Tr?n M?ng Tú

Tháng Nam (5) l?i v?, nh?ng ngu?i con t?p n?p mua hoa, g?i thi?p cho ngu?i m? thân yêu c?a mình. Ngu?i ta cung nghe th?y nhi?u ti?ng xôn xao g?i m?, t? b?n phuong tám hu?ng. G?i m? b?ng ngôn ng? riêng c?a “Ti?ng Nu?c Mình”. Yêu m? bao nhiêu thì yêu ti?ng m? d? b?y nhiêu. Ngu?i m? nào cung thích du?c con nói ti?ng. “Con nh? m?, con yêu m?” b?ng chính ngôn ng? c?a bà, cái ngôn ng? làm bà rung d?ng nh?t. Ngôn ng? d?u tiên bà dùng d? c?m thông v?i con.

Tôi nh? khi tôi có d?a con d?u lòng, tôi ôm con cho bú trong cái gh? Rocking chair, v?a cho con bú v?a nh?p gh?, ru nhè nh?:

Th?a tr?i d?t n?i con gió b?i

Khách má h?ng nhi?u n?i truân chuyên

Xanh kia tham th?m t?ng trên

Vì ai gây d?ng cho nên n?i này,

M?t ph?n cám c?nh tha phuong vì di t?n, m?t ph?n vì tôi yêu thích Chinh Ph? Ngâm nh?t, nên h?u nhu thu?c lòng c? tác ph?m này. M?i l?n ru con dem ra m?t do?n:

“Xin vì chàng thay bào c?i giáp

Xin vì chàng ru áo nhung yên

Vì chàng tay chu?c chén vàng

Vì chàng di?m ph?n soi guong m?i ngày”

Có khi d?i sang ru con b?ng Ki?u:

“Khi t?a g?i khi cúi d?u

Khi vò chín khúc khi chau dôi mày

R?ng hay thì th?t là hay

Nghe ra ng?m d?ng nu?t cay th? nào!”

Th?y éo le quá, s? v?n vào thân c? m? l?n con, tôi thay b?ng nh?ng câu hát mang âm hu?ng ca dao.

“Sao tua hai cánh n?m ch?ng

Thuong em t? th?a m? b?ng trên tay

Sao tua b?n cánh n?m dài

Thuong em t? th?a nghia ngoài tình trong

Sao tua nam cánh n?m ngang

Thuong em t? th?a m? mang d?y lòng”

Bao nhiêu bài ti?ng Vi?t dem theo trên du?ng di t?n mang ra k? l? h?t cho d?a con d? h?n nghe. Nói v?i con mà nhu nói v?i chính mình.

Tôi yêu ti?ng Vi?t nhu yêu m? tôi. M? tôi m?t c? g?n hai muoi nam r?i, tôi v?n nh? xót xa, tôi th?y m? tôi c?n thi?t nhu d?u ph?y, d?u ch?m trong m?t bài t?n van. Bây gi? m? m?t, nên câu van dôi khi không m?ch l?c.

Tôi s?ng ? bên ngoài nu?c Vi?t dã m?y ch?c nam dài, tôi v?n d?c, vi?t, an, ng? v?i ti?ng Vi?t m?i ngày.

Th?c an b?y trên bàn ch? có g?i tên b?ng ti?ng Vi?t m?i th?y rõ ràng, thí d? nhu món Cá Kho d?ch sang ti?ng nu?c nào cung khó quá, cung không nói lên du?c cách n?u nu?ng nhu th? nào? Thành ra mình an cái ti?ng Vi?t tru?c khi mình an mi?ng cá.

Khi ng?, trong nh?ng gi?c mo nhi?u ngu?i ch?c v?n mo toàn gi?c mo ? quê nhà. Và trong mo ta th? nào ta cung nói ti?ng m? d?. Nhu cu?n phim cu c? quay ch?m ch?m l?i b?ng âm b?n.

Ti?ng nu?c mình chính là m? mình, làm sao quên m? du?c. Có b? m? di xa ngàn d?m, v?n th?y m? quanh qu?n bên mình.

Nhung ngu?i c?m bút ? h?i ngo?i c? lo l?ng mãi v? chuy?n “H?i Nh?p” v?i trong nu?c.

M?t trong nh?ng m?i lo, (có th?) là n?u không h?i nh?p thì ch? d?n th? h? th? ba, ? h?i ngo?i s? h?t ngu?i vi?t, d?c, và nói ti?ng Vi?t. Ði?u này chua ch?c hoàn toàn dúng.

N?u chúng ta có du?c tình yêu c?a m? và con thì không bao gi? chúng ta m?t ti?ng m? d?. Vì tình m? con không bao gi? m?t du?c. Nó không h? b? ph? r?y, hay ph?n b?i gi?ng nhu tình trai gái yêu nhau, có th? x?y ra. Ch?ng có nhan s?c, v?t ch?t nào cám d? thay vào tình m? con du?c.

Rabgyai Basang m?t nhà tho thu?c tru?ng phái m?i c?a Tây T?ng. Sinh nam 1935. Tho c?a ông nói nhi?u d?n lòng yêu quê huong và qu?c gia mình. Ông t?ng là m?t quân nhân trong Quân Ð?i Gi?i Phóng Nhân Dân Trung Hoa, m?t thông d?ch viên, m?t nhà giáo. Ngay t? nh? ông dã có khuynh hu?ng tìm ki?m hu?ng m?i cho tho Tây T?ng. Nam 1958 ông b?t d?u xu?t b?n tho mình. M?t trong nh?ng bài tho tu?ng trung cho tho m?i c?a ông có nhan d? “M?”. V?i ông, M? và quê huong là m?t.

Khi tôi còn là d?a tr? mang s?a

Tôi ch?ng h? nghi d?n nh?ng con búp bê b?ng d?t,

Hay choi di tr?n di tìm,

Ch?ng nghi d?n tr?i cao hay d?t th?p

Nhung tôi dã có ?n tu?ng mo h?

“Không có gì trên th? gi?i này

L?i ng?t ngào b?ng vòng ôm quê m?.”

T? vùng h?o lánh xa xôi

Tôi vu?t c? sông Duong T? tôi bang ngang sông Hoàng Hà:

D?u tôi chua d?n du?c d?y núi Changbai

Tôi dã thì th?m v?i trái tim mình

“Không có gì trên th? gi?i này

L?i ng?t ngào b?ng vòng ôm quê m?.” (*)

Chính tình yêu m? dã duy trì ti?ng m? d? trong lòng thi si. Thi si có tha phuong ? chân tr?i góc bi?n nào, khi nh? v? m? là nh? v? ti?ng m? d? c?a mình. Không ai nh? m? b?ng m?t ngo?i ng?.

Ngu?i Inuit (Sinh s?ng nhi?u ? vùng Alaska-M?), nh?ng bà m? cung ru con và truy?n ti?ng m? d? cho con b?ng nh?ng l?i ru:

Ngôi nhà tinh m?ch quá,

Ngôi nhà th?t êm ?

Bão tuy?t kêu bên ngoài

Nh?ng con chó gi?u mui

Du?i nh?ng cái duôi dài.

Con trai nh? c?a tôi

Ðang n?m trên b?u c?a

Ng?a m?t lên tr?n nhà

Ng? vùi trong hoi th?

Mi?ng con hoi hé m?

B?ng con ph?p ph?ng cong

Ôi th?t là l? lùng

N?u bây gi? tôi khóc

V?i ni?m vui ng?p lòng! (*)

Ð?a bé l?n lên, di xa l?m, s?ng trong m?t th? gi?i khác h?n, nói m?t ngôn ng? xa l?. Nhung khi nh? v? m?, con ngu?i dã tru?ng thành này, không d?ch tình m? sang m?t ngôn ng? khác du?c. Anh ta ph?i nh? l?i hoàn toàn bài ru b?ng ti?ng c?a ngu?i Inuit. Hình ?nh c?a chính mình n?m ? b?u c?a trong m?t ngôi nhà nh? chôn trong tuy?t mà m? dã nh?c trong l?i ru, nh?ng gi?t nu?c m?t h?nh phúc c?a m? không d?ch sang ti?ng nào du?c ngoài ti?ng Inuit.

Còn tình yêu c?a m? là còn ti?ng m? d?. Còn quê huong.

Có m?t B? T?c không thu?c m?t nu?c nào. H? không có h?i ph?n, không ph?n, lãnh th?, không có c? qu?c gia. H? s?ng di chuy?n gi?a Lào, Cam B?t và Thái Lan. H? g?i h? là ngu?i “Yeow” (Phát âm Ynoo). H? ch?y gi?c Cáp Du?n và di t?n sang M?, cung du?c nu?c M? nh?n nhu nh?n ngu?i Vi?t Nam di t?n. H? không có van vi?t (Written Language), không có sách, không có tru?ng h?c, ti?ng nói c?a h? truy?n kh?u cho nhau. Th?nh tho?ng nghe th?y trong m?t câu nói dài, có pha m?t ti?ng Lào, ho?c Cam B?t và Thái Lan. Nhìn h? thì khó phân bi?t du?c là Cam B?t hay Lào. Khi h?i thì h? l?c d?u không nh?n, H? nói, chúng tôi là ngu?i Yeow.

H? nh?n ra nhau b?ng tên h?, tên này ch? vi?t xu?ng theo phát âm khi sang d?nh cu ? m?t nu?c khác, b?t bu?c ph?i có can cu?c, và khi h?i noi sinh thì h? nh?n d?i là sinh ? Cam B?t, Thái ho?c Lào. V?y mà bao nhiêu nam h? không h? m?t ti?ng nói. Nhìn d?a tr? lên 10, v?a di h?c v?, quang cái c?p sách vào góc t?, ng?i ph?t xu?ng sàn b?p v?i bà c? già 90 tu?i ngu?i Yeow, trong m?t can nhà ? M?. Hai bà cháu v?a b?c xôi n?p an v?a có th? nói chuy?n v?i nhau b?ng ngôn ng? “Yeow”, th?t dáng yêu làm sao!

Seangkha Keoimpha nh?n anh là ngu?i Yeow. Anh nh? du?c ngôn ng? là nh? nh?ng bài ca c?a m? hát cho anh nghe t? nh?. Bài hát ru con, anh vi?t xu?ng b?ng m?u t? ti?ng Anh theo cách phát âm, Bài hát k? chuy?n m?t con chim cú tr?ng, ngã l?n tùng phèo t? cây xu?ng d?t:

Ok ehh yo

Ehh no nok keow

Hean nok keow

Gohk mai tup thoum

Anh yêu m? và gia dình l?m. Anh làm vi?c ? Seattle, nhung vào nh?ng ngày l?, T?t anh luôn luôn tìm v? v?i gia dình ? Long Beach (California) noi có dông ngu?i Cam B?t, Lào và m?t s? ít ngu?i Yeow sinh s?ng. Anh khoe: V? dó tha h? nói ti?ng Yeow. M?t ngôn ng? h?u nhu không ai bi?t d?n ngoài h?. H? không h? có m?t cu?n sách, tìm ngay c? trong Wikipedia cung không có.

Tình yêu c?a ngu?i m? chính là can b?n d? duy trì ngôn ng? c?a m?t s?c dân.

Ngu?i Yeow chua h? vi?t m?t cu?n sách nào, vì h? không có van-vi?t. Th? mà ti?ng nói c?a h? không h? m?t. Không h? b? coi là t? ng?.

Còn m? là còn ngôn ng?. Ð?a bé ngay t? khi n?m trong b?ng m?, dã m?i ngày nghe du?c ti?ng nói c?a ngu?i dang cuu mang nó. Khi sinh ra, ti?ng du?c nghe d?u tiên cung v?n là ti?ng nói c?a ngu?i m?. Bà nói ti?ng nu?c nào, con bà h?p th? ngay ti?ng nu?c dó cho t?i khi du?c g?i d?n tru?ng.

Có ngu?i dàn bà nào, v?a sinh con ra trong m?t ph?n d?t khác v?i quê mình mà v?i vàng di h?c ngôn ng? c?a nu?c dó d? nói v?i con dâu? Bà dùng ngay ngôn ng? c?a bà d? nói v?i con. Trí óc d?a tr? l?n lên, th?m th?u t?ng ngày b?ng “Ti?ng m? d?”.

Ngu?i con di xa, nói thông th?o ngo?i ng?, s?ng ? m?t m?nh d?t ngu?i m? không th? hình dung ra du?c. Khi nh? m?, g?i v?, ch?c ch?n s? g?i m? b?ng cái ngôn ng? d?u d?i tho d?i c?a mình.

M? và ngôn ng? là m?t. Chúng ta không bao gi? m?t “Ti?ng M? Ð?” du?c, vì chúng ta yêu m?.

Tr?n M?ng Tú

Tháng Nam 2008

* Ph?m Duy, Tibetan Culture & poems; Tho c?a ngu?i Inuit, (Bài Hát c?a Bà M?/Anonymous)