Nguy?n Ð?c Cung

Dân t?c Vi?t Nam tuy v?n là m?t qu?c gia th?m nhu?n giáo lý Kh?ng M?nh và tu tu?ng các tôn giáo khác t? th?i k? l?p qu?c cho t?i ngày nay, nhung chúng ta có m?t b?n s?c riêng, b?n s?c Vi?t Nam. N?n van minh nông nghi?p và h? tu tu?ng, tri?t lý d?n t? Phuong B?c là Trung Qu?c dã c? k?t và nhào n?n dân t?c Vi?t Nam trong quá trình xây d?ng và phát tri?n d?t nu?c mà trong dó gia dình là m?t co c?u can b?n r?t c?n thi?t cho s? s?ng còn c?a dân t?c qua tru?ng k? l?ch s?. Các m?i liên h? tuong quan gi?a các thành viên trong gia dình Vi?t Nam dã du?c bi?u th? qua h? th?ng tam cuong, ngu thu?ng mà sách v? kinh di?n c?a Nho Gia nhu Lu?n Ng?, M?nh Tuu, Ð?i H?c, Trung Dung hay các kinh Thi, Thu, L?, Nh?c, Xuân thu tuy v?n là nh?ng sách thánh c?a Trung Qu?c t? ngàn xua nhung v?n còn hay nh?c d?n, trong dó ch? hi?u có ?nh hu?ng r?t d?m nét trong phong cách hành x? c?a ngu?i Vi?t Nam. Nh?ng ti?p nh?n v? van hóa và tri?t lý tuy mang n?ng tính ch?t Trung Hoa dó khi d?n Vi?t Nam dã du?c ti?n nhân chúng ta di?u ch?nh l?i ph?n nào d? phù h?p v?i tâm th?c c?a ngu?i Vi?t. Tinh th?n hi?u d? dã hun dúc nên tâm tính hi?n hòa, nh?n nh?c c?a ngu?i Vi?t Nam chính là y?u t? c?t cán giúp cho xã h?i b?n v?ng và gia dình phát tri?n qua nhi?u th? h?. B?i th?, tìm hi?u ý nghia c?a ch? hi?u qua truy?n th?ng tôn giáo và van hóa Vi?t Nam cung là thi?t th?c dóng góp chút ít suy tu v?i d?c gi? nh?t là t?ng l?p thanh niên Vi?t Nam dang ngày càng d?t du?c nhi?u thành công trong vi?c ?n d?nh cu?c s?ng t?i h?i ngo?i.

I. Tìm hi?u t? nguyên ch? hi?u

T? nguyên (étymologie) là ngu?n g?c, l?ch s? hình thành và phát tri?n c?a m?t t? hay m?t ch? trong th?i gian v? tru?c và hi?n t?i, chính là y?u t? giúp cho ngu?i d?c hi?u rõ ràng ý nghia c?a nó. Can c? theo l?c thu (sáu cách vi?t ch? Hán c?a ngu?i Trung hoa g?m có ch? s?, tu?ng hình, hài thanh hay hình thanh, h?i ý, gi? tá, chuy?n chú) ch? hi?u du?c c?u t?o theo l?i h?i ý nghia là k?t h?p nhi?u ý nghia c?a nhi?u ch?.

Theo linh m?c L. Wieger, ý nghia và k?t c?u hình thành c?a ch? hi?u (Hsiao, Filial piety) dã du?c bi?n gi?i là di?u mà các con em m?c n? d?i v?i b?c tru?ng thu?ng nói chung và d?i v?i b?c cha m? nói riêng, là k? ph?ng s? cha m? r?t chí tình, vi?t m?t ph?n g?m ch? lão (già c?) b? b?t nét và g?m v?i ch? t? (con) (1)

Linh m?c L. Wieger thu?c Dòng Tên là m?t nhà Trung Hoa h?c n?i ti?ng trên th? gi?i trong nhi?u th?p niên tru?c dây v?i r?t nhi?u công trình biên t?p gi?i thi?u cùng d?c gi? Tây Phuong các tác ph?m kinh di?n c?a n?n van hóa c? Trung Hoa. Sách v? biên t?p c?a ông dã du?c nhi?u th? h? s? d?ng trong dó có r?t nhi?u t?ng l?p d?c gi?, trí th?c và giáo su d?i h?c Vi?t Nam. Ý nghia nhà bác h?c này mu?n nh?n m?nh t?i qua ch? hi?u dó là m?i liên h? m?t thi?t gi?a l?p ngu?i tru?ng thu?ng và con cháu c?a h?, m?t m?i quan h? h? tuong r?t ch?t ch? trong ý nghia c?a chính ngôn t? và trong d?i s?ng th?c t? ngoài xã h?i.

M?t ki?n gi?i khác du?c hình thành trong m?t cu?n sách vi?t v? n?n van hóa tâm linh xu?t b?n m?i dây dã có trình bày r?ng theo hình tu?ng ch? hi?u trên ph?n d?u ch? kh?o là cha, du?i ch? t? là ngu?i con, gi?a có cái g?y v?t ngang, hi?u là con mu g?y cha m?. (2) Ý ki?n gi?i thích nhu v?y cung có tính cách kh? tín. Tuy v?y xem l?i hai cách gi?i nghia ch? hi?u thì trong dó các tác gi? có ph?n nào gu?ng ép.

Theo Linh m?c S?ng Ðình Nguy?n Van Thích (1891-1979), giáo su Hán van c?a Tru?ng Ð?i H?c Van Khoa Hu?, Sài Gòn và Vi?n Hán H?c Hu? (mà tôi là m?t môn sinh c?a ngài) tru?c nam 1975, m?t b?c túc nho cu?i cùng c?a n?n Hán h?c c? truy?n Vi?t Nam, thì ch? hi?u du?c k?t h?p b?i ch? th? là d?t, nét s? xiên t? ph?i sang trái có hình tu?ng nhu m?t cây roi và ch? t? là con, nghia chung là d?a con ch?u n?m xu?ng d?t và d? cây roi trên mình cho cha m? dánh thì dó là d?a con có hi?u. L?i gi?i thích t? nguyên c?a v? giáo su thâm nho này cung có nh?ng nét d?c s?c và g?n gui v?i n?n giáo d?c tr? con c?a Vi?t Nam ngày tru?c (Thuong con cho roi cho v?t, ghét con cho ng?t cho bùi), m?t l?i giáo d?c n?ng hình th?c thuong yêu mà tr?n áp, ran de.

Theo h?c gi? Thi?u Ch?, ch? hi?u có hai nghia: 1.- Th?o, con th? cha m? h?t lòng g?i là hi?u. 2.- T?c g?i d? tang ph?c là hi?u. Nhu xuyên hi?u - m?c d? tang (d? tang). Thoát hi?u - chút d? tang (do?n tang) v.v... Sách Hán Vi?t T? Ði?n c?a Ðào Duy Anh cung có nh?ng gi?i thích tuong t?. (3)

II.- M?t s? ý ni?m v? ch? Hi?u trong các tôn giáo ph? c?p ? Vi?t Nam

Ð?t nu?c Vi?t Nam là noi g?p g? c?a nhi?u tôn giáo nhu Nho, Ph?t, Lão (tam giáo d?ng quy) và v? sau v?i s? góp m?t c?a Thiên Chúa Giáo cùng v?i m?t s? tôn giáo có tính cách d?a phuong nhu Cao Ðài, Hòa H?o nên có th? nói du?c r?ng ?nh hu?ng c?a các tôn giáo dã d?t nh?ng d?u ?n rõ r?t trong n?n van hóa c?a dân t?c mà di?n hình là m?t s? ý ni?m c?a các tôn giáo v? v?n d? ch? hi?u nói chung. Có th? nói h?u h?t m?i tôn giáo và tri?t thuy?t Á Ðông d?u khuy?n khích con cái s?ng hi?u th?o d?i v?i cha m?, các b?c tru?ng thu?ng và tinh th?n hi?u d? có khi du?c coi là m?t t?p t?t sâu s?c, m?t tín ngu?ng (hi?u d?o).

2.1. Thiên Chúa Giáo và v?n d? ch? hi?u:

Giáo lý c?a Thiên Chúa Giáo có di?u ran th? b?n d?y là th?o kính cha m?. Trong sách Hu?n Ca c?a C?u U?c ngu?i ta dã d?c th?y nh?ng l?i d?y nhu sau:

H?i các con, hãy nghe cha dây,

Và làm th? nào d? các con du?c c?u d?

Ð?c Chúa làm cho ngu?i cha du?c v? vang vì con cái

Cho ngu?i m? thêm uy quy?n d?i v?i các con.

Ai th? cha thì bù d?p l?i l?m

Ai kính m? thì tích tr? kho báu

Ai th? cha s? du?c vui m?ng vì con cái

Khi c?u nguy?n h? s? du?c l?ng nghe.

Ai tôn vinh cha s? du?c tru?ng th?,

Ai vâng l?nh Ð?c Chúa s? làm cho m? an lòng. (4)

Trong sách Tin M?ng Thánh Mát-thêu (15, 1- 6) có m?t do?n liên h? t?i d?o hi?u, nói v? thái d? c?a Ð?c Kitô dã c?nh cáo l?p ngu?i gi? d?o d?c th?i d?i c?a Ngài: B?y gi? có m?y ngu?i Pha-ri-sêu và m?y kinh su t? Giê-ru-sa-lem d?n g?p Ð?c Giê-su và nói r?ng Sao môn d? ông vi ph?m truy?n th?ng c?a ti?n nhân, không ch?u r?a tay khi dùng b?a? Ngu?i tr? l?i: Còn các ông, t?i sao các ông d?a vào truy?n th?ng c?a các ông mà vi ph?m di?u ran c?a Thiên Chúa? Qu? th?, Thiên Chúa d?y: Nguoi hãy th? cha kính m?, k? nào nguy?n r?a cha m?, thì ph?i b? x? t?. Còn các ông, các ông l?i b?o: Ai nói v?i cha v?i m? r?ng nh?ng gì con có d? giúp cha m?, d?u là l? ph?m dâng cho Chúa r?i, thì ngu?i ?y không ph?i th? cha kính m? n?a. Nhu th?, các ông d?a vào truy?n th?ng c?a các ông mà h?y b? l?i Thiên Chúa... (5).

Ý nghia hi?u th?o và thuong yêu gi?a cha m? v?i con cái cung du?c Thánh Phao-l? nh?c d?n trong Thu g?i tín h?u Cô-lô-xê: K? làm con hãy vâng l?i cha m? trong m?i s?, vì dó là di?u d?p lòng Chúa. Nh?ng b?c làm cha m? d?ng làm cho con cái b?c t?c, k?o chúng ngã lòng (6).

Can c? theo các tài li?u l?ch s? hi?n nay thì Thiên Chúa Giáo xu?t hi?n ? d?t nu?c Vi?t Nam vào quãng d?u th? k? XVI. Theo sách Dã l?c thì tháng 3 nam Nguyên-hòa th? nh?t (1533) d?i Lê-Trang-Tôn, có ngu?i Tây-Duong tên là I-nê-Xu lén lút d?n xã Ninh-Cu?ng, xã Qu?n Anh, huy?n Nam-Châu, và xã Trà-Lu huy?n Giao-th?y, ng?m ng?m truy?n bá t? d?o Gia-Tô. Th? là, ít ra, t? dó, d?o Công-giáo dã du?c bi?t ? Nam-Ð?nh. (7)

Ð?o Công Giáo khi du?c truy?n bá vào Vi?t Nam cung d? cao tinh th?n ch? hi?u trong b?t c? m?i tru?ng h?p c?a cu?c s?ng, ngay c? d?n khi c?n k? cái ch?t, nên hoàn toàn có kh? nang d? thích ?ng v?i cá tính d?o d?c c?a dân Vi?t Nam và tình hu?ng xã h?i c?a d?t nu?c chúng ta.

Trong m?t bài báo dang trên T?p chí Th? K? 21 s? 161 Tháng Chín 2002, tác gi? Ngô Nhân D?ng dã d? c?p t?i quy?n sách c?a nhà truy?n giáo De La Bissachère xu?t b?n h?i d?u th? k? 19 (sách in ? Paris nam 1812, tuy nhiên dã du?c in ? Luân Ðôn t? nam tru?c) nhan d? État Actuel du Tunkin, de la Cochinchine, et des Royaumes de Cambogde, Laos, et Lac Tho (Tình tr?ng duong th?i ? x? Ðàng ngoài, Ðàng trong, và các vuong qu?c Cam B?t, Lào, L?c Th?). Giáo si De La Bissachère dã s?ng ? các x? trên trong 18 nam du?i th?i vua Gia Long. Bài báo c?a tác gi? Ngô Nhân D?ng có do?n vi?t :

M?t n?n t?ng c?a n?n d?o lý dân t?c ? Vi?t Nam là d?o hi?u, th? hi?n qua t?c th? cúng t? tiên. De La Bissachère ghi nh?n ngu?i Vi?t Nam th? cúng t? tiên và coi h? nhu nh?ng ngu?i ? trên tr?i, nh?ng th?n linh b?c nhì còn san sóc và b?o v? gia dình h?, và tin r?ng t? tiên lúc s?ng càng thánh thi?n bao nhiêu thì lúc ch?t càng có s?c m?nh linh thiêng b?y nhiêu. Có l? dây là m?t cách di?n t? ni?m tin v? phúc d?c ông bà c?a ngu?i Vi?t. De La Bissachère vi?t, Ngu?i già c? du?c tôn kính v?i thái d? gi?ng nhu trong tôn giáo. Ông nh?n xét r?ng ngoài chính sách c?m d?o c?a vua chúa thì dây là m?t tr? ng?i cho vi?c truy?n d?o Thiên Chúa ? Vi?t Nam, t?c th? cúng t? tiên, vi?c th? cúng có v? ngoài nhu m?t tín ngu?ng. Các v? th?a sai thu?c dòng Tên dã ch?p nh?n phong t?c này, mà h? th?y không th? c?t lìa phong t?c dó kh?i các dân t?c này du?c;... mà trong các b?n ph?n d?i v?i t? tiên dó, t?t c? ch? là d? t? tình thuong và lòng tôn kính, nhung Rome không th? ch?p nh?n ý tu?ng khoan dung dó. (8). L?p tru?ng c?a Giáo h?i Roma v? sau cung t? ra r?t uy?n chuy?n không còn c?ng ng?c nhu tru?c dây, nh?t là sau th?i C?ng Ð?ng Vatican II, d?i v?i m?t s? các phong t?c Á dông nhu vi?c th? cúng t? tiên, v?n d? hôn ph?i v?i ngu?i khác tín ngu?ng v.v...

Tru?c dây trong th?i k? d?o Công Giáo b? các ch? d? phong ki?n bách h?i, ngu?i ta dua ra lý lu?n r?ng theo Công Giáo là b? ông bà, b? bàn th? gia tiên, b? d?o hi?u. Lý lu?n dó dã b? th?c t? ch?ng minh trái ngu?c l?i. Linh m?c Nguy?n Van Thích dã bày t? quan ni?m v? trung và hi?u c?a ngài trong bài vi?t ng?n và bài tho sau dây:

Trung và Hi?u   

Có k? không hi?u nói r?ng theo d?o Chúa, b? cha m?, nên làm l?i gi?i ho?c.

Trung hi?u b?n vô nh? tri - Trung u quân, t?c hi?u u thân. Trung hi?u không ph?i hai dàng ngh?ch nhau. Trung v?i Chúa ?y là hi?u v?i cha m?. Ðây chua nói ch? hi?u theo nghia Evang (Phúc âm)

H?t trung th? Chúa d?o làm trai,

Ch? hi?u làm con d? dám sai.

V?n hi?u v?i trung là v?n m?t,

Mà trung cùng hi?u ch?ng toàn hai.

Thà r?ng m?t hi?u trung cùng Chúa,

H? dã không trung, hi?u v?i ai ?

Ch? hi?u ?y tình, trung ?y nghia,

Bên trung bên hi?u n?ng hai vai.

An Ninh ch?ng vi?n 1917

J.M.T

(Trích trong S?ng Ðình Thi T?p , tr.9) (9).

Ngày 19-6-1988, Giáo H?i Công Giáo Vi?t Nam dã hân hoan m?ng 117 v? chân phúc c?a Vi?t Nam dã du?c phong b?c hi?n thánh (canonization) trong dó có r?t nhi?u t?m guong hi?u d? trung tín dã du?c ch?ng minh trong cu?c d?i c?a các Ngài k? c? nh?ng lúc tru?c gi? b? roi d?u vì d?c tin. Ngu?i Công Giáo cung có truy?n th?ng tu?ng nh? d?n cha m? và thân nhân dã khu?t b?ng cách dành tháng 11 (Novembre) d? c?u nguy?n, xin l?, vi?ng m? cách d?c bi?t cho ngu?i ch?t g?i là Tháng Các Ð?ng Linh H?n, và ngày 2 tháng 11 là Ngày L? Các Ð?ng (Fête Des Défunts), t?t c? nh?ng vi?c dó d?u có ý nghia khuy?n khích tinh th?n hi?u th?o c?a con cái d?i v?i cha m?. Theo quan ni?m c?a m?t s? ngu?i Công Giáo Vi?t Nam, ch?t vào ngày 2 tháng 11 cung là m?t ân s?ng, trong m?t khía c?nh ý nghia d?c thù nào dó.

Trong Thu M?c V? c?a H?i Ð?ng Giám M?c Vi?t Nam dua ra t?i Hà N?i ngày 11-10-2002, ph?n m? d?u dã có d? c?p d?n ch? hi?u trong gia dình ngu?i Công Giáo Vi?t Nam: Nói d?n gia dình Vi?t Nam, ngu?i ta nghi ngay t?i m?t n? n?p gia phong r?t g?n gui v?i giáo lý d?c tin. Gia dình ?y coi ch? Hi?u làm d?u nên r?t s?n sàng dón nh?n ánh sáng Phúc Âm, trong dó di?u ran ph?i th?o kính cha m? du?c x?p ngay sau ba di?u ran quy d?nh vi?c th? phu?ng Thiên Chúa

2.2. Ph?t giáo và ch? hi?u:

Ph?t giáo là m?t trong nh?ng tôn giáo l?n t?i Vi?t Nam mà ?nh hu?ng dã th?y rõ trong các lãnh v?c chính tr?, van hóa, tu tu?ng, xã h?i trong su?t quá trình l?ch s? c?a d?t nu?c. Có nhi?u ý ki?n khác nhau nói v? th?i di?m Ph?t giáo du nh?p vào Vi?t Nam.

Theo Duong Qu?ng Hàm trong Vi?t Nam Van H?c S? Y?u, Ph?t giáo du nh?p vào nu?c ta do hai cách: a) Nh? các v? su Tàu sang tránh n?n ? B?c k?, sau khi vua Hán Linh-Ð? m?t (189), trong khi nu?c Tàu có n?i lo?n (cu?i th? k? th? II và d?u th? k? th? III); b) Nh? các v? su ngu?i Thiên-trúc Inde ), Khang-cu (Sogdiane ), Nguy?t-th? (Indoscythe ) sang ? nu?c ta, ho?c di qua nu?c ta d? sang Tàu trong th? k? th? III (10)

Giáo su Nguy?n Ðang Th?c cho r?ng: Bu?c d?u l?ch s? Ph?t h?c ? An nam ch? b?t d?u t? th? k? III sau Công nguyên nh?t là n?u chúng ta không k? sách Mâu T? nhu là m?t tác ph?m chân th?t c?a th?i k? 190-200. (11)       

Trong Vi?t Nam Ph?t Giáo S? Lu?n, tác gi? Nguy?n Lang (t?c Thi?n Su Nh?t H?nh) cho r?ng d?o Ph?t d?u tiên do các thuong gia ?n Ð? dem d?n. Nh?ng ngu?i này không ph?i là nh?ng nhà truy?n giáo; h? ch? s?ng d?i s?ng tín ngu?ng c?a h? trong lúc luu l?i Giao Châu, và chính vì v?y mà ngu?i Giao Châu bi?t d?n d?o Ph?t. (12) Qua nh?ng ghi nh?n t?ng quát này, Thích Nh?t H?nh, ti?c thay, không cho bi?t rõ ràng hon v? th?i di?m có m?t c?a Ph?t Giáo trên d?t nu?c ta.

Nhung, có l? công trình nghiên c?u th?u dáo v? Ph?t Giáo hon c? ph?i k? d?n b? sách L?ch S? Ph?t Giáo Vi?t Nam c?a Lê M?nh Thát trong dó tác gi? này cho bi?t Ph?t Giáo có th? dã xu?t hi?n kho?ng th? k? th? II-III tru?c duong l?ch. Tác gi? vi?t: ... Vùng mi?n nam nu?c ta t? phía Nam c?a Sót tr? vào dã mang n?ng nh?ng v?t tích c?a n?n van hóa ?n Ð?. Chi?c bia Võ C?nh tìm th?y ? làng Võ C?nh ? Nha Trang, thu?ng du?c các nhà nghiên c?u xác d?nh là xu?t hi?n vào th? k? th? II sdl, vi?t b?ng Ph?n van. Ð? cho Ph?n van tr? thành m?t ngôn ng? du?c kh?c trên dá vào th? k? ?y, n?n van minh ?n Ð? vào th?i di?m dó ch? d?o là Ph?t giáo, ph?i truy?n bá t?i vùng d?t này qua m?t th?i gian tuong d?i dài, t?i thi?u cung ph?i m?t m?t vài tram nam. Nói th?ng ra, van minh ?n Ð? ph?i t?n t?i ? phía nam nu?c ta vào nh?ng th? k? tru?c và sau duong l?ch. Cho nên v? Hùng Vuong c?a th?i Ch? Ð?ng T? ta cung có th? xác d?nh vào nh?ng th? k? tdl, có kh? nang là Hùng Ngh? vuong th? nh?t ho?c th? hai, t?c kho?ng th? k? II -III tdl. (13)

Lu?n c? c?a Lê M?nh Thát cung không có gì v?ng ch?c n?u tác gi? này nh? r?ng n?n van minh c?a ?n Ð? hay n?n van minh Angkor c?a Campuchia là n?n van minh c?a dá (14) nghia là t?t c? các hình thái ngh? thu?t c?a h? d?u th? hi?n b?ng ch?t li?u dá thì c?n gì ph?i d?i d?n m?y tram nam v? sau ngh? nhân x? dó m?i s? d?ng dá d? làm t?m bia Võ C?nh? H? có th? s? d?ng dá ngay khi m?i d?n d?nh cu t?i vùng d?t phía nam c? Vi?t kho?ng thiên niên k? th? hai tru?c Tây L?ch n?u ki?n gi?i c?a Stephen Oppenheimer trong Eden in the East là dúng. (15)

Tr?i qua quá trình l?ch s?, Ph?t Giáo dã có nh?ng giai do?n thang tr?m nhung tinh th?n t? bi h? x? c?a Ph?t Giáo v?n là nh?ng nét tr?i b?t trong n? l?c hòa d?ng v?i các tôn giáo khác và nh?t là th? hi?n truy?n th?ng d?o hi?u trong các l? nghi và b?n s?c van hóa c?a mình. Mùa Vu lan c?a Ph?t giáo là mùa báo hi?u và trong th?i k? quân ch? tru?c dây có khi công cu?c t? ch?c các l? l?t du?c ti?n hành t? trong ch?n tri?u dình ra ngoài dân gian Mùa H? nam 1434 vua Lê Thái Tông sai các quan ru?c Ph?t t? chùa Pháp Vân v? kinh dô d? làm l? c?u mua. L?i cho phóng thích m?t s? tù nhân, và d?ng trai dàn ch?n t? ngay ? di?n C?n Chánh d? tu t?o công d?c, c?u cho có mua. R?m tháng b?y nam ?y, vua l?i cho t? ch?c d?i h?i Vu Lan, m?i chu tang d?n c?u nguy?n, r?i cúng du?ng chu tang và phóng thích thêm nam muoi tù nhân n?a. (16)

V?i Ph?t giáo, Vu-Lan-B?n là m?t phuong pháp báo hi?u có hi?u qu? nh?t. Theo Hòa thu?ng Thích Thi?n Hoa, Vu -Lan-B?n là phiên âm theo ti?ng Ph?n. Ngu?i Trung Hoa d?ch là: Ôgi?i d?o huy?n, nghia den là c?i trói ngu?i b? treo ngu?c; nghia bóng là c?u v?t nh?ng k? dau kh? n?ng n? nhu dang b? treo ngu?c... Ngài Ð?i-hi?u M?c-Ki?n-Liên, sau khi tu hành ch?ng du?c 6 phép th?n-thông, ng?m ngùi nh? d?n công on cha m?, Ngài bèn tìm cách báo dáp. Dùng d?o-nhãn xem trong th? gian, Ngài nh?n th?y m? mình sanh làm loài ng?-qu?, thân th? ?m g?y, da b?c xuong, thân hình ti?u t?y, b?ng l?n, d?u to, c? nh? nhu ?ng ch?, dói khát su?t nam không du?c an u?ng. Thuong xót quá, Ngài li?n dem bát com dang an d? dâng m?. Ngài v?n th?n-thông, bung bát com di d?n ch? m? ?. Bà m? vì quá khao-khát, nên khi du?c com, lòng tham n?i lên, s? ngu?i cu?p gi?t, l?y tay trái che gi?u bát com, tay m?t b?c an. B?i lòng tham lam d?c ác trong ti?n ki?p n?i b?ng lên, nên com m?i dua vào mi?ng, thì hóa thành ra l?a, bà ch?ng an du?c.

Ngài M?c-Ki?n-Liên th?y th?, h?t s?c dau bu?n kêu khóc th?m thi?t. Ngài li?n tr? v? b?ch Ph?t, thu?t l?i nhu trên và c?u Ph?t ch? d?y cho phuong pháp c?u d? thân m?u... Ngài M?c-Ki?n-Liên vâng l?i Ph?t d?y, d?n ngày r?m tháng 7 làm l? Vu-Lan, s?m d? các v?t li?u, ru?c chu Tang trong mu?i phuong thành tâm kính l? trai-Tang cúng-du?ng, nên vong m?u c?a Ngài thoát kh?i ki?p ng?-qu?, sanh v? c?nh gi?i lành. (17)

Cung theo Hòa Thu?ng Thích Thi?n Hoa vi?c báo hi?u có nhi?u cách nhung không ngoài hai phuong di?n: v?t ch?t và tinh th?n t?c là lo cho cha m? mi?ng an th?c u?ng, áo qu?n, ch? ? và làm cho tinh th?n cha m? du?c nh? nhàng cao thu?ng và di d?n d?n ch? gi?i thoát.

Trong cu?n L?ch S? Ph?t Giáo Trung Qu?c, Hòa Thu?ng Thích Thanh Ki?m cho bi?t v? ngu?n g?c c?a m?t s? l? nghi c?a Ph?t giáo nhu sau: “V? l? nghi c?a Ph?t giáo thông thu?ng g?i là ‘Pháp h?i’. Pháp h?i có t? d?i Ðông T?n, nhung t?i d?i Nam B?c Tri?u thì r?t du?c th?nh hành. Tru?c h?t có Pháp h?i v? Ð?n sinh Ð?c Ph?t, ngày 8 tháng tu, g?i là “Quán Ph?t h?i”, hay “L? T?m Ph?t”, ph? c?p kh?p các chùa, và h?i ru?c Ph?t d? m?i ngu?i du?c dâng huong tán hoa, r?i d?n h?i “Vu Lan B?n” ngày 15 tháng 7, h?i Ph?t Thành d?o vào ngày 8 tháng 12, h?i Ph?t Ni?t bàn vào ngày 15 tháng 2. Ngoài ra, còn có các h?i nhu “Bát quan trai”, “Vô Giá Ð?i h?i” và “Diên Th? h?i”, k?t h? an cu v.v...” 18 Nhu v?y l? Vu Lan cung có g?c tích t? nh?ng l? nghi Ph?t Giáo ? Trung Qu?c.

Câu chuy?n Quan Âm Th? Kính nói vi?c Th? Kính b? mang ti?ng oan có âm muu gi?t ch?ng (Thi?n Si), ch?u s? nh?c tàn t? ph?i c?i d?ng nam nhi mà di tu, l?i b? Th? M?u quy?n ru không du?c, ph?i nh?n nuôi con roi c?a Th? M?u, r?i sau dó ch?t vì s?c kh?e m?i mòn, cu?i cùng nàng du?c Ph?t t? truy?n cho thành Ph?t Quan Âm và du?c su c? chùa Vân (noi nàng di tu) bày t? công d?c:

Nay bà Th? Kính hóa duyên

Nam mô Ph?t, d? vô biên h?ng hà

hóa thân du?c c? m? cha,

kìa là b?n cu, n? là con tho

th? gian trông th?y s? s?

Ý c?a su c? là khi Th? Kính ch?ng qu?, nàng có th? d? luôn du?c c? m? cha, Thi?n Si, d?a con tho và vô biên h?ng hà sa s? ngu?i khác. Nhu v?y nghia là tu theo d?o Ph?t cung có th? d?n dáp công on cha m? và giúp d?i c?u ngu?i, ch? hi?u, ch? nhân tr?n v?n, và d?o Ph?t không trái ch?ng v?i nguyên t?c c?a Nho giáo. (19)

Theo tác gi? Nguy?n Lang, s? tích Quan Âm Nam H?i dã du?c Vi?t hóa m?t cách hoàn toàn. Ð?c Quan Âm này, tuy là công chúa th? ba con vua Di?u Trang ? nu?c Hung Lâm (?)nhung dã di tu t?i núi Huo ng Tích ? Vi?t Nam và thành Ph?t t?i dây. Truy?n do m?t v? tang d?i Nguyên sáng tác. Công chúa th? ba tên Di?u Thi?n không mu?n l?y ch?ng mà quy?t chí di tu. Nàng b? vua cha tìm m?i cách c?n tr?, hành h?, ra l?nh x? chém, nhung du?c m?t mãnh h? c?u thoát. Nàng có d?p xu?ng d?a ng?c ch?ng ki?n m?i c?nh kh?, vâng l?i Ph?t d?y v? tu t?i núi Huong Tích, dùng m?t tay và m?t m?t c?a mình tr? b?nh nan y cho vua cha, thuy?t ph?c du?c cha m? b? ác làm lành r?i c? nhà cùng tu hành t?i chùa Huong Tích. Hai nàng công chúa (ch? c?a nàng) Di?u Thanh và Di?u Âm tr? thành Van Thù B? Tát và Ph? Hi?n B? Tát.

Chân nhu d?o Ph?t r?t m?u

Tâm trung ch? hi?u, ni?m d?u ch? nhân

Hi?u là d? du?c d?ng thân

Nhân là c?u v?t tr?m luân m?i loài.

Cung nhu truy?n Quan Âm Th? Kính, truy?n Nam H?i Quan Âm ch? truong r?ng tu theo d?o Ph?t v?n có th? làm tròn ch? hi?u và th?c hi?n ch? nhân. (20)

Ngoài ra, m?t tôn giáo khác ? Vi?t Nam, Ph?t Giáo T? Ân cung g?i là B?u Son K? Huong hay d?o Lành do Ðoàn Minh Huyên (1807-1856) cung g?i là Ph?t th?y Tây-An, thành l?p t?i xã Long Ki?n, qu?n Ch? M?i, t?nh An Giang, ch? truong bài tr? mê tín d? doan, don gi?n hóa các l? nghi Ph?t Giáo cho phù h?p v?i dân tình và khung c?nh d?t dai Nam B?, nh?t là ch? truong dáp d?n b?n on l?n g?i là t? d?i tr?ng ân dó là on t? tiên cha m? (hi?u), on d?t nu?c (trung), on tam b?o (ph?t, pháp, tang), on d?ng bào và nhân lo?i (con ngu?i). Ph?t Giáo T? Ân do Ð?c Ph?t Th?y Tây An thành l?p truy?n du?c ?nh hu?ng l?n v?i các chi phái v? sau nhu Ph?t Trùm, Ð?c B?n Su Ngô Van L?i, Su V?i Bán Khoai, Nguy?n Ða v.v... v? sau có du?c 12 v? d?i d? t? nhu các ông Tr?n Van Thành, Nguy?n Van Th?i, và sau này là Ph?t Giáo Hòa H?o c?a Ð?c Hu?nh Phú S? (1920-1947). Ch? hi?u cung luôn du?c chú tr?ng d? cao trong các tôn giáo trên dây.

2.3. Kh?ng Giáo bàn v? ch? hi?u

L?ch s? van hóa Trung Qu?c dã d? l?i nh?ng trang phong phú nói v? d?o hi?u t? ngàn xua trong dó có Kinh Thi du?c coi nhu ca dao, t?c ng? c?a Vi?t Nam, là m?t b? môn van chuong bình dân t?i c?, có nh?ng câu nói v? công on cha m? r?t c?m d?ng

Ph? h? sinh ngã, m?u h? cúc ngã,

Ai ai ph? m?u, sinh ngã cù lao,

D?c báo thâm ân, hi?u thiên võng c?c.

Nghia là: cha sinh ta, m? nuôi ta. H?i ôi, cha m? sinh ta c?c nh?c. Mu?n d?n dáp âm d?c c?a cha m?, nhu vói lên tr?i cao ch?ng cùng.

Kh?ng t? quan ni?m ch? hi?u ? m?t m?c d? r?t cao. Trong sách Trung dung, Kh?ng t? có nói r?ngá: Kính k? s? tôn, ái k? s? thân, s? t? nhu s? sinh, s? vong nhu s? t?n, hi?u chi chí gi?: (nghia là: kính nh?ng ngu?i cha m? dã tôn tr?ng, yêu nh?ng ngu?i cha m? dã yêu m?n, th? cha m? lúc ch?t r?i cung nhu lúc hãy còn, ?y là hi?u d?n r?t m?c v?y). Là m?t b?c th?y uyên bác, Kh?ng t? có nhi?u l?i tr? l?i khác nhau khi du?c h?i v? ch? hi?u v?i các d? t?. M?nh Ý-t? (quan d?i phu nu?c L?, h? Tr?ng tôn, tên là Hà-K?) h?i th? d?ng thân th? nào g?i là hi?u. Ð?c Kh?ng nói r?ng: Th? d?ng thân mà không ngang trái là hi?u. Th?y Phàn trì ng? xe cho d?c Kh?ng, d?c Kh?ng b?o cho r?ng: H? M?nh-tôn h?i ta di?u hi?u, ta thua r?ng: Không ngang trái. Th?y Phàn trì h?i r?ng: L?i ?y là ý b?o th? nào? Ð?c Kh?ng nói r?ng: nói không ngang trái là không ngang trái v?i l? ph?i. Ngu?i con th? d?ng thân, khi d?ng thân còn thì ph?ng du?ng cho ph?i l?; khi d?ng thân m?t thì t?ng táng cho ph?i l?; khi t? d?ng thân thì t? cho ph?i l?.

M?nh Vu-Bá (con M?nh Ý-t?, tên là Tr?) h?i di?u hi?u. Ð?c Kh?ng nói r?ng: Cha m? ch? cham lo v? t?t b?nh ngu?i con.

Th?y T?-Du (h?c trò Ð?c Kh?ng, h? Ngôn, tên Y?m ) h?i di?u hi?u. Ð?c Kh?ng nói r?ng: Ð?i nay ch? b?o r?ng nuôi du?c cha m? là hi?u. Nhung suy d?n loài hèn nhu khuy?n mã, cung còn nuôi nó c?. N?u nuôi cha m? mà ch?ng kính, thì có khác gì dâu.

T?-H? (h?c trò c?a d?c Kh?ng, h? là B?c, tên là Thuong) h?i di?u hi?u. Ð?c Kh?ng nói r?ng: Khi th? cha m?, khó nh?t là nét m?t hòa vui. N?u k? d? t? ch? bi?t ph?c d?ch làm thay vi?c khó nh?c cho ph? huynh, và có ru?u com m?i ngài xoi, nh?ng di?u ?y có k? là hi?u dâu (21).

Trong l?n khác, Kh?ng t? nói quan h? c?a con cái d?i v?i cha m? cung th? hi?n trong cu?c s?ng, cách s?ng. Khi cha m? còn, không bao gi? làm di?u gì d? cho cha m? lo bu?n, b?i v?y không nên di dâu xa, có di xa thì ph?i nói cho cha m? bi?t ch? di d? cha m? kh?i lo, và nh? có vi?c gì, có th? tìm g?i du?c: “Ph? m?u t?i, b?t vi?n du, du t?t h?u phuong” (Lu?n ng?: Lý nhân, IV). Nh?ng di?u mà c? Tr?n Tr?ng Kim v?a di?n d?t dó cung còn có ít nhi?u giá tr? cho d?n bây gi?. Trong Nho giáo, h?c gi? h? Tr?n nói thêm: “L?y l? mà th? cha m? không ph?i là cha m? làm di?u gì trái d?o cung theo. Kh?ng-t? nói: “S? ph? m?u co gián, ki?n chí b?t tòng, h?u kính b?t vi, lao nhi b?t oán. (th? cha m? thì khi cha m? có làm di?u gì l?m l?i, con ph?i tìm cách êm-d?m d?u-dàng mà can-ngan, th?y cha m? không nghe, thì l?i kính mà không trái l?, d?u có ph?i di?u dau d?n khó nh?c cung không oán gi?n”. (Lu?n ng?, Lý nhân, IV). (22)

?nh hu?ng c?a vi?c làm, tâm tính c?a b?c cha m? cung tác d?ng nhi?u trên con cái. Kh?ng t? có d?y: “Ph? t?i quan k? chí, ph? m?t quan k? hành, tam niên vô c?i u ph? chi d?o, kh? v? hi?u h?”: cha còn thì ph?i xem cái chí c?a cha, cha m?t r?i ph?i xem vi?c làm c?a cha, ba nam không d?i cái d?o c?a cha, kh? g?i là hi?u v?y. (Lu?n ng?, H?c nhi, I) (23). Nhung d?i v?i Ð?c Kh?ng, tinh th?n trung dung luôn luôn du?c s? d?ng nhu là m?t thái d? c?n thi?t trong cu?c s?ng con ngu?i. M?t hôm Di?p-công b?o Kh?ng t? r?ng: “Ngô d?ng h?u tr?c cung gi?, k? ph? nhuong duong, nhi t? ch?ng chi” (xóm chúng tôi có ngu?i c? l?y cái th?ng mà khi?n mình: cha di an tr?m dê, mà con di làm ch?ng). Ngài nói r?ng: “Ngô d?ng chi tr?c gi? d? u th?, ph? vi t? ?n, t? vi ph? ?n, tr?c t?i k? trung h?” (ngu?i th?ng xóm chúng tôi thì khác th?: cha che ch? cho con, con che ch? cho cha, cái tr?c ? trong dó v?y.- Lu?n ng?, T? L?, XIII ) (24).     

Ð?c Kh?ng r?t d? cao ch? hi?u vì dó là can b?n ?ng x? c?a con ngu?i, t? dó mà vi?c th?o kính c?a con cái d?i v?i cha m? dã du?c xem nhu là m?t d?o hi?u (hi?u d?o) và nh?ng tu duy v? nguyên t?c can b?n trong s? d?i dãi gi?a con cái d?i v?i cha m? có th? tìm th?y trong Hi?u kinh c?a h? Kh?ng. M?nh t? cung có nói: “B?t hi?u h?u tam vô h?u vi d?i.” nghia là trong ba di?u b?t hi?u thì vi?c không có con n?i dõi là di?u b?t hi?u to nh?t.

Th?y T? L? là m?t t?m guong chí hi?u d?i v?i cha m?. Thu? m? ông còn sinh ti?n, ông ph?i di d?i g?o thuê dàng xa d? l?y ti?n nuôi m?. Ð?n khi ông thành công ? d?i, xe ng?a r?p rình, áo mu xênh xang làm quan cao ch?c tr?ng thì cha m? ông dã qua d?i h?t. Ông bu?n bã than r?ng: “M?c d?c t?nh nhi phong b?t dình! T? d?c du?ng nhi thân b?t t?i”. Nghia là cây mu?n l?ng mà gió ch?ng ng?ng! Con mu?n nuôi báo hi?u mà cha m? ch?ng còn s?ng. Thuong thay n?i lòng c?a th?y T? L? cung là n?i dau kh? chung c?a nh?ng ngu?i con có hi?u!

Trong tác ph?m Trung Qu?c Tri?t H?c S?, Bác Si H? Thích cho r?ng Kh?ng t? nói v? hi?u d?o chua d?y d? b?ng Tang t?. Tang t? nói: “Hi?u h?u tam: d?i hi?u tôn thân, k? th? ph?t nh?c, k? th? nang du?ng”, nghia là: Hi?u có ba di?u: d?i hi?u ph?i tôn thân, sau n?a không làm di?m nh?c, sau n?a m?i nuôi du?ng. Theo H? Thích, tôn thân là tôn cao cái nhân cách c?a mình, tôn cao cái nhân cách c?a cha m? mình, không h?y ho?i thân th? mình; không làm di?m nh?c d?n cái nhân cách mà cha m? dã truy?n cho ta và sau h?t là nuôi du?ng cha m?. (25)

Nói chung h?c thuy?t Kh?ng M?nh chú tr?ng d?n ch? hi?u, d? cao ch? hi?u cho nên nh?ng l?i Kh?ng t? nói v?i Tang t? v? ch? hi?u g?m thành m?t quy?n sách g?i là Hi?u kinh, các nguyên t?c ?ng d?ng cho tròn ch? hi?u, các nghi th?c th?c hành hi?u d? g?i là hi?u d?o dã ?nh hu?ng r?t sâu xa trong m?t s? xã h?i Á dông trong dó có Vi?t Nam t? xua cho d?n nay.

(Còn ti?p)