Nguy?n Khanh, RFA

Du?i dây là bài ph?ng v?n ông Robert Funsett, ngu?i ph? trách chuong trình H.O. do Nguy?n Khanh, phóng viên RFA, th?c hi?n h?i nam 2005, cho bi?t lý do có chuong trình H.O. Bài này du?c dang l?i th? theo l?i yêu c?u c?a m?t s? d?c gi?.

Ít nam sau ngày cu?c chi?n Vi?t Nam k?t thúc, Hoa K? b?t d?u th?o lu?n v?i Vi?t Nam d? dua nh?ng c?u quân nhân Quân Ð?i Vi?t Nam C?ng Hòa và gia dình sang M? d?nh cu, qua chuong trình du?c g?i là H.O, vi?t t?t t? ch? Humanitarian Operation mà chúng tôi xin du?c t?m d?ch là Chuong Trình Nhân Ð?o.

Ð?i di?n cho Washington d? th?o lu?n v?i Hà N?i v? v?n d? này là ông Ph? Tá Ngo?i Tru?ng Robert Funsett, t?ng làm Ngu?i Phát Ngôn cho B? Ngo?i Giao trong th?i gian cu?c chi?n Vi?t Nam dang x?y ra. Ông Funsett nay dã ngh? huu và d?ng ý dành cho Ban Vi?t Ng? chúng tôi cu?c ph?ng v?n d?c bi?t vào dúng chi?u 29 Tháng Tu gi? Washington, t?c sáng s?m ngày 30 tính theo gi? Vi?t Nam. Cu?c ph?ng v?n do Nguy?n Khanh th?c hi?n.

Nguy?n Khanh: ch?c ông v?n nh? chuy?n gì x?y ra ? Washington cách dây 30 nam ch??

Robert Funsett: dúng gi? này, t?c là vào chi?u ngày 29 Tháng Tu nam 1975, Sài Gòn b?t d?u s?p d?. T? phòng di?u hành, ông Ph? Tá Ngo?i Tru?ng Phillip Habib và tôi nói chuy?n l?n cu?i cùng v?i ông Ð?i S? Graham Martin. Ð?i S? Martin không mu?n r?i Vi?t Nam, vì ông ta mu?n kéo dài thì gi? d? có th? c?u thêm nh?ng ngu?i khác. Cu?i cùng, chúng tôi ph?i ch? th? b?t ông d?i s? ph?i r?i nhi?m s?.

Ông d?i s? Martin nói chuy?n v?i tôi và tôi còn nh? là ông ta b?o s? lên sân thu?ng c?a Tòa Ð?i S?, dùng tr?c thang d? ra h?m d?i. Không d?y m?t gi? d?ng h? sau dó, d?i s? Martin g?i di?n l?i báo dã ra t?i h?m d?i bình yên. Ð?i S? Martin là m?t ngu?i anh hùng, ngu?i con trai duy nh?t c?a ông ta ch?t ? chi?n tru?ng Vi?t Nam. Ông Martin tìm d? cách dã hoãn gi? ph?i r?i Sài Gòn vì ông ta mu?n di t?n du?c càng nhi?u ngu?i Vi?t càng t?t.

K? t? cái dêm kinh hoàng 29 Tháng Tu 1975 dó ? Washington, chúng tôi không bao gi? quên du?c Vi?t Nam. ? ngay B? Ngo?i Giao, chúng tôi có d?t m?t t?m b?ng tu?ng ni?m nh?ng nhân viên ngo?i giao dã hy sinh ? chi?n tru?ng Vi?t Nam. T?m b?ng này ghi tên bi?t bao nhiêu nhân viên ngo?i giao Hoa K? dã ch?t vì lý tu?ng dem l?i t? do và dân ch? cho nhân dân mi?n Nam Vi?t Nam.

Riêng cá nhân tôi, tôi không th? nào nghi r?ng 7 nam sau ngày khó quên dó, tôi l?i du?c trao trách nhi?m dàm phán v?i gi?i lãnh d?o Hà N?i d? yêu c?u th? tù chính tr? và cho h? cùng v?i gia dình sang Hoa K? d?nh cu, cung nhu cho nh?ng ngu?i thu?c di?n con lai và thân nhân c?a nh?ng ngu?i Vi?t dang sinh s?ng t?i M? du?c r?i Vi?t Nam theo chuong trình Ra Ði Có Tr?t T?.

Nguy?n Khanh: t?i sao chuong trình Ra Ði Có Tr?t T? du?c thành hình?

Robert Funsett: vì lúc dó có bi?t bao nhiêu ngu?i ch?t trên bi?n c?, nên chúng tôi mu?n phía Vi?t Nam d?ng ý cho nh?ng ngu?i Vi?t mu?n sang M? du?c n?p don xin d?nh cu và d?n M? an toàn hon.

Nguy?n Khanh: v? chuong trình H.O, t?c là chuong trình dua tù c?i t?o mà trong cu?c di?u dình v?i Hà N?i, Washington g?i là tù nhân chính tr? và thân nhân c?a sang M?, chúng tôi mu?n bi?t ai là ngu?i dua ra sáng ki?n này?

Robert Funsett: khi tôi du?c c? v? làm vi?c cho Van Phòng Ð?c Trách T? N?n c?a B? Ngo?i Giao, k? ho?ch c?u tù chính tr? du?c d?t trong khuôn kh? c?a Chuong Trình Ra Ði Có Tr?t T? và n?m du?i s? h? tr? c?a Cao ?y T? N?n Liên Hi?p Qu?c.

Chúng tôi b?t d?u tham kh?o v?i d?i di?n c?a phía Vi?t Nam ? Geneva, và ngay trong bu?i g?p g? d?u tiên v?i h?, tôi du?c thông báo là trong s? nh?ng ngu?i Hoa K? mu?n dón sang M? d?nh cu, thành ph?n tù nhân chính tr? là di?n khó nh?t. Nam 1982, tôi g?p ông Tr? Lý B? Tru?ng Hà Van Lâu và dua d? ngh? cho thân nhân c?a nh?ng ngu?i dang cu ng? ? M? và thành ph?n tù chính tr? du?c n?p don d?nh cu, t?c là nh?ng c?u quân nhân quân d?i Vi?t Nam C?ng Hòa b? tù c?i t?o vì h? có liên h? v?i Hoa K?, và nh?ng nhà van, nhà báo, các tu si.

Chúng tôi ti?p t?c th?o lu?n, ti?p t?c áp l?c Vi?t Nam qua nh?ng phiên h?p c?p th?p nhung k?t qu? ch?ng du?c là bao. M?t nam sau dó tôi g?p l?i ông Hà Van Lâu, ti?p t?c yêu c?u và thúc d?y d? d?t k?t qu?.

Ð?n Mùa Hè nam 1984, tôi dánh giá th?y nh?ng cu?c v?n d?ng ngo?i giao nhu v?y không dem l?i k?t qu?, nên tôi d? ngh? ông Ngo?i Tru?ng George Schultz trình th?ng v?i T?ng Th?ng Reagan là khi thông báo cho Qu?c H?i Liên Bang bi?t v? con s? ngu?i nu?c ngoài du?c nh?p c?nh vào M? hàng nam, ông ngo?i tru?ng s? thay m?t t?ng th?ng dua ra m?t chuong trình m?i là nh?n 10,000 tù nhân chính tr? t? Vi?t Nam và 5,000 ngu?i ? di?n con lai.

Sau dó tôi di Geneva dua v?n d? này ra nói v?i d?i di?n c?a Vi?t Nam là ông Tr? Lý B? Tru?ng Ngo?i Giao Lê Mai nhung cung không nh?n du?c dáp ?ng tích c?c, và con s? tù nhân chính tr? mà chúng tôi h?a nh?n d?nh cu c? m?i nam m?i tang.

Cu?i cùng vào nam 1988, tôi di Hà N?i g?p ông Tr? Lý B? Tru?ng Tr?n Quang Co và chúng tôi d?t du?c th?a thu?n d?u tiên. Ðùng m?t cái chuy?n Hà N?i chi?m dóng ? Kampuchia du?c dua ra m? x?, Hà N?i bèn loan báo dình ch? t?t c? m?i h?p tác v?i Hoa K? nhu h?p tác POW/MIA, h?p tác th?o lu?n và th?c hi?n chuong trình cho tù chính tr? sang M? d?nh cu.

Lúc dó làn sóng ngu?i vu?t bi?n ti?p t?c x?y ra, nh?ng chi?c t?u ti?p t?c d?n các nu?c trong vùng, nhi?u ngu?i ch?t trên bi?n c?, bao nhiêu ngu?i khác l?t vào tay h?i t?c.

Chúng tôi v?n ti?p t?c thúc d?y, nói v?i Hà N?i r?ng h? không th? nào có quan h? t?t v?i các nu?c láng gi?ng và v?i Hoa K? n?u không d?ng lo?t gi?i quy?t 3 v?n d? then ch?t là Kampuchia, POW/MIA và cho tù nhân chính tr? sang M? d?nh cu.

Cu?i cùng, t?i H?i Ngh? Qu?c T? L?n Th? Nhì V? T? N?n Ðông Duong du?c t? ch?c ? Geneva h?i 1989, tôi g?p ông B? Tru?ng Ngo?i Giao Nguy?n Co Th?ch là ngu?i c?m d?u phái doàn Vi?t Nam d? trình bày chính sách c?a Hoa K?, và phía Vi?t Nam d?ng ý m?i tôi tr? l?i Hà N?i vào Tháng B?y nam dó và hai bên d?u hi?u là s? di d?n k?t qu? rõ r?t.

Nguy?n Khanh: cu?c dàm phán kéo dài bao nhiêu nam m?i hoàn t?t, theo ông thì t?i sao l?i kéo dài nhu v?y không?

Robert Funsett: tôi không bi?t rõ chuy?n gì x?y ra trong n?i b? c?a h? ? Hà N?i, nhung có l? v?n d? tù nhân chính tr?, tù c?i t?o là m?t v?n d? gây r?t nhi?u tranh cãi, tôi tin r?ng ngay trong n?i b? d?ng C?ng S?n Vi?t Nam, nh?t là trong quân d?i c?a h? không mu?n th?y chuy?n th? tù và cho di M? d?nh cu x?y ra.

Nhung cung có nh?ng ngu?i th?c t? hon, lu?ng d?nh r?ng n?u Vi?t Nam mu?n c?i ti?n quan h? v?i các nu?c Ðông Nam Á và v?i Hoa K?, thì ph?i làm di?u này, ph?i gi?i quy?t nh?ng v?n d? có tính cách nhân d?o.

Nguy?n Khanh: lúc ng?i trên máy bay di Hà N?i d? ký k?t van ki?n dua nh?ng tù nhân chính tr? t? Vi?t Nam sang M?, c?m tu?ng c?a ông nhu th? nào?

Robert Funsett: n?u tính t? nam 1982 cho d?n nam 1989, tôi thu th?p du?c r?t nhi?u kinh nghi?m dàm phán v?i Hà N?i, vì ít nh?t là tôi và h? nói chuy?n v?i nhau 25 l?n, ph?n l?n là ? Geneve, có 2 l?n ? New York. Vì th? trên du?ng di Hà N?i, tôi v?a hy v?ng nhung cung không l?c quan quá m?c.

Tôi còn nh? rõ là hôm 29 Tháng B?y, sau 2 ngày th?o lu?n r?t ráo v?n chua di d?n k?t qu? nào c? th? c?. Cu?i cùng tôi d? ngh? v?i ngu?i c?m d?u doàn dàm phán Vi?t Nam là ông Vu Khoan là tôi v?i ông ta g?p riêng nhau, d? th?o lu?n t?ng di?m m?t. Chúng tôi cùng nhau gi?i quy?t t?ng di?m m?t và cu?i cùng van ki?n ngo?i giao dó thành hình, tôi và ông ta cùng ký t?t ? Hà N?i.

Nguy?n Khanh: ông nghi gì lúc d?t bút ký k?t?

Robert Funsett: di nhiên tôi r?t vui m?ng, nhung d?ng th?i cung ti?c là ph?i m?t quá nhi?u th?i gian m?i gi?i quy?t du?c chuy?n này. Ph?i cho gi?i quy?t du?c nhanh hon thì có th? gi?m b?t nh?ng ngày kh? dau cho nh?ng ngu?i tù chính tr? ? Vi?t Nam. Ngày ký k?t cung là ngày mà tôi hãnh di?n nh?t trong 40 nam làm ngo?i giao.

Ð?n nay, dã có 300,000 ngu?i Vi?t, g?m c? nh?ng c?u tù nhân chính tr? và gia dình d?n M? d?nh cu qua chuong trình H.O.

Nguy?n Khanh: h? có liên h? v?i ông không?

Robert Funsett: nhi?u l?m. Trong nh?ng nam qua, tôi c?m d?ng, ngh?n ngào vì c?m tình h? dành cho tôi. Tôi nói v?i m?i ngu?i là công này không ph?i ch? mình tôi, mà còn liên quan d?n r?t nhi?u ngu?i khác n?a, t? nh?ng ngu?i tham d? dàm phán cho t?i nh?ng ngu?i th?c hi?n chuong trình giúp d?nh cu.

Tôi nghi ph?n nào chuong trình này dã bù l?i cho nh?ng m?t mát x?y d?n sau ngày 30 Tháng Tu nam 1975, khi Sài Gòn th?t th?, bao nhiêu ngu?i ph?i di tù. Chúng tôi v?n kiên trì, không b? roi h? và cu?i cùng d?t du?c thành công.

Nguy?n Khanh: xin cám on ông.