M?i ngu?i d?u có m?t hành trang hoài ni?m khi xa x?, và cùng m?t hàng trang, h? g?n k?t thành h?i doàn. Có m?t con sông quê huong Bình Ð?nh du?c khoi dòng ch?y qua mãi bên này. L?i Giang, con sông hi?n hòa mà thu? thi?u th?i, ít có h?c sinh nào l?i không m?t l?n t?m mình trong dó, hay ng?i mo m?ng hu?ng nh?ng làn gió mát t? sông th?i vào.

Gia Ðình L?i Giang du?c thành l?p b?ng nh?ng hoài ni?m nhu th?. Nh?ng c?u h?c sinh ba tru?ng Tang B?t H?, B? Ð? B?ng Son và Bán Công Tam Quan dã g?p nhau và mong dòng ch?y L?i Giang l?i ti?p t?c ch?y trong lòng nh?ng ngu?i xa x?. Mu?i b?y nam k? t? ngày thành l?p, s? nam d? cho m?t d?a bé tru?ng thành. Ba muoi ba nam xa cách dòng sông cung d? d? nh?ng mái d?u xanh ngày nào nhu?m màu mu?i tiêu, và cung d? d? mái tóc mu?i tiêu c?a th?y cô nam xua nay b?c tr?ng. Nhung hình nhu th?i gian không làm phai nh?t tình b?n bè, nghia th?y trò; mu?i b?y nam khoi dòng ch?y L?i Giang ch? làm cho dòng L?i Giang trong hon, sáng hon.

Tôi dã g?p nh?ng mái d?u mu?i tiêu, b?c tr?ng nhu th? trong bu?i h?p m?t thu?ng niên c?a Gia Ðình L?i Giang t?i nhà hàng Royal Seafood Restaurant vào m?t bu?i chi?u d?u Tháng Tu. Hình nhu h? tr? hon tu?i d?i dang mang v?i nh?ng cái b?t tay th?t ch?t và n? cu?i m? r?ng. Tru?ng xua dã xa l?m, th?y cô cu ngu?i còn ngu?i m?t, ngu?i còn thì v?n n?ng lòng nên dù có xa xôi v?n d?n d? g?p l?i nh?ng d?a h?c trò mà mình dã g?i g?m ni?m tin nam xua. T?t c? nhu dang tr? v? m?t mái nhà chung, v? v?i gia dình.

Ch? là ngu?i quan sát, nhung tôi l?i c?m nh?n th?t nhi?u di?u trong bu?i h?p m?t Gia Ðình L?i Giang. Ch?ng có h?i tru?ng, h?i phó, h?i d?ng giám sát... nên cung ch?ng có chuy?n b?u c?, ?ng c?. M?t ch?c v? duy nh?t là tôi du?c bi?t dó là th? qu?, ông Phan Gia Quý c? th?y vi?c dúng là chi ti?n, c? có vi?c là thu ti?n, ch?ng ai th?c m?c, h?i han b?i nh?ng con s? dã th? hi?n s? minh b?ch c?a ngu?i th? qu?. Ông Di?p M?nh Lang, ông Nguy?n Công Lu?ng, ông Lê Anh Dung cùng m?t s? v? khác v?n gánh vác trách nhi?m di?u hành và lo cho cu?n d?c san c?a h?i t? nam này qua nam khác mà không ai có ý ki?n thay d?i nhân s?. Theo ông Di?p M?nh Lang thì “ngu?i nào có lòng có s?c thì làm, không thì dóng góp ý ki?n, bài v? cho d?c san. N?u anh h?i t?i sao không có b?u bán gì mà h?i chúng tôi v?n ho?t d?ng du?c 14 nam thì qu? th?c tôi ch? bi?t là cho tình doàn k?t gi?a b?n bè, ch?ng ai so bì hon kém.” Ông cho bi?t thêm:

“M?t hai nam d?u cung có khó khan do chúng tôi chua tìm du?c ti?ng nói chung. Có lúc tu?ng ‘g?y gánh’, nhung sau dó chúng tôi dã vu?t qua du?c. Chúng tôi nhu anh em trong nhà, có gì không dúng hay chua hi?u thì di?n tho?i v?i nhau nói cho rõ, góp ý th?ng th?n vì m?c dích chung: gi? tình thân ái gi?a b?n bè, th?y trò.”

Có l?, dây là m?t h?i có cách di?u hành khác h?n nh?ng h?i doàn ? dây, nhung mu?i b?y nam ho?t d?ng cung d? nói lên s? thành công c?a h?i, mà thành công nh?t là cu?n d?c san L?i Giang.

Ð?c san L?i Giang

“Trong nam ra m?t d?u tiên, d?c san L?i Giang ch? có kho?ng 200 trang.” Ông Di?p M?nh Lang nh? l?i: “Sau này chúng tôi ngày càng nh?n du?c s? ?ng h? bài v? và kinh phí c?a anh em, th?y cô kh?p n?i g?i v?.”

Bài v? du?c g?i t? d?u nam, sau khi m?i ngu?i nh?n du?c d?c san. Ông Nguy?n Công Lu?ng, ch? nhi?m kiêm ch? bút ch?u trách nhi?m chính thu th?p và biên t?p l?i. C?m trong tay cu?n d?c san L?i Giang 2008 v?i trên 500 trang, tôi ông ch? bút d?c san ch?c ph?i b? nhi?u công s?c l?m trong vi?c biên t?p. B?n ti?ng d?ng h? tôi v?n chua d?c h?t cu?n d?c san này, nhung tôi s? dành th?i gi? d?c thêm vì càng d?c tôi càng th?y dây không ch? là m?t cu?n d?c san nghi?p du c?a m?t h?i doàn. Cu?n d?c san c?a nh?ng ngu?i c?m bút nghi?p du toát lên m?t s?c s?ng v?i nh?ng bài v? thu?c nhi?u th? lo?i khác nhau nhu nghiên c?u, truy?n ng?n, tho, suu t?m, chuyên ngành...

N?u ai thích nh?ng câu d?i dí d?m, s?c s?o trong dân gian thì s? r?t h?ng th? khi d?c bài “Thú Vui Câu Ð?i” c?a tác gi? Lê Nguy?n. Lu?c qua nh?ng câu d?i trong dân gian t? tru?c d?n nay, tác gi? g?i d?n ngu?i d?c nh?ng câu d?i n?i ti?ng t? xua c?a Vua Lê Thánh Tông, Cao Bá Quát, Nguy?n Khuy?n, H? Xuân Huong, Ngô Thì Nh?m, Nguy?n Hòe... R?i nh?ng câu d?i mà ngu?i dân mi?n Nam làm ra sau nam 1975 “nói lên th?c ch?t c?a nhà c?m quy?n c?ng s?n d?i v?i d?t nu?c r?t hay, r?t thâm thúy nhu:

“Nam K? Kh?i Nghia Tiêu Công Lý,

Ð?ng Kh?i Vùng Lên M?t T? Do.”

“Có m?t v? xu?t d?i cung sau nam 1975, d?n nay cung chua ai d?i du?c:

Nhân Dân Mi?n Nam Ð?i Th?ng L?i, Ðem ?nh Bác H? L?ng Ki?ng.

Ch? thâm thúy c?a câu d?i này là các ch? Ð?i Th?ng L?i = Ð?i Th?ng L?i, và L?ng Ki?ng = Li?ng C?ng, nói lên cái ý nguy?n c?a toàn dân.”

“Ngày V?” là m?t truy?n ng?n c?a tác gi? Di?p M?nh Lang. Nói là truy?n ng?n, nhung tôi tin dây là m?t câu chuy?n có th?t v? m?t ngu?i b? d?i khi tìm v? gia dình sau nam 1975. Câu chuy?n th?t chua chát khi “ngày tr? l?i gia dình, th?c t? dã gi?t ch?t hoàn toàn c? m?t gi?c mo, gi?c mo ông dã c? tình t?o ra và t? ru ng? trong nh?ng ?o ?nh mà ông cho r?ng m?t ngày nào dó nó s? tr? thành hi?n th?c.”:

“Ông Tám ng?i th? ngu?i ra suy ng?m, s? tr? v? c?a ông dã không ahn g?n nh?ng gì m?t mát mà m?t l?n n?a gia dình cha con l?i b? phân ly. V? thân ph?n, nh?ng lý tu?ng và m?t thiên du?ng dã th?t s? s?p d?. V?i láng gi?ng, càng ngày ông Tám càng c?m th?y mình b? l?c lõng, cô don, b?i không ai mu?n lân la chuy?n trò vì h? dã xem ông và nh?ng d?ng chí c?a ông nhu là nh?ng nguyên nhân cho m?t s? xáo tr?n vào cu?c s?ng c?a h?& ng?i g?c m?t xu?ng abn thiêm thi?p ng?, ông nhu ch?t nghe vang v?ng dâu dây m?t l?i than th?: Khi bi?t mình dã d?i, thì tóc trên d?u dã b?c pho!”

Ông Nguy?n Hùng, mà b?n bè thu?ng g?i là Hùng Denver là m?t h?a si nghi?p du, nhu ông t? nh?n. V? tham d? bu?i h?p m?t nam nay, ông g?i t?ng Gia Ðình L?i Giang b?n b?c tranh son d?u, hai b?c dùng làm ph?n thu?ng x? s? giúp vui, hai b?c còn l?i ông d? d?nh t?ng cho hai ngu?i b?n trong nhóm di?u hành. Trong d?c san L?i Giang nam nay, ông cung góp ti?u ph?m r?t thú v? v? m?t bài ca dao, mà ch?c t? lúc n?m nôi, ai cung du?c m? ru b?ng bài ca dao này:

Cái cò mà di an dêm,

Ð?u ph?i cành m?m l?n c? xu?ng ao.

Ông oi! Ông v?t tôi nao,

Tôi có lòng nào ông hãy xáo mang.

Có xáo thì xáo nu?c trong,

Ð?ng xáo nu?c d?c dau lòng cò con.

Ông suy nghi v? m?t cánh cò di an dêm hay nghi d?n thân ph?n ngu?i m? trong lúc nhà tan c?a nát trong dó có ngu?i m? thân yêu c?a ông?

“B?n ch? ‘mà di an dêm’ nghe qua nhu có cái gì ngu?ng ngu?ng c?a m?t hành vi thi?u chân chính, m?t vi?c làm lén lút v?ng tr?m gi?a dêm khuya den t?i. Vì m?t hoàn c?nh nào dó quá kh?c nghi?t, b?t bu?c ngu?i m? ph?i hành d?ng sai trái, nhung v?n tin vào m?c dích r?t trong sáng c?a vi?c mình làm. T?t c? cung ch? vì con, vì s? muu sinh c?p bách c?a dàn con. M? b?t ch?p nh?ng gì có th? làm du?c cho con... Có th? l?n d?u tiên trong quãng d?i làm M?, thi?u v?ng ngu?i ch?ng, vì quá d?i thuong con, m?t ‘cánh có non n?t’ không lu?ng du?c nh?ng c?m b?y quái ác trên nh?ng bu?c di li?u linh nên dã ‘d?u ph?i cành m?m, l?n c? xu?ng ao’ mà bên tai v?n nghe ti?ng reo vang v?ng c?a dàn con tho d?i dang trông ch? m? v?. B?n ch? ‘l?n c? xu?ng ao’ nghe th?t xót xa não lòng, nhu m?t hình ph?t quá kh?t khe ác nghi?t, vì có m?y ai hi?u du?c tâm tr?ng c?a ‘cánh cò’ dáng thuong ?y.”

“V? mua” c?a tác gi? Ph?m Thành Châu là m?t câu chuy?n c?m d?ng v? ngu?i Vi?t ki?u l?n tu?i thành công v? nu?c l?y v?, mà l?i l?y con gái m?t ngu?i b?n xua. M?i d?c, tôi c? nghi dây là m?t câu chuy?n d? phá nh?ng Vi?t ki?u l?m c?a nhi?u ti?n v? Vi?t Nam tìm cách an choi, h?i d?i con gái nghèo, nhung càng d?c tôi càng thuong cho nhân v?t chính. Ông lo làm an mà ch?ng d? ý d?n th?i gian, khi thành công trên thuong tru?ng và nhìn l?i thì tóc dã di?m suong. Trong chuy?n v? tham quê cu, tình c? ông g?p du?c ngu?i con gái ngây tho, trong tr?ng, con m?t ngu?i b?n xua. Ông dùng ti?n d? “mua v?” th?t d?y, nhung cách cu x? c?a ông v?i cô và gia dình cô cho tôi m?t cái nhìn d?y thi?n c?m v? ông. Tôi mong dây là m?t truy?n d?a trên m?t câu chuy?n có th?t, d? ngu?i trong cu?c nh?n du?c m?t k?t thúc có h?u nhu câu chuy?n này:

“T? hôm dó, trong nhà, không khí tr? nên n?ng n?. Cô ít khi chuy?n trò, c? ? ri?t trong phòng. Cô cung không ra nhà hàng ng?i k?t n?a. Còn lão thì khuya nào v?, cung mang ru?u ra ng?i u?ng m?t mình trong phòng khách. Lão ng?i d?a ng?a, chân gác lên cái bàn nh?, v?a u?ng ru?u v?a xem TV. Tru?c dây, th?i còn trong nhà binh ? Vi?t Nam, lão là tay u?ng ru?u m?nh có ti?ng. Càng u?ng, lão càng l?m lì ch? không say. T? khi qua M?, lão b? ru?u, nay u?ng ru?u tr? l?i...”.

“M?t l?n, lão u?ng quá nhi?u ru?u d?n d? di v? phòng không v?ng, c? ngã vào vách r?m r?m. Khi lan du?c lên t?i giu?ng là lão ch?ng còn bi?t tr?i trang gì n?a.”

“Sáng hôm sau, t?nh d?y, lão gi?t mình th?y cô Qu? n?m bên c?nh, m?t tay gác lên ngu?i lão, d?u d?i vào ng?c lão, ng? say.”