Ð? Tang Bí ghi

(Ti?p theo)

Nhi?u t? ch?c, doàn th?, nhi?u co quan truy?n thông, nhi?u tru?ng d?i h?c M? và các s?c t?c thi?u s? dã công nh?n s? dóng góp c?a nhà báo, nhà ho?t d?ng Ð? Ng?c Y?n, cho s? phát tri?n và h?i nh?p c?a c?ng d?ng ngu?i Vi?t t?i Hoa K?, và s? hòa h?p v?i các c?ng d?ng b?n. Ð?c gi? dã du?c d?c và nghe nhi?u chuong trình ph?ng v?n, bài báo vi?t v? anh Ð? Ng?c Y?n. Riêng ph?n ghi du?i dây s? cho chúng ta th?y bàng b?c hình ?nh anh Y?n h?i còn r?t tr? qua ký ?c c?a ông v? Sài Gòn nh?ng nam tháng 1950. Ph?n ghi này trích t? “chuong trình” nói chuy?n gi?a Ð? Ng?c Y?n và b?n bè vào cu?i nam 1999. Chúng tôi thu?ng nêu ra v?i anh Y?n các th?c m?c v? nh?ng di?u x?y ra trong giai do?n tru?c dây chúng tôi chua hi?u rõ, và Anh tr? l?i nhu m?t dóng góp hi?u bi?t c?a Anh. V? d? tài “Th?i nh? c?a anh Y?n”, chúng tôi g?m Ph?m Phú Minh, Hà Tu?ng Cát và Ð? Tang Bí thay nhau nêu câu h?i...

ÐTB: Cái h?i b?t nh?ng ngu?i tham d? các bu?i truy di?u l? t? dó, anh cung b? b?t?

ÐNY: H?i dó tôi còn nh? quá, h?i dó cái v? truy di?u dó tôi không ph?i là cánh “t? ch?c”, dôi khi tôi ch? tham d?. S? di tôi tham d? là vì lúc dó tôi là hu?ng d?o sinh, hu?ng d?o mình thu?ng khuy?n khích doàn sinh di dâu mình cung tích c?c, mình dóng cái vai ph?c v?, thí d? nhu an u?ng mình ph?c v? b?ng cách t? ch?c cho ngu?i ta an u?ng, dua dón mình t? ch?c dua dón, tr?t t? này kia nhung mà th?c s? mình không bi?t chuong trình. Nghia là chuy?n dó d?nh làm nhu th? nào thì mình không bi?t, nhung th?y có m?t s? ngu?i t?p h?p thì mình xoay ra “t? ch?c” th? nào cho cu?c h?p có tr?t t?. Ðó là nam 1955, nhung t? nam 1956 tôi di sâu vào chuy?n s?n xu?t báo, báo bí m?t, báo l?u. Ð?n nam 1957 thì t? ch?c h?i h?p bí m?t. Ð?n nam 1959 tôi m?i b? b?t.

ÐTB: Nghia là anh vào “ngh? báo” t? nam 1957? Anh làm báo l?u du?i hình th?c “in” t? h?i dó?

ÐNY: Báo in ? dây là báo in b?t, t?c là b?t thu?ng, b?t g?o, nhung có di?u d?c bi?t là m?c in ph?i mua ? ti?m bán ? du?ng Catinat. Lo?i m?c dó là lo?i m?c c?a ?n Ð?. L? m?c cung d?t ti?n, lúc dó di mua l? m?c cung b?ng bao anh em di m?t ch?u ciné. M?c chà lên b?t, m?c th?m vào, r?i lan b?t lên t? t? gi?y này qua t? gi?y kia, lan d? ch?ng ba ch?c trang thì b?t x?c x?ch và ch? ngo?n ngoèo h?t, dôi khi mu?n làm nhi?u ph?i in hai l?n. Sau này ngu?i ta g?i in suong sa thì cung là nguyên t?c dó h?t. Th?c ra thì cái dó ch? là chuy?n h?c t?p làm công tác, th?c s? n?i dung c?a nh?ng t? dó không có gì d?c bi?t.

ÐTB: Nhu th? có ph?i vì các ho?t d?ng nhu tham d? các bu?i h?p bí m?t, các bu?i truy di?u, và vì vi?c in báo l?u mà anh b? b?t?

ÐNY: Th?c ra cung không h?n vì nh?ng ho?t d?ng dó, nhung c? cái máu ho?t d?ng, cái máu hu?ng d?o hay lang xang tham gia, khi các ban d?i di?n h?c sinh h?i h?p làm ki?n ngh? ph?n d?i g?i t?ng th?ng và qu?c h?i thì th? nào mình cung dính vào. Nhung dúng ra mình không b? b?t.

ÐTB:Anh có th? nói rõ v? v? ki?n ngh? dó? Có dính vào m?y cái v? Tr?n Van On?

ÐNY: Trên nguyên t?c v? ki?n ngh? không dính vào m?y cái v? nhu Tr?n Van On. H?i dó, t? nhiên m?y ông bên B? Qu?c Gia Giáo D?c hay m?y ông nào dó cho ra quy?t d?nh nh?ng ai d? b?ng Trung H?c Ð? Nh?t C?p h?ng t? Bình Th? hay Bình gì dó tr? lên m?i du?c vào h?c l?p Ð? Tam tru?ng công. Nhu th? là h? d?y m?t s? l?n h?c sinh không cho h?c d? nh? c?p. Thành ra phía h?c sinh ph?n d?i. Các ban d?i di?n h?i h?p r?i làm ki?n ngh?.

Kèm theo vi?c ph?n d?i quy?t d?nh trên, thì cung có thêm m?t hai yêu sách n?a có tính cách chung chung cho toàn b? h?c sinh các l?p. Tôi thì không thu?c m?t ban d?i di?n nào, nhung nhu trên dã nói, c? cái tính hu?ng d?o, c? giúp h? t? ch?c công vi?c sao có hi?u qu?, nên cu?i cùng tôi là ngu?i mang g?i nh?ng b?n ki?n ngh? dó cho t?ng th?ng, qu?c h?i... Mu?n cho ch?c an, tôi ra buu di?n g?i b?o d?m.

T? b?n ki?n ngh? dó h? dua dâu kho?ng 14 ngu?i ra tru?c tòa, trong dó là 12 ngu?i d?i di?n c?a các ban d?i di?n h?c sinh, nh?ng ngu?i dã ký tên vào các ki?n ngh?. Trong nh?ng ngu?i ký tên có nam b?y ngu?i lo?i ho?t d?ng, có nh?ng ngu?i vì là vào d?i sau dó gia dình lo cho h? thoát du?c, h? h?c hành ti?p t?c bình thu?ng không có gì h?t, có nh?ng ngu?i cung b? s? den s? d? hoài, có nh?ng ngu?i thoát ly luôn.

Trong tru?ng h?p tôi, tôi là ngu?i không có ký tên trên van ki?n nào h?t, nhung mà tôi l?i ký trong hai cái lo?i van ki?n hành chánh, vì khi g?i nh?ng b?n kháng ngh? lên cho t?ng th?ng và qu?c h?i thì ph?i ra buu di?n g?i b?o d?m, và h?i dó mu?n g?i b?o d?m cho t?ng th?ng và qu?c h?i thì h? biên can cu?c c?a mình, thành ra nó có v? là m?t ngu?i t? ch?c ? m?t d?ng nào dó.

Có l? trong tru?ng h?p c?a tôi là tôi ho?t d?ng khá d?c l?p th?y cái gì ti?n mình làm ch?ng ph?i mình thu?c h? th?ng nào, do dó nó cung theo truy mãi, cung theo dõi mình và d? d?y thôi. Nhung d?n lúc dua ra tòa thì l?i l?y cái tên tôi g?i là v? án Ð? Ng?c Y?n và các d?ng lõa.

ÐTB: Nghe nhi?u ngu?i k? l?i h?i dó v? án mang tên anh cung xôm t? l?m, cung cái ki?u “anh hùng” ?y mà. Ngu?i ta l?c quyên, ngu?i ta bi?u tình, nh?ng chuy?n trên có dúng không?

ÐNY: Cung ch?ng có gì to tát l?m dâu. Ð?i khái nhu th? này. C? b?n ra tòa cu?i Tháng Giêng nam 59. Cung l?i là m?t kinh nghi?m n?a. Ðó là t? nhiên không bi?t t? dâu có bao nhiêu lu?t su d?n d? d? ngh? bi?n h? mi?n phí. M?t s? trong các ông lu?t su này là nh?ng ông d?u tàu c?a m?y ông tranh d?u sau này.

Nhu v?y mình ph?i hi?u r?ng m?y ông ?y dã du?c “bên kia” yêu c?u y?m tr?. Lúc x? án, l?i n?y ra phong trào nh?n an di?m tâm d? dành ti?n tr? lu?t su bi?n h? cho m?y ngu?i b? ra tòa. Ð?n ngày tòa x? l?i có bãi khóa, h?c sinh vây ngh?t tòa án các song s?t hàng rào tòa án b? bám ngh?t. Chúng tôi ph?i khó khan l?m m?i vào du?c.

Vì chúng tôi b? dua ra tòa ch? không b? b?t giam, ? nhà r?i t? di h?u tòa. Ð?n lúc chúng tôi vào d?n tòa, t?p h?p di?m danh xong thì ông tòa nói là dình vô h?n d?nh. Ðình mà dình vô h?n d?nh thì t?c là ai v? nhà n?y.

ÐTB: M?c dù b?n án không có, nhung anh v?n b? tru?ng Petrus Ký du?i h?c? Ði?u dó khi?n cu?c d?i anh có thay d?i?

ÐNY: Tôi t? tòa án di v? tru?ng, lúc dó tôi h?c d? nh?. V?a d?n tru?ng thì hai ông giám th? ch? s?n k?p c? t?ng ra ngoài c?a tru?ng và b?o t? rày trò không du?c tr? l?i tru?ng này n?a vì sáng nay h?i d?ng giáo su h?p dã du?i h?c vinh vi?n. Ðó là kho?ng cu?i Tháng Giêng nam 1959.

Bu?i sáng di th?ng ra tòa, r?i v? tru?ng thì b? du?i. Lúc dó tôi dang là Tru?ng Ban Báo Chí c?a tru?ng. Ð? l?i d?ng bài v? cho các b?n trong ban, xin di l?y xe d?p, r?i l?ng th?ng d?p v? nhà. Ð?p xe d?n nhà thì ông c? dã du?c báo là tôi b? du?i h?c t? sáng r?i.

Sau bu?i sáng dó tôi di kh?i tru?ng Petrus Ký. Thành ra trong cu?c s?ng d?i tôi có khác v?i nhi?u b?n khác. Bình thu?ng, ? m?i l?a tu?i ngu?i ta có m?t s? k? ni?m, m?t s? kinh nghi?m gi?ng nhau. Thí d? ? tu?i mu?i m?y thì có nh?ng kinh nghi?m dúng v?i tu?i dó.

? dây, tôi có nh?ng kinh nghi?m hoi s?m tru?c tu?i, ngoài kinh nghi?m di h?c, mà l?i không có kinh nghi?m h?i còn bé nhu dánh dáo, dánh di?c, b?n chim. Nó cung là hoàn c?nh chi?n tranh. Chi?n tranh trong nu?c ta x?y ra trên hai ba bình di?n, n?i chi?n, ý th?c h? này kia, không ph?i bây gi? ngu?i ta m?i t?n d?ng dám tr? con nhu là bên Phi Châu, dám tr? 13, 14 tu?i c?m kh?u súng bazoka hay là m?c b? d? lính c?a ngu?i l?n nom nó bu?n cu?i. Th?i dó ngu?i ta cung s? d?ng tr? con nhung mà tinh vi, vô cùng tinh vi, h? th?ng l?p lang và nó có m?t kinh nghi?m là m?y ch?c nam ? Vi?t Nam, Trung Qu?c, ? ngoài B?c vào trong Nam m?y ch?c nam, m?y th? h? nhu v?y. Thành th? cái dó d?i v?i Tây Phuong dó là cái gì nó hoi l? nhung d?i v?i x? nông nghi?p, x? Ðông Nam Á mình thì nó thành là chuy?n bình thu?ng ai cung có th? tr?i qua du?c. Ðó cung là cái di?u mà ngu?i M? không hi?u du?c v? d?t nu?c, con ngu?i Vi?t Nam. Ðôi khi có nh?ng ngu?i roi vào gi?a cu?c chi?n c?a hai h? th?ng, b? hút vào dó nhu m?t con l?c.

HTC: Anh Y?n dã có th?i gian nào di t?n cu tru?c 54?

Ð.N.Y?N: Trong tru?ng h?p c?a tôi, trong giai do?n t?n cu có x?y ra nhung ng?n và g?n, nghia là ch? chung quanh Sài Gòn ch? không di xa.

H?i dó tôi di t?n cu ? Lái Thiêu (m?y vu?n sau này mà chúng ta di c?m tr?i an trái cây), d? tránh Nh?t b? bom t?i Sài Gòn vào cu?i 44 d?u 45. Tôi không có cu?c t?n cu l?n.

Nhung lúc bi?u tình 25 tháng 08, sau này ông T? Thanh Son d?t bài hát, “Mùa thu r?i ngày 23 ta di theo ti?ng kêu son hà nguy bi?n...” thì dó là ngày 23 tháng 08 có cu?c n?i d?y giành d?c l?p theo l?nh T?ng B? Vi?t Minh, còn v? 02 tháng 09 là sau n?a.

Trong d?u óc tôi là nh?ng c?nh nên tho, t?n cu là các c? thuê các xe cá. Xe cá là xe ng?a kéo, nhung xe cá có ít nh?t hai con ng?a kéo. Còn xe ng?a, xe th? m?, ch? có m?t con ng?a thôi. Xe cá gi?ng nhu xe minivan, phía trên r?ng có th? d? t? l?n ch?ng lên nhau. Xe cá này ch? ngu?i t?n cu t? Sài Gòn v? phía ngo?i ô, thu?ng thì ch?y v? Lái Thiêu ho?c Tân Quy vì ? dây có nhà vu?n nhi?u. Ngu?i dân Sài Gòn ch?y v? dó d?ng bào t?i dây cho tá túc.

Nh?ng nhà tá túc v? sau, khi d?n nam 54-55, tôi hay d?p xe d?p v? vùng dó choi, di tham nh?ng c? già. Ð?c bi?t nam 55 tôi d?p vô vu?n choi, có ch?ng ki?n m?t c?nh, sau này m?i v? l? ra, lúc dó tôi kho?ng 13-14 tu?i, tôi th?y m?y ông nông dân m?c qu?n áo den ng?i d?y, dông l?m, ng?i r?t tr?t t?, sau này tôi m?i hi?u là m?y ông t?p k?t. Nhung hình ?nh tôi nh? rõ nh?t là cái hình ?nh mà trong s? cung nói, là dân ? ?y ban hô hào dân chúng xu?ng du?ng di ra du?ng Catinat, ông già tôi dã d?t t?i tôi di t? sáng s?m, ghé ti?m Tàu d?u du?ng làm ly cà phê mà ông Bình Nguyên L?c t?ng mô t? là “d? ra cái dia” u?ng, lúc dó tôi kho?ng 4 tu?i.

Sau dó c?nh nh? n?a là c?nh Tây di xét nhà. Ð?u tiên chúng ch? xét thôi, xong có m?y ngu?i Vi?t Nam di theo b?t m? t?, ruong... ra, r?i th?y d? d?c chúng l?y di. T?i Tây và ngu?i nhà mình th?y v?y thì b?t ph?i tr? l?i.

Nhung cái c?nh b?t d?u bi?t s? là s? c?nh b? Tây b?. H?i dó c? sáng s?m: “di b?, di b?” nghia là Tây bao h?t vùng dó, tru?c c?a tru?ng Nguy?n Bá Tòng, t?t c? dàn ông b? lùa h?t ra ngoài khu d?t tr?ng, n?m tru?c c?a nhà tôi. T?t c? ng?i ch?m h?m, hai tay d? lên d?u; dàn bà con nít thì d?ng lóng ngóng quanh dó. Sau dó b? lên xe “cây” ch? v? bót.

Sau r?i d?n “bao b? nhìn m?t” nghia là cho nh?ng ngu?i di nh?n di?n, nh?ng ngu?i này thì du?c ch?p bao b? lên d?u. Tên nào b? nhìn m?t và g?t d?u thì b? gi? l?i, không có thì cho v?. V? s?m nh?t là nh?ng ông công ch?c, g?n nhà tôi có m?y ông công ch?c S? H?a Xa. S? H?a Xa không ph?i là c?a nhà nu?c nhung có ch? d? công ch?c nên du?c uu tiên.

Và t? dó trong d?u tôi có ý ni?m th? nào là công ch?c, công ch?c thì oai quy?n l?m, làm công ch?c thì an ninh, r?i du?c v? tru?c cho di làm. Ch? d?n ch?ng 10-11 gi? nghe nói ông già du?c th? v? thì m?ng, còn gi? dó không du?c th? v?, mà tin “bao b? trùm m?t” g?t d?u thì ch?t. Ðây là nh?ng giây phút di?ng h?n c?a nh?ng gia dình lúc b?y gi?. Vài nam sau thì l?u d?n n? ngay tru?c c?a nhà. Hay trong nh?ng nam dó, hình ?nh nh?ng ông Vi?t Minh c? d?n nhà xin ti?n b? tôi - th?i dó thanh niên ngày ?y ai cung t?m vông v?t nh?n di quanh quanh khu ph? - hay có nh?ng ông b?n già d?n nhà... và sau dó m?i bi?t r?ng dó là nh?ng ông Vi?t Minh, nôm na là nh?ng ngu?i b? b?t r?i th? ra.

Thu?ng nh?ng ngu?i du?c th? ra b? dánh d?p xo xác rách mu?p, dau ?m ho lao, ph?i di loanh quanh xin ti?n. Nh?ng gia dình bình thu?ng dù mu?n dù không ai cung giúp d?. Và nh?ng c?nh này c? tr? di tr? l?i hoài.

(Còn ti?p)