Ti?u Huy?n

Bà Th?o Nguy?n, m?t c?u h?c sinh tru?ng Trung Vuong và c?u giáo su Toán tru?ng n? trung h?c Gia Long Saigon, s? ra m?t t?p “Ð?c và D?ch Tho Ch? Hán c?a Nguy?n Du”, vào lúc 2.30pm ngày Ch? Nh?t 28 Tháng Chín 2008 t?i nh?t báo Ngu?i Vi?t. Không nh?ng ch? là dân h?c toán, bà Th?o cung là ngu?i chua t?ng h?c Hán Van tru?c khi bi?t d?c tho Nguy?n Du do các v? khác d?ch ra ti?ng Vi?t...

Chúng ta có th? hi?u thêm v? hi?n tu?ng l? lùng này khi d?c các dòng tâm s? c?a bà Th?o Nguy?n trong “Thay l?i t?a”:

“T?p Tho Ch? Hán c?a Nguy?n Du d?n v?i tôi m?t cách r?t tình c?, nhung dúng lúc, dã cho tôi m?t ngu?n an ?i b?t t?n. Tôi, m?t k? ngo?i d?o d?i v?i van chuong, d?u tiên ch? gi?n d? d?c Nguy?n Du d? thu?ng th?c, sau dó dã tìm thêm sách v?, tài li?u, tìm cách h?c d? hi?u ông hon. Tru?c v? d?p thâm thúy d?y rung d?ng tinh t? c?a nh?ng bài tho ch? Hán hon hai tram nam cu, tru?c ‘l?i l?i châu ng?c, hàng hàng g?m thêu’, tôi th?y mình dã r?t may m?n du?c d?c tho Nguy?n Du, du?c khám phá m?t s? bài tho tuy?t d?p còn xa l? v?i công chúng, du?c nghe nh?ng tâm s?, nh?ng dau xót, nh?ng d?ng cay, nh?ng rung c?m c?a ngu?i tho... du?c d?c tru?ng k?, và du?c li?u vi?t dam ba bài tho d?ch theo ý r?t riêng, r?i d?n d?n tích l?i... Bây gi? dây tôi xin du?c gi?i thi?u v?i b?n d?c m?t s? bài tho ch? Hán c?a Nguy?n Du mà tôi thích nh?t. Hy v?ng sau khi d?c xong, b?n s? có m?t vài c?m h?ng mu?n ti?p t?c khám phá b?ng cách d?c bi?t c?a b?n, kho tàng van chuong c?a thi hào. B?n s? ng?c nhiên vì kho tàng v?n còn dó, nhi?u l?m, v?n thênh thang ch? dón ngu?i tham vi?ng...”

Không nh?ng ch? tìm hi?u tho Nguy?n Du d? thu?ng th?c, bà Th?o còn tìm cách h?c d? hi?u cho h?t ý nghia c?a t?ng ch? Hán vi?t trong các bài tho mà bà yêu thích. S? d?ng c?m c?a bà d?i v?i tâm tr?ng c?a tác gi? Nguy?n Du dã dua bà di r?t xa: bà tìm d?c h?u h?t các b?n d?ch c?a t?p tho Ðu?ng c?a Nguy?n Du, do nhi?u van nhân ngh? si dã d?ch t? xua t?i nay. Sau khi hi?u nghia lý c?a t?ng bài tho mà bà yêu thích, bà Th?o Nguy?n nh?n xét và nh?n th?y nh?ng b?n d?ch cu kia không di?n t? du?c h?t ý c?a c? Nguy?n Du, v?y nên bà b?t d?u d?ch tho c? Tiên Ði?n.

Là ngu?i h?c khoa h?c t? nh?, bà Th?o Nguy?n tìm hi?u t?ng ch?, t?ng câu khi d?c tho Nguy?n Du. Bà cung tôn tr?ng t?ng ý, t?ng l?i c?a nguyên tác ch? không mu?n ch? “ph?ng d?ch” mà thôi... Bu?c t?ng bu?c ch?p ch?ng lúc d?u, sau m?y nam mi?t mài h?c h?i và tìm du?c nh?ng m?i tuong quan c?a tâm s? mình d?i v?i thi t? c?a c? Tiên Ði?n Nguy?n Du, bà Th?o Nguy?n nay dã hoàn t?t m?t công trình dáng du?c trân tr?ng. Bà vi?t:

“Trong nh?ng l?n di ‘theo t?ng ch? m?t’ ?y, l? lùng thay, có phen tôi dã tìm th?y du?c nh?ng ?n nghia, tu?ng ch?ng nhu hé th?y th? gi?i lung linh th?m l?ng c?a thi hào. M?t th? gi?i không du?c vi?t ra b?ng ch?. Nhân dây, tôi xin k? l?i m?t vài chuy?n phiêu du”.

Bà Th?o Nguy?n dã vi?t v? cách d?ch bài tho Ký M?ng - Ghi L?i Gi?c M?ng c?a Nguy?n Du nhu sau:

“Lúc vi?t bài này Nguy?n Du kho?ng ngoài ba ch?c tu?i, dang s?ng ?n d?t nghèo kh? ? quê nhà du?i chân núi H?ng Linh. Bài tho k? l?i gi?c m?ng th?y h?n ngu?i v? tr? m?i m?t vài nam tru?c ? Qu?nh Côi, hi?n v? tham: Bao nhiêu dau kh?, bao nhiêu thuong xót... R?i nhà tho nh? l?i lúc tru?c nàng không bi?t du?ng v? quê ch?ng ? H?ng Linh, ông v?n c? t?nh táo: H?n trong gi?c m?ng là th?c hay là ?o ?nh? Ti?p theo là m?t do?n ng?n g?m ba câu tho:

“Ði?p son da h? tri

Lam giang da giao ly

Ð?o l? hi?m th? ác”

Ba câu tho k? l?, không có nh?ng ch? tinh t?, liên t? cho có v? tho chút nào. R?i hai ch? “da” trong hai câu tho li?n, ngu?i làm tho thu?ng không vi?t nhu th?. Thi hào vi?t, ch?c có gì d?c bi?t. Tôi c? gi? y nguyên c?u trúc c?a nguyên tác, vi?t t?ng ch? m?t, ch? c?t gi? l?y ý tho, dù có “ph?m húy cung dành”:

“Núi Ði?p nhi?u h? tri

Sông Lam nhi?u cá gi?i

Ðu?ng sá hi?m l?i d?”

Cái gì th? này? Ðúng là không ph?i tho t? c?nh, mà là dang k? t?ng th? m?t phân minh và có tên m?i lo?i :

Núi Ði?p có h?, tri hay v? ngu?i. Sông Lam có cá gi?i tay sai c?a th?n sông Hà bá t?o sóng l?n l?t dìm ghe thuy?n. Ðu?ng g?p gh?nh dèo su?i khó di. Hay g?p ngu?i d? ác.

Ôi! dó là tâm tr?ng c?a ngu?i ch?ng lo l?ng cho ngu?i v? y?u dau c?a mình. Nhà tho mu?ng tu?ng ra v? ông trên con du?ng thiên lý t? Qu?nh Côi vào Châu Hoan. Ông theo dõi t?ng bu?c chân c?a nàng và nhu th?y t?ng s? khó khan, t?ng noi, t?ng ch?n... M?i n?i gian nan nàng ph?i tr?i qua là m?i n?i ph?p ph?ng lo s? c?a ngu?i ch?ng dau kh? d?n xót xa:

“Nhu?c ch?t tuong hà y?

Nàng y?u du?i th?, bi?t c?y nh? ai?”

Ngu?i d?c th?m h?n nh?ng n?i ni?m thuong dau dó c?a tác gi?, b? thu hút hoàn toàn vào bài tho, d?c ti?p... Ð? r?i t?i hai câu cu?i, thu?ng là hai câu cô d?ng nh?t:

“Không ?c l?u tà nguy?t

Chi?u ngã don thu?ng y.”

Tôi trân tr?ng vi?t theo t?ng ch? (trong nguyên tác ch? Hán t? “don” không có b? y, có nghia là “ch? có m?t”, ? dây là “ch? chi?u lên m?t th?”):

“Nhà tr?ng ánh trang tà l?t xu?ng

Ch? chi?u lên qu?n áo c?a ta - Ch?m h?t.”

L?i chuy?n gì n?a dây? Nguy?n Du, d?i thi hào c?a dân t?c, tác gi? Truy?n Ki?u tuy?t v?i nhu th?, nay vi?t v? ngu?i v? tr? c?a chính mình v?a m?i m?t vài nam, v? gi?c m?ng g?p h?n nàng dau thuong ch?t ng?t, mà hai câu k?t nh? b?ng th? này u!? Th?c là... không tin du?c! Tuong truy?n có m?t v? vua thuong bà phi m?i m?t còn vi?t n?i: Ð?p c? kính ra tìm l?y bóng... th? mà Nguy?n Du, ch? có... ng?n ?y thôi u!?

Ch? có mu?i ch?, tôi loay hoay cách nào cung ch? có th?. Nhìn các bài d?ch c?a các v? thâm nho kh? kính di tru?c cung không hon gì (Thu?ng các v? d?ch ch? “don” v?i nghia áo m?t l?p, áo m?ng, “áo don”):

Trang tà l?t nhà tr?ng/Soi áo ta m?ng không,

Hay: Nhà tr?ng trang tà l?t/Soi ta m?nh áo thua

Hay: Nhà tr?ng ánh nguy?t d?i/Áo l?nh tr?i trang khuya... là cùng.

Không th? làm gì thêm du?c, thôi thì dành ch?u.

Th? nhung, câu tho không ch?u.

Nó c? lo l?ng trong d?u tôi trong su?t m?t nam dài, lâu lâu l?i làm tôi m?t ng?.

Ð? r?i m?t hôm, tôi hình dung ra can nhà mái lá tr?ng không c?a Nguy?n Du, ánh trang tà l?t qua k? lá rách, chi?u xu?ng:

Trong dó, ch? có m?t ngu?i dang ng?i là nhà tho. V?y thì... v?y thì... trang chi?u xu?ng... ông! Ch? dâu có ai khác.

T?i sao khi trang chi?u xu?ng ông, ông không vi?t “trang chi?u xu?ng ta”, mà l?i vi?t “trang chi?u xu?ng qu?n áo c?a ta”?

Ôi, chính vì ánh trang ch? chi?u lên du?c cái v? bên ngoài c?a con ngu?i ng?i dó, cái xác thân vô h?n c?a Nguy?n Du. Còn cái h?n dau kh? kia, cái h?n dã xúc d?ng t?i cùng th?m dó, dang tê d?i choi voi t?i t?n t?ng tr?i nào trang không chi?u n?i. Ðó là cái tuy?t bút c?a m?t thi hào:

“Nhà tr?ng trang tà l?t

Chi?u s?ng áo ta thôi.”

Nguy?n Du vi?t ‘cái trang chi?u th?y’, d? ch? ng?m ‘cái trang không chi?u th?y’. Câu tho ch?m h?t dã ?n ch?a toàn v?n nh?ng di?u riêng thi nhân mu?n gi? l?i cho mình.

T?i dây ngu?i d?c ng?ng l?i, l?ng di, ng?n ngo thuong ngu?i tho, thuong mình và thuong nhân th?...”

Ti?u Huy?n