Nguy?n M?nh Trinh

Có ai còn nh? nh?ng ngày mà c? mi?n Nam sôi d?ng lên vì phong trào d?t sách, giam c?m van ngh? si c?a b?o quy?n khi b?n h? v?a chi?m du?c c? giang son. Hai muoi nam van h?c mi?n Nam b? thiêu h?y trong s?t máu. T?ng doàn h?c sinh th?t khan quàng d? di vào t?n t?ng nhà d? thu góp sách v? và mang di tiêu h?y thiêu d?t. T? t? dân ph? d?n phu?ng khóm, m?i ngu?i ph?i hang hái ho?c gi? v? hang hái tiêu h?y di nh?ng ph?n d?i s?ng tinh th?n c?a mình. M?t không khí kh?ng b?, ép bu?c khi?n ai dù có dau xót trong lòng cung không dám luu gi? l?i sách v?. Thân ph?n c?a nh?ng ngu?i dân b? thua tr?n d?y cay d?ng nhu th?.

Mà, nh?ng th? ph?m trong vi?c tâng công v?i ch? m?i chính là nh?ng thành ph?n l?n lên ? ch? d? t? do nhung l?i di theo C?ng S?n d? thành nh?ng ph?n t? n?i thù gây ra bi?t bao nhiêu là th?m n?n. Th?i gian qua di, có nh?ng ngu?i dã t?nh ng? và suy nghi l?i d? h?i ti?c cho công vi?c mình dã làm. Nhung có k? ngoan c?, khu khu v?i l?i l?m c?a mình, ch?i quanh ch?i qu?n, dù có b? dào th?i nhung v?n bám vào cái bóng ma C?ng S?n và cái lý tu?ng gi? trá “ch?ng M?, c?u nu?c”. M?t trong nh?ng k? ?y là L? Phuong, m?t trong nh?ng ngu?i dã góp nhi?u t?i ác vào trong ph?n hành c?a chính sách kh?ng b? trí th?c, tiêu h?y van h?c c?a C?ng S?n Vi?t Nam.

Trong bài vi?t “Ông Võ Van Ki?t và Tôi”, L? Phuong dã k? l?i r?ng chính mình dã phát bi?u r?ng “n?u chúng ta không d?t gi?i h?n cho chính xác m?y khái ni?m ph?n d?ng và d?i tr?y mà can c? vào dó làm tiêu chu?n hành d?ng thì s? vô cùng nguy hi?m, Kinh Thánh s? b? t?ch thu cùng v?i tranh Picasso, tho c?a Beaudelaire, ti?u thuy?t c?a Remarque... và m?i th? sách nghiên c?u v? khoa h?c nhân van, khoa h?c xã h?i s? b? li?t vào h?ng ‘tu s?n th?i nát’ c?n tiêu h?y h?t”. Và theo L? Phuong, Võ Van Ki?t lúc ?y làm bí thu thành ?y có l?ng nghe. nhung th?c t? ra sao, chúng ta dã rõ. M?t con d?i h?ng th?y mà ngày xua T?n Th?y Hoàng “ph?n thu, khánh nho” cung không b?ng. V?y mà, L? Phuong l?i vi?t van d? n?nh b? trái tai nhu th?.

L? Phuong, k? dã vi?t “Cu?c xâm lang v? van hóa và tu tu?ng c?a Ð? Qu?c M? t?i mi?n Nam Vi?t Nam” và cung chính ông ta dã vi?t “nh?ng chuy?n ra di” m?t bút ký d? t? bào ch?a và c? g?ng nói lên s? d?n thân c?a mình dù có nhi?u ngu?i cho dó là cái d?n thân b? l?i d?ng và c?c k? ngu xu?n.

Tôi là ngu?i ham thích sách v? và di nhiên không th? nào có c?m tình v?i nh?ng k? “dao ph? van h?c” này du?c. Nh?c l?i chuy?n ?y, d? th?y ti?c cho nh?ng cu?n sách, c?a m?t th?i van h?c nhi?u sinh d?ng, c?a gia tài van hóa quý báu c?a dân t?c. Có nhi?u lúc, ng?m nh?ng cu?n sách, th?y ? dó m? ra nh?ng cu?c d?i, th?y ? dó linh ho?t nh?ng cu?c s?ng.

Th? mà, có khi mình t? h?i. Mình có nghe du?c gì không, t? nh?ng th?m sâu c?a ki?p nhân sinh trong t?ng trang sách?

Có m?t ngu?i làm tho c? bâng khuâng hoài khi l?n gi? t?ng phi?n c?o thom. Ngày xua có ngu?i dã h?i tr?i có nói gì dâu, d?t có nói gì dâu thì bây gi? l?i có câu h?i. Trang gi?y tr?ng có nói di?u gì trong cái vô biên c?a cu?c s?ng:

B?i trong câu tho c?

Tìm gi?t m?c h?i sinh

Th?y mênh mông c? d?

B?ng c?m v?n m?t mình

Ði v? dâu ngôn ng?

Sóng ?m vang thiên thu

Mo màng con thi?p ng?

Ði v? dâu, v? dâu?

Ch? ti?p ch? t?i nghi?p

V? toang l?p da d?u

Mu?ng tu?ng con th? huy?t

Tho v?n ch? vài câu!

Gi? cho nhàu trang sách

V?n qu?n m?t góc tr?i

Oi vó con ng?a b?ch

Ðành quanh qu?t ph?n ngu?i

N?a dêm ta th?c gi?c

Ý phiêu du trong d?u

Ch? và nghia ch?ng ch?t

Còn h?n m?t n?i dau

Ng?i mùi huong gi?y cu

Dó, Bu?i thu? hoang mù

Bâng khuâng trong góc t?

Chép mi?ng, oi thiên thu...”

Có ph?i sách v? cung c?n thi?t cho ngu?i vi?t van nhu ngu?i lính c?n cây súng, nhu ngu?i th? c?n d? ngh?...? Nhà van Doris Lessing, gi?i thu?ng Nobel v? van chuong nam nay, 2007, trong bài di?n van du?c giám d?c nhà xu?t b?n Harper Collins d?c thay trong bu?i l? trao gi?i c?a Hàn Lâm Vi?n Th?y Ði?n, có do?n:

“...Nghi?p vi?t van c?a nhà van không th? nào kh?i t? nh?ng can nhà không sách v?. Ði?m khó khan là ? dó mà nh?ng kho?ng cách cung ? dó. Tôi dang tìm d?c các bài di?n van c?a các tên tu?i dã du?c trao t?ng gi?i thu?ng Nobel.

Hãy d?c l?i di?n t? c?a Orhan Pamuk khi ông cho bi?t r?ng thân ph? c?a ông có t?i 1.500 quy?n sách. Ði?u ?y ch?ng t? r?ng tài nang c?a ông dâu ph?i là ng?u nhiên t? trên tr?i roi xu?ng mà ph?i là truy?n th?ng vi d?i dã liên t?c t? kho?ng th?i gian xa xua.

Hay d?c l?i bài vi?t c?a V.S. Naipaul ti?t l? r?ng tông t?c Veda c?a x? ?n Ð? r?t quen thu?c trong ký ?c gia dình ông. Thân ph? c?a ông thu?ng xuyên khích l? con mình vi?t van. Ð?n khi ông du?c qua Anh Qu?c du h?c, noi ch?n ông thu?ng xuyên qua l?i là thu vi?n qu?c gia. Cái truy?n th?ng vi d?i ?y ông dã ti?p c?n m?t cách tri?t d?.

M?t nhà van khác cung do?t gi?i Nobel là John Coetzee, giáo su d?y môn van chuong t?i Ð?i H?c Cape Town. Ông không nh?ng ti?p c?n v?i truy?n th?ng mà còn là chính truy?n th?ng ?y. Th?t là ít may m?n cho tôi khi không có d?p du?c ng?i trong gi?ng du?ng c?a các l?p mà ông gi?ng d?y d? lãnh h?i du?c nh?ng tinh túy c?a m?t trí tu? tài danh mà ông truy?n th? l?i cho các môn sinh.

Tóm g?n l?i, mu?n vi?t van và tr? thành nh?ng ngu?i c?m bút vi?t van làm tho, chúng ta ph?i thu?ng xuyên lui t?i các thu vi?n, làm quen v?i các pho sách t? kim van d?n c? van, theo m?t truy?n th?ng dã có t? c? d?i d?n gi?”.

V?i s? xu?t hi?n c?a máy di?n toán và Internet, t?o ra m?t tình c?nh m?i, nhung Doris Lessing l?i phê phán:

“...Chúng ta dang s?ng trong m?t n?n van hóa phân tán và r?i r?c, theo dó các di?u chúng ta kh?ng d?nh m?t cách ch?c ch?n cách nay vài ch?c nam thôi nay d?u tr? thành nghi v?n d? phán xét l?i, m?t n?n van hóa quen thu?c v?i chúng ta là các ngu?i tr? tu?i dù dã du?c giáo d?c d? dào t?o thành chuyên viên cao c?p trong nhi?u nam nhung chung cu?c hi?u bi?t r?t nghèo nàn v? th? gi?i quanh h?. H? lu?i d?c sách d?c truy?n, ch? hi?u bi?t v? chuyên môn c?a mình hay nh?ng s? thích khác nhu s? d?ng máy di?n toán ch?ng h?n.

Ði?u hi?n nhiên dã và dang x?y ra cho chúng ta, là th?c s? chúng ta dang ch?ng ki?n m?t cu?c cách m?ng v?i nh?ng phát minh k? di?u nhu máy di?n toán, Internet, v.v. Ðây không ph?i là cu?c cách m?ng d?u tiên mà nhân lo?i dã ch?ng ki?n. Cu?c cách m?ng v? máy in không ph?i m?i b?t d?u vài th?p k? mà kéo dài t? lâu dã thay d?i tu duy và trí óc c?a chúng ta. R?t táo b?o và cung r?t ch? quan, chúng ta dón nh?n m?t cách t? nhiên và không c?n d?t câu h?i: H?u qu? th? nào cho nhân lo?i khi x?y ra cu?c cách m?ng ?n loát? Tuong t? nhu th? bây gi?, có ai d?t câu h?i: Ð?i s?ng chúng ta s? ra sao, trí óc suy tu?ng thay d?i th? nào v?i các phát minh v?a xu?t hi?n c?a h? th?ng Internet dang lôi cu?n và t?o thành c? m?t th? h? ghi?n máy vi tính? Ð?n c? ngay nh?ng ngu?i chín ch?n bi?t suy nghi cung ph?i thú nh?n m?t khi dã d?ng ngón tay vào keyboard là không r?i ra n?i, su?t ngày dánh v?t v?i các trò c?a máy computer bày ra...

Nhung, dù th?, v? trí c?a sách v? v?n có v? trí mà t?t c? các phát minh khác v?n chua thay th? du?c. Sách v?, có v? trí thiêng liêng c?a nó.

Nói gì v?i trang sách gi?? Trò chuy?n hay tâm s?? Sách v? hình nhu cung có linh h?n, có ph?i? Nh?ng bu?i th?c làm vi?c khuya, trong cái im v?ng, du?ng có ti?ng thì th?m c?a nh?ng trang sách. Nh?ng gác sách x?p hàng trên k?, thân m?t, hi?n hòa. V?i tôi, nó là nh?ng phuong tr?i, m? ra nh?ng khuôn c?a. Có khi, tr? l?i nh?ng th?i gian qua. Có khi, là nh?ng d?n bu?c v? phía tru?c, v? tuong lai. Tôi yêu sách nhu yêu ngu?i tình vì ngày xua các c? nói “thu trung h?u n? nhan nhu ng?c”. Qua sách v?, tôi nhu th?y du?c nh?ng chân dung tác gi?, dù có khi ch?ng bao gi? g?p m?t trong d?i. Nh?ng trang sách, nhu t?m huong thom d?i s?ng, làm nh?ng ô tr?c b? cu?n hút dìa.

M?t ngu?i yêu sách t?t cùng là c? Vuong H?ng S?n. Th? mà, sách v? c?a c? cung bao l?n ch?u con binh l?a, bao nhiêu l?n t?n cu... d? thành tro tàn. C? k? l? cái n?i dau lòng c?a ngu?i mê sách:

“M?y nam Nh?t chi?m dóng, l?i 1940-1946, khan gi?y hút thu?c v?n tay, bi?t là bao sách c? b?n, m?c b?n, th?ch b?n, sách Nho, sách Nôm, lam m?i cho b?m ghi?n thu?c hút, phì phà ra mây khói, m?t m? khác toàn là tài li?u giá tr? v? van hóa xua, l?i b? bán h?t m? cho cá chú bán ve chai, hay x? ra ph?t hình tiêu di?n tháng b?y ho?c làm d? minh khí d? mã d?t thành tro b?i”.

Nhung, n?i dau c?a c? Vuong v? sau này ch?ng th?m gì v?i c? m?t mi?n Nam, có lúc, sách v? thành gi?y v?n, và nhi?u khi tr? thành tai h?a cho ch? nhân n?a, khi mà C?ng S?n chi?m du?c c? nu?c. V?i ch? truong xóa b? m?t n?n van h?c mi?n Nam d?y ch?t khai phóng và sáng t?o c?a nh?ng ngu?i chi?n th?ng, sách v? l?i b? m?t th?i d?i n?n. Nh?ng ngày sau Tháng Nam nam 1975, khi du?ng ph? Sài Gòn thành m?t ch? tr?i kh?ng l?, và trên l? du?ng d?y nh?ng hàng sách m?i toanh mà giá thì r? không tu?ng tu?ng n?i. Nh?ng b? sách nhu Chi?n tranh và Hòa Bình, Bác Si Djivago... d?ch thu?t, nh?ng Ð?i Cuong Van H?c S? Trung Qu?c, Chi?n Qu?c Sách... biên kh?o, còn thom mùi m?c và chua r?c trang, tru?c dây nghiêm trang trên k? sách bây gi? n?m h?n d?n trên manh ni lông l? du?ng. Sách v? mà cung ph?i phong tr?n, nói gì d?n con ngu?i th?i ?y! Nh?ng tác gi?, cung ch?u con l?c th?i th? ?y, dau xót mang bán r? nh?ng cu?n sách làm b?ng tim óc c?a mình b?i h? bi?t, s? có nh?ng ng?n l?a d? thiêu r?i di, d? xóa v?t m?t th?i van chuong ch? nghia phong phú. Có nh?ng t? sách gia dình quí giá, cung b? mang ra du?ng, ch?u n?ng mua. C? thành ph? nhu m?t con xu?t huy?t, m?i ngu?i bán d? bán tháo d? d?c c?a mình d? làm ngu?i vô s?n trong ch? d? m?i...

Tr?n Tr?ng Ðang Ðàn, vi?t “Van Hóa Van Ngh? Nam Vi?t Nam 1954-1975” phê phán n?ng n? hai muoi nam van h?c mi?n Nam và cho r?ng c?n ph?i tri?t h? d?n t?n g?c cái n?n van chuong ch?ng C?ng c?a ch? nghia th?c dân m?i. Ð?t sách chua d?, còn ph?i b?t giam nh?ng ngu?i c?m bút bên phía thua tr?n, nghia là v?a ph?n thu và khánh nho. H?n li?t kê h?u h?t các nhan d? sách, dù có khi là nh?ng cu?n sách vô thu?ng vô ph?t, d? thành m?t danh sách c?m dài d?ng d?c. Âm muu xóa s? dã rõ ràng.

Ba muoi nam qua, th? mà, d?n bây gi?, hai muoi nam van h?c mi?n Nam v?n còn là m?t th?c th? và ch? d? chuyên chính vô s?n không cách chi tri?t h?y du?c. Th?i gian nhìn l?i, nhi?u ngu?i dã thay d?i cách nhìn. N?n van h?c ?y, so v?i van h?c mi?n B?c, dã có s? khai phóng và t? do tu tu?ng. Khác bi?t v?i n?n van h?c b? ch? d?o b?i chính quy?n, van h?c mi?n Nam dã dóng góp ph?n không nh? vào gia tài van hóa c?a dân t?c.

H?i tru?c, các nhà van chi?n th?ng dã nhìn nh?ng ngu?i c?m bút bên b?i tr?n b?ng con m?t khinh mi?t và h?u nhu không bao gi? mu?n nh?c d?n n?u không có gi?ng b? th? h?n xu?c. Sách v?, cung b? tri?t h?y, v?i s? c? tâm phi van hóa và d?y m?c c?m, có khi pha tr?n gi?a t? ti và t? tôn.

Nhung, g?n dây, dã có chuy?n bi?n. Nhu m?t bài vi?t c?a Nguyên Ng?c dang trên Tia Sáng s? ra ngày 20 Tháng Tu nam nay, bài “Ð?c và Nghe Nhìn” có do?n:

“...Th?m chí, có th? nói nhu th? này mà không s? quá sai; xã h?i ta bây gi?, nhìn chung, là m?t xã h?i không có thói quen d?c sách, ho?c dã dánh m?t di cái thói quen ?y. Th?t v?y, hãy th? nhìn vào hai d?i tu?ng thu?ng là ngu?i d?c nhi?u nh?t trong m?t xã h?i bình thu?ng: sinh viên và cán b?. Sinh viên ngày tru?c d?c gì? Ai dã s?ng ? Sài Gòn tru?c nam 1975 h?n d?u bi?t m?t trong nh?ng d?u hi?u cho ta nh?n ra m?t ngu?i là sinh viên là th?y trên tay anh hay ch? ta c?m t? t?p chí Van, Bách Khoa hay Ð?i Di?n... Bây gi? thì sao? N?u có c?m thì h? c?m t? Công An Nhân Dân hay t? An Ninh Th? Gi?i, cùng l?m n?a là t? gì dó nói v? th?i trang hay mua s?m còn sách thì h?u nhu v?ng b?t. Tôi không h? dám chê nh?ng t? báo v?a k? là kém van hóa. Nhung nhìn cách d?c dó, n?u ngu?i ta còn ch?u d?c, thì cái d?c dã rõ ràng dã chuy?n t? m?i quan tâm v? m? mang trí tu? sang quan tâm v? gi?i trí, th?a mãn tò mò, và tiêu dùng. Ð?n nhu sinh viên, nh?ng ngu?i dang du?c dào t?o ra d? tr? thành trí th?c c?a d?t nu?c, mà cái ch?n d? d?c - n?u h? còn ch?u d?c, xin nh?c l?i- d?n nhu v?y, thì không ph?i là dáng lo n?a mà là m?t nguy co! Qu? th?t, chúng ta dang có m?t xã h?i r?t lu?i d?c sách, ngay ? c? t?ng l?p có l? là ‘van hóa’, ‘van minh’ nh?t”.

Th?i gian qu? dã là m?t y?u t? c?n thi?t d? nhìn l?i và xác d?nh chân lý. Nhung, có nh?ng ngu?i dã ph?n t?nh r?t s?m, thí d? nhu nhà van Duong Thu Huong khi tr? l?i m?t câu h?i c?m nghi c?a mình v? ngày 30 Tháng Tu nam 1975:

“Lúc dó tôi ? Qu?ng Bình, và m?t vài tu?n sau dó thì tôi tìm cách vu?t qua c?u Hi?n Luong d? vào Sài Gòn v?i m?c dích tham nh?ng ngu?i thân và tìm hi?u xem ngu?i dân mi?n Nam s?ng th? nào. Trong su?t m?t tu?n l? di du?ng, tâm tr?ng c?a tôi là c? m?t m? h?n d?n. B?i vì m?t khi thông tin quá nhi?u thì nó tr? thành hi?n tu?ng b? nhi?u tr?ng. Còn v? c?m tu?ng khi nghe chi?n tranh ch?m d?t thì khó nói v?n t?t l?m, nh?t là cu?c chi?n quá dài. Nhung khi tham d? cu?c chi?n ch?ng M?, tôi nghi r?ng dây là cu?c chi?n ch?ng xâm lu?c, tôi dã t? b? cu?c s?ng ? h?u phuong mà tôi cho là hèn h?, d? r?i tôi d?n thân vào ch?n chông gai nhu th?. Nhung mà sau khi vào Sài Gòn, thì tôi bi?t r?ng m?t cu?c chi?n tranh khác l?i n?y n? trong tôi. Tôi nghi là cu?c chi?n tranh trong lòng tôi nó lâu dài và kh?c li?t hon, vì lúc b?y gi?, khi ngu?i khác vui su?ng nh?t thì tôi hi?u r?ng tôi hoàn toàn l?m l?c. Theo tôi, dây là cu?c chi?n tranh gi?a hai phe và ngu?i Vi?t Nam dã chia ra thành hai d?i quân dánh thuê cho hai phe và dù gì chang n?a thì cái mô hình xã h?i c?a cái mi?n d?t b?i tr?n m?i chính là mô hình c?a n?n van minh, và chúng tôi là ngu?i trong d?i ngu chi?n th?ng thì th?c ra chúng tôi dã chi?n d?u cho m?t mô hình xã h?i man r?. Và di?u dó khi?n tôi h?t s?c cay d?ng. T?t nhiên ngay lúc ?y c?m tu?ng nó còn mù m?, nhung sau này, càng ngày thì s? h? nghi c?a tôi nó càng rõ r?t hon, cho nên tôi ph?i nói th?t là trong ngày 30 Tháng Tu cái kho?nh kh?c vui su?ng nhu m?i ngu?i qua di r?t nhanh, nhung d?i v?i tôi thì trong n?i tâm dã x?y ra m?t cu?c chi?n m?i và nó dã kéo dài cho mãi d?n 10 nam sau dó thì nó m?i bi?n chuy?n hoàn toàn và khi?n tôi tr? thành m?t ngu?i ‘dissident’ quy?t li?t nhu v?y”.

G?n dây nh?t, trong m?t bài vi?t “Nhìn l?i 31 nam tru?c” c?a Nguy?n Kh?c Toàn ph? bi?n trong nhi?u website dã vi?t:

“...Nhung tôi nghi, n?u d?t nu?c này không có nh?ng cu?c chi?n tranh dài hon 30 nam vì ý th?c h?, vì dùng b?o l?c nh?m th?ng nh?t giang son và áp d?t lên toàn b? d?t nu?c m?t ch? d? chình tr? XHCN v?a xo c?ng, giáo di?u, v?a ph?n ti?n hóa và l?i th?i theo h?c thuy?t Mác Lênin thì ch?c ch?n mi?n Nam nói riêng và c? Vi?t Nam nói chung s? có nhi?u co h?i di?u ki?n d? xây d?ng thành qu?c gia th?nh vu?ng phú cu?ng v? kinh t?, dân ch? t? do v? chính tr? và xã h?i.

Mô hình ch? d? chính tr? nhà nu?c Vi?t Nam C?ng Hòa tru?c dây, khi ? mi?n B?c tôi du?c nghe tuyên truy?n r?ng dó là m?t lo?i mô hình ch? nghia ‘th?c dân ki?u m?i’ do d? qu?c M? d?ng nên làm ti?n d?n và bàn d?p d? t?n công mi?n B?c và phe XHCN do Liên Xô và Trung Qu?c là nh?ng nu?c anh em d?ng d?u. Và các co quan tuyên truy?n ? mi?n B?c còn nói: v? kinh t?, mi?n Nam Vi?t Nam là m?t th? tru?ng d? tiêu th? hàng hóa tu b?n ? th?a c?a các nu?c phuong Tây. Ðây cung là noi mà b?n tu s?n và d? qu?c nu?c ngoài vo vét tài nguyên, bóc l?t s?c lao d?ng r? m?t c?a nhân dân. V? d?i s?ng van hóa, xã h?i, giáo d?c... thì m?nh d?t m?u m? ? mi?n Nam Vi?t Nam là noi d? gieo m?m cho van hóa nô d?ch c?a d? qu?c, ngo?i bang n?y n?, phát tri?n. Trên báo, dài phát thanh, sách van h?c, sách giáo khoa d?y trong các tru?ng h?c ? mi?n B?c thì d?y d?y nh?ng tuyên truy?n v? mi?n Nam là c? ‘m?t nhà tù l?n, m?t tr?i t?p trung kh?ng l?’. ? nông thôn thì nông dân b? kìm k?p trong các ?p chi?n lu?c v?i l?p l?p hàng rào dây thép gai bao quanh v?i nhi?u chòi canh có lính du?c trang b? súng d?n t?i tân canh gác dêm ngày...

Nhung trên th?c t?, khi tôi dã ti?p xúc v?i r?t nhi?u ngu?i bà con gia dình hai bên n?i ngo?i, di cu t? quê huong mi?n B?c vào mi?n Nam t? sau hi?p u?c Genève 1954. Qua vi?c dó giúp tôi có m?t nh?n th?c r?t khác v? d?i s?ng xã h?i, kinh t? và ch? d? chính tr? ? mi?n Nam Vi?t Nam tru?c nam 1975. Ðó là m?t xã h?i mà cu?c s?ng nhân dân du?c hu?ng nhi?u c?i m? và t? do. Ngu?i dân t? nông thôn d?n thành th? du?c s?ng t? do dân ch? du?c hu?ng r?t nhi?u quy?n con ngu?i can b?n hon, nhu: có t? do báo chí, t? do tu tu?ng, t? do ngôn lu?n, t? do bi?u tình- mít tinh, t? do h?i h?p, t? do sinh ho?t chính tr? d?ng phái, t? do xu?t duong và cu trú trong nu?c, t? do muu sinh, t? do ?ng c? và b?u c?...

Bi k?ch l?n c?a dân t?c ta, t? qu?c ta là ? ch? cu?c ‘chi?n tranh huynh d? tuong tàn’ dã t?n bi?t bao núi xuong, sông máu c?a nhân dân c? nu?c nh?m h?y di?t m?t ch? d? da d?ng, dân ch? t? do và m?t n?n kinh t? th? tru?ng dã t?ng t?n t?i ? mi?n Nam VN tru?c nam 1975, mà gi? dây nhân dân chúng ta dang ph?i d?u tranh d? du?c di l?i dúng con du?ng này...”

Van h?c d?i v?i ch? d? chuyên chính ch? là m?t phuong ti?n d? ph?c v? cho chính tr?. Do dó, m?c tiêu c?a nh?ng ngu?i C?ng S?n là bôi xóa tri?t d? hai muoi nam van h?c mi?n Nam và thay th? vào dó nh?ng sinh ho?t r?t d?i thô so c?a nh?ng ngu?i s?ng trong bung bi?n c?a M?t Tr?n Gi?i Phóng Mi?n Nam. Nhung th?c t?, th?i gian dã dãi l?c d? nh?ng gì là chân giá tr? s? t?n t?i và thành gia tài van hóa c?a dân t?c.

Tôi nh? l?i nh?ng hàng sách cu th?i còn di h?c, noi mà tôi nhìn nh?ng cu?n sách quý m?t cách thèm thu?ng, noi mà tôi dã mang chút ti?n nh? nhoi c?a mình d? mua nh?ng cu?n sách cu v? d?c m?t cách say mê, ng?n ng?u t?ng ch? t?ng câu. ? dó, tôi dã “tha v? nhà” nh?ng b? t?p chí Quê Huong, Nghiên C?u Hành Chánh, Ð?i H?c Quân S?... dày c?m mà giá r?, d?c, m?i d?u không hi?u, nhung t? t? cung v? ra nhi?u di?u. ? dó, tôi dã mua nh?ng cu?n sách “livre de poche” giá ngang v?i m?t gói xôi, v? d?c, ch? d?c ch? cái, tra t? di?n ng?t ngu, nhung c?ng c? g?ng d? “lòe” m?y d?a b?n cùng trang l?a. ? dó, tôi t?p làm ngu?i trí th?c, d?c lung tung b?t k? nh?ng gì mình v? du?c, v?i cái túi ti?n quá khiêm nhu?ng c?a mình. Hè ph? Lê L?i, v?a hè tru?ng Tru?ng Son c?a th?y Nguy?n Si T? du?ng Lê Van Duy?t, du?ng Cao Th?ng, du?ng Phan Ðình Phùng, nh?ng cu?n sách bán “son”, nh?ng trang sách cu ? vàng, nh?ng cu?n sách bìa gáy long l? du?c mang v? b?c l?i, s?a l?i... Ôi bao nhiêu là k? ni?m...

Qua M?, hon hai muoi nam, tôi dã t?o du?c cho mình m?t t? sách cung khá t? m?t cái k? sách cu mua vài d?ng “garage sale” lúc v?a t?i d?nh cu. L?i cái duyên v?i sách cu, và cung là khách hàng quen thu?c c?a m?y ti?m “thrift store” hay các ngày bán sách cu c?a thu vi?n. Bây gi?, ? x? van minh nên thu vi?n th?t d?y d?, mu?n sách gì d? d?c cung có. Vào các thu vi?n d?a phuong ? dây, l?i th?y th?m thuong cho Thu Vi?n Qu?c Gia ? g?n sân v?n d?ng Lam Son th?a nào. Th? mà, bao nhiêu là nhân tài c?a d?t nu?c dã ng?i h?c ? dó, d?c sách ? dó, suy tu ? dó và cung mo m?ng ? dó. N?u không có chi?n tranh, và không có nh?ng ch? thuy?t ngo?i lai và nh?ng bàn tay d?i cu?ng xô d?y, thì, dù v?i b?t d?u ? hi?n t?i nhu th? v?n tràn d?y hy v?ng tiên ti?n. Bây gi?, hình nhu dã ch?m, và ch?m t?i 197 nam d? b?ng ngu?i (theo nhu so sánh và nh?n xét c?u báo chí khi d? v?i Singapore).

Ði mua sách cu, có cái thú v? khi g?p m?t cu?n sách hay, ung ý mà giá l?i r?. Tôi nh? nh?ng lúc tru?c khi anh Vu H? còn s?ng, chúng tôi thu?ng hay r? nhau di mua sách. Chúng tôi có h?u nhu t?t c? danh sách nh?ng ngày mà thu vi?n bán sách cu hay d?a ch? nh?ng ti?m bán d? cu mà có nhi?u sách giá tr?. Tôi nh? có nam thu vi?n Los Angeles b? cháy và sau dó bán ra r?t nhi?u sách quý tình tr?ng còn t?t ch? b? ám khói so so. Tôi và anh Vu H? mua d?y m?t xe sách d?n n?i chi?c xe ch? n?ng quá ng?ng d?u lên. Nh?ng cu?n sách v? art, v? chi?n tranh Vi?t Nam, v? collection nh?ng sách van h?c “classic”, làm chúng tôi có c?m giác nhu mình trúng s? v?y. Anh Vu H? thì khoái sách v? k?ch ngh?, tôi thì thích sách v? van chuong và chi?n tranh Vi?t Nam và chúng tôi dã có giao k?t ng?m d? trao d?i v?i nhau. Nhi?u khi gi? l?i nh?ng cu?n sách d? nh? v? m?t ngu?i b?n. Bây gi?, anh dã phiêu du ? cõi trên và tôi v?n th?y n? cu?i c?a anh v?i dôi m?t cu?i theo qua làn kính c?n...

Sách v?, trong su?t cu?c d?i tôi, là ngu?i th?y mà cung là m?t ngu?i b?n. T? lúc còn niên thi?u, gom góp t? nh?ng d?ng ti?n nh? nhoi d? có du?c nh?ng cu?n sách cu d?n lúc di lính, di d?n nhi?u noi nhung ? ch? nào, cung có k? sách nh? và d?c thu?ng xuyên nh?ng t?p chí van h?c. R?i khi sang x? ngu?i, nhu lúc này d?i s?ng ?n d?nh, có th? m?i tháng dành m?t ngân kho?n vài tram d? mua sách, tôi v?n tìm du?c trong mùi gi?y và nét ch? in nh?ng gì thân m?n v?i mình nh?t. Có ngu?i nói bây gi? dân chúng không thích d?c sách n?a vì dã có máy truy?n hình và máy di?n toán th? ch?. Nhung, ? th?c t?, sách v? v?n có m?t v? trí mà không có gì thay th? du?c.

Riêng tôi, m?t d?c gi? Vi?t Nam luu l?c x? ngu?i, tôi v?n có lúc t? h?i t?i sao l?i có nh?ng ngu?i n? mang nh?ng tâm huy?t c?a nh?ng tác gi? c?a hai muoi nam van h?c mi?n Nam di thiêu d?t. T?i ác ?y, tr?i ch?ng dung và d?t ch?ng tha. S? ch?ng có ai bào ch?a du?c nh?ng hành vi tàn b?o này!!!