?u kia là b? ngoài; ph?n sâu s?c nh?t trong tâm h?n h? dã ghi l?i noi nh?ng v?n tho d?p. Tôi tin nhu th?. Ð?ng ai làm tôi h?t lòng tin.

Trái l?i, có nh?ng nhà tho t? t? v?i tôi vô cùng mà tho c?a h? tôi l?i ch? thích có h?n.

N?u b?o r?ng tôi không ái ng?i ngu?i này, không khinh ghét ngu?i kia thì e không th?c. Nhung ái ng?i hay khinh ghét khi xem tho tôi ch? bi?t có tho. Tôi không h? nghi d?n danh v?ng c?a ngu?i hay c?a tôi. Danh v?ng quý th?t nhung còn di?u quý hon danh v?ng, quý hon h?t th?y: lòng ngay th?ng, mà ít nh?t cung ph?i gi? tr?n trong van chuong.”

Tôi d?c Thi Nhân Vi?t Nam d? c?m thông v?i t?m lòng yêu tho r?t m?c d?n n?i quên t?t c? nh?ng gì quý giá trên d?i. Th? mà, công trình m?t d?i tâm huy?t nhu th? l?i nhi?u khi b? chính tác gi? c?a nó t? ch?i giá tr?. Phê bình và t? phê bình, ph?n t?nh d? t? g?t b? cái cu. Th?t dáng thuong cho ngu?i yêu tho. Tuy?n T?p Hoài Thanh v?i b?n quy?n sách d? s? b? d?y hon ba ngàn trang mà hình nhu ít th?y bóng dáng nh?ng l?i bình tho sang s?ng thu? xua. Ch? th?y có m?t nh?ng Nói Chuy?n Tho Kháng Chi?n, Nam B? M?n Yêu, Chuy?n Mi?n Nam, Phê bình và Ti?u Lu?n. O?i, còn dâu nh?ng l?i hùng h?n v? ngh? thu?t. Còn dâu cái tâm vòi v?i tr?i cao. Ð?, có m?t lúc “Tàn canh, t?nh ru?u, bóng hình cung tan.”