Nhân cu?c h?i ng? c?a c?u nhân viên truy?n thông VNCH

Vi?t l?i chuy?n làm phát thanh tru?c 30/4/1975

Vu Ánh

(K? XXI)

Nh?ng nhân viên làm vi?c trong ngành truy?n thanh tru?c chúng tôi bi?t Trung Tá Duyên nhi?u hon. Tôi nghe h? k? l?i quá kh? g?n li?n c?a ông ?y v?i ông Tu?ng Tr?n T? Oai, ngu?i làm t?i T?ng Tru?ng Thông Tin sau khi ch? d? Ngô Ðình Di?m s?p d?. Trong quân d?i, ông Tr?n T? Oai v?n là ngu?i có thói quen “tát tai, dá dít” thu?c c?p và có nh?ng ý thích l? k? ki?u cai d?i th?i Pháp thu?c. Khi nghe m?t dàn anh c?a chúng tôi làm trong ngành phát thanh du?i th?i T?ng Tru?ng Thông Tin Tr?n T? Oai là anh Lê Minh Nhâm k? l?i chuy?n ông Duyên và ông Oai, chúng tôi cu?i d?n ra nu?c m?t. Nhung chuy?n ông cai, ông d?i th?i Pháp thu?c ?y không làm chúng tôi bu?n lòng, nhung bu?n nh?t là vi?c chúng tôi du?c ch? huy b?i m?t t?ng giám d?c ch? bi?t m?c qu?n áo d?p, xách c?p, dùng công xa d? d?n ti?m an Chí Tài g?p nh?ng tai m?t và bàn chuy?n nu?c non trong men ru?u, gi?a lúc tình hình chi?n s? bi?n chuy?n d?n d?p sau T?t M?u Thân.

Có m?t l?n khi can c? C?n Thiên c?a Th?y Quân L?c Chi?n M? b? c?ng quân tràn ng?p và khi tin này du?c phát ngôn viên quân s? M? loan báo t?i Trung Tâm Qu?c Gia Báo Chí, tôi yêu c?u phòng hành chánh trung d?ng vé máy bay Air Vi?t Nam d? ra Hu? và t? dó ki?m phuong ti?n di Qu?ng Tr?, ông Duyên ng?c nhiên: “Tình th? nguy hi?m l?m, em ra ngoài ?y làm gì”. Trung Tá Duyên thu?ng xung “qua” và g?i nh?ng phóng viên tr? chúng tôi là “em”, l?i xung hô mà sau này tôi b?t g?p l?i khi ti?p chuy?n v?i Phó T?ng Th?ng Nguy?n Van Huy?n vào nh?ng gi? phút h?p h?i c?a ch? d? Vi?t Nam C?ng Hòa tru?c 30 Tháng Tu 1975. M?t l?n khác, khi d?n phiên tôi tr?c dêm t?i dài phát thanh, n?a dêm ông Duyên di u?ng ru?u v?, g?i di?n tho?i cho d? h?i tham tình hình. Nhi?m v? c?a ngu?i tr?c dêm là ph?i theo dõi tình hình chi?n s? qua các dài d?a phuong b?ng h? th?ng SSB và h? th?ng máy vi?n ?n t? d? sáng hôm sau có th? làm m?t phúc trình ng?n cho t?ng giám d?c. Cu?c di?n dàm kéo dài t?i 1 ti?ng d?ng h? và ông nh?c di nh?c l?i có m?t câu h?i d?n hàng ch?c l?n: “Em nghi th? nào v? tình hình này”.

Th?c ra thì Trung Tá Duyên là ngu?i hi?n lành và t?t b?ng, nhung ch? v?i hai y?u t? này không d? d? cho m?t ngu?i có th? ch? huy ngành tuyên truy?n mui nh?n c?a chính ph? Vi?t Nam C?ng Hòa vào th?i chi?n. Trong su?t th?i gian ng?n du?i quy?n ch? huy c?a Trung Tá Duyên, chúng tôi rút ra du?c m?t kinh nghi?m: Tránh g?p ông Duyên ch?ng nào t?t ch?ng n?y và vì th? hàng tháng, tôi rong ru?i t?i Vùng I và Vùng II Chi?n Thu?t t?i 25 ngày d? chuy?n v? h?u phuong nh?ng thông di?p c?a nh?ng ngu?i lính ? chi?n tru?ng. Làm nh?ng công vi?c này ? ti?n tuy?n th?y d? ch?u hon ? trung uong và là ni?m an ?i l?n lao nh?t trong su?t th?i gian làm vi?c du?i quy?n m?t ngu?i ch? huy ph?i “boi” trong lãnh v?c mà ông không rành.

Ch? sau m?t th?i gian ng?n, ông Duyên ph?i r?i ch?c v? và ngu?i k? ti?p là ông Nguy?n Rô - nguyên Ð?i Di?n Thông Tin Vùng I Chi?n Thu?t. Ông Rô là ngu?i trí th?c, có b?ng cao h?c, có kinh nghi?m trong ngành thông tin. Nhung ông ng?i chua nóng ch? và nh?ng bu?i thuy?t trình c?a chúng tôi cho ông t?i van phòng chua d? d? ông có th? phân bi?t du?c kinh nghi?m c?a ngành thông tin và truy?n thanh thì ông dã ph?i ra di. Thi?u Tá Ph?m H?u t? Ðài Phát Thanh Quân Ð?i v? thay.

Ông H?u là ngu?i dã t?ng làm Ðài Phát Thanh Ðông Hà và Ðài Phát Thanh Quân Ð?i, cho nên khi bu?c vào Ðài Phát Thanh Qu?c Gia, ông n?m b?t du?c ngay nhu c?u và vai trò c?a truy?n thanh trong cu?c chi?n d?u không súng d?n vào th?i di?m dó. Ông xu?t thân là m?t si quan Nh?y Dù, t?ng làm Qu?n Tru?ng Minh Long, t?ng tr?i qua nh?ng c? g?ng b?n thân d? vuon lên trong khó khan. Nhung l?i ch? huy hoàn toàn nhà binh và dôi khi phán doán theo c?m tính t?i m?t ngành mà thành ph?n nhân viên h?t s?c ph?c t?p, luu c?u nhi?u “ngu?i thân c?n c?a nhi?u d?i t?ng giám d?c”, nên có m?t s? ngu?i không thích ông. Riêng cá nhân tôi, tôi không có gì d? không thích ông. Tôi quan ni?m m?t cách r?t rõ ràng: Ph?c v? t?i Ðài Phát Thanh Qu?c Gia d? làm vi?c cho thính gi?, không làm vi?c cho ông H?u. Trong su?t g?n m?t nam tr?i v?i s? thay d?i gh? ng?i ch? huy trong ngành, ai cung b?c b?i vì c?m th?y b? công ch?c hóa, cho nên khi ông H?u v?, tôi du?c bung ra ho?t d?ng, dù v?t v? v?n c?m th?y th?nh thoi.

Tôi nghi?n không khí c?a nh?ng chuy?n ra di t? t? m? sáng. Ba lô, chi?c nón s?t v?i ch? “Press” bên c?nh huy hi?u VTVN (Vô Tuy?n Vi?t Nam) son màu tr?ng, chi?c máy ghi âm UHER-2000L c?a Ð?c n?ng 4 kí 7 v?i microphone r?t nh?y, m?t ch?c cu?n bang lo?i 3,600 feet ch?y v?i v?n t?c 71/2, d? trung th?c c?a âm thanh 100%, ? bánh mì Ba L? mua trên du?ng Hai Bà Trung còn nóng h?i, nh?ng b?ch g?o s?y, chai nu?c tuong, vài h?p cá mòi, ít h?p th?t gà tây, thu?c ch?ng khát, thu?c sát trùng nu?c, thu?c ch?ng mu?i, chi?c th? bài ghi ng?n g?n lý l?ch và lo?i máu bu?c chung v?i th? báo chí Vi?t Nam C?ng Hòa và MAC-V mà m?i l?n lên tr?c thang d? quân tôi d?u ph?i ki?m soát l?i, chi?c poncho c?a Th?y Quân L?c Chi?n M? mua ? ch? Hàn Ðà N?ng nam 1965, v?t tùy thân da nang du?c c?t ch?t vào chi?c ba lô. Nó là m?n, là áo mua và cung s? là v?t b?c l?y thi th? tôi n?u ch?ng may... T?t c? nh?ng th? này bao gi? cung du?c s?p s?n và d? trong m?t góc phòng, khi c?n, tôi ch? c?n khoác nó lên vai là có th? vào c?ng Phi Long d? t? dó tìm m?t ch? trên b?t c? chuy?n bay liên l?c nào, C-119, C-130, C-47, C- Carribou, C-123 d? di Ðà N?ng, Pleiku, Chu Lai, Nha Trang và C?n Tho... nh?ng d?a di?m t? dó có th? ki?m phuong ti?n vào m?t tr?n khi c?n.

Ch?c ít có ngu?i hi?u du?c tâm tr?ng và s? say mê c?a tôi tru?c nh?ng chuy?n di nhu th? k? c? b? m? và anh em ru?t tôi. Cái không khí xôn xao, ?n ào c?a phi c?ng quân s? Phi Long, n?i lo l?ng không ki?m du?c m?t ch? ng?i nào dó trên chuy?n bay và l?i ph?i tr? v? cái thành ph? ít có gì vui, s? vui m?ng b?ng lên khi tên mình du?c ghi vào danh sách chuy?n bay, ki?m du?c m?t ly cà phê M?, chi?c donut ng?t l?m d?y mùi qu? ng?i nhâm nhi ch? viên trung si M? cao d?nh dàng g?i tên lên chuy?n bay. Khi cánh c?a phía sau thân chi?c C-130 dóng l?i t? t?, che khu?t nh?ng chuy?n C-130 khác v?a d?n tru?c dó ít phút v?i nh?ng quan tài ph? c? M? hay Vi?t Nam C?ng Hòa t? m?t tuy?n d?u nào dó tr? v?, lòng tôi c?m th?y chút lo s? cho m?t tuong lai b?t d?nh tru?c m?t. Nh?ng câu h?i d?n d?p d?n trong d?u: T?i sao ta l?i ch?n ngh? này? Ti?n? C?m giác m?nh? S? lãng m?n? Ti?n thì không r?i, b?i vì s? luong tr? cho chúng tôi hàng tháng, ph?i t?n ti?n l?m m?i d? s?ng. B?o hi?m khi chúng tôi n?m xu?ng du?c tr? cho gia dình là 12 tháng luong và m?t t?m huy chuong. Thành th? c?m giác m?nh và s? lãng m?n là hai y?u t? khác quan tr?ng góp ph?n thúc d?y tôi ch?n ngh? nghi?p này. Cho nên d?i v?i tôi, môi tru?ng làm vi?c là chuy?n tôi cho là quan tr?ng hon là nh?ng c?m tình gi?a cá nhân v?i cá nhân, gi?a ngu?i ch? huy và thu?c c?p.

Trong giai do?n d?u, gi?a cá nhân tôi và Thi?u Tá H?u (n?u tôi nh? không l?m, ông v? dài du?c hon 1 nam thì mang lon Trung Tá) có m?t vài v? d?ng d? liên quan d?n quan di?m v? ngh? nghi?p. Nhung chuy?n ?y ch? thoáng qua.

N?u d? cá tính và s? ân oán giang h? sang m?t bên, có th? nói trong su?t th?i gian ch? huy ngành truy?n thanh, ông H?u dã th?c hi?n du?c m?t s? d? án dáng k?: Tuy?n thêm phóng viên tr?, hu?n luy?n du?c m?t khóa biên t?p viên, tranh d?u d? mang v? nh?ng h?c b?ng xu?t ngo?i, c?i ti?n l? l?i làm vi?c c?a phóng viên, biên t?p viên trung uong cung nhu các thông tín viên d?a phuong. Du?i th?i ông H?u, nh?ng b?n tu?ng trình c?a các phóng viên du?c g?i di kh?p noi trong các b?n tin chính hàng ngày r?t s?ng d?ng, thay d?i cách vi?t nh?ng bài bình lu?n, thúc d?y nh?ng biên t?p viên bình lu?n khai thác t?i da các b?n tin ki?m thính m?t cách nhanh chóng, k?p th?i, cho phép biên t?p viên và phóng viên s? t? do hon d? bi?n chuong trình T?ng K?t Th?i S? Hàng Tu?n thành m?t chuong trình phân tích và nh?n d?nh v?i c? sound-effect ch? không còn là b?n t?ng kê nh?ng s? ki?n th?i s? trong tu?n nhu tru?c dây. S? thính gi? nghe chuong trình này tang v?t can c? theo thu thính gi? g?i v? trong vi?c tham dò. Ngoài ra, ông H?u dã có sáng ki?n c?i ti?n vi?c tìm t?ng ch? d? cho m?i chi?n d?ch tuyên truy?n hay ph?n tuyên truy?n. Ðây là l? l?i cu mà ông Vu Ð?c Vinh dã v?ch ra, nhung ông H?u ti?p t?c th?c hi?n l? l?i này v?i s? h?p tác r?ng rãi hon c?a các b? ph?n trong ngành: Biên t?p, tu?ng thu?t, bình lu?n, ki?n th?c ph? thông, van ngh?, và các kh?u hi?u th?t ng?n gây du?c ?n tu?ng, d?ng th?i ph?i h?p ho?t d?ng này ch?t ch? hon v?i các ngành truy?n thông khác nhu truy?n hình, phát thanh quân d?i, các ty thông tin qua các thông tín viên d?a phuong. Cung du?i th?i ông H?u, qui ch? t? tr? c?a ngành Vô Tuy?n Truy?n Thanh m?i du?c th?c hi?n m?t cách d?ng d?n hon v?i s? h?u thu?n m?nh m? c?a m?t T?ng Tru?ng Thông Tin m?i 34 tu?i là ông Hoàng Ð?c Nhã. Ngành Vô Tuy?n Truy?n Thanh có ngân sách riêng, qui ch? nhân viên riêng, B? Thông Tin ch? còn giám h? v? du?ng l?i và chính sách. S? thay d?i m?t lo?t nh?ng ch?c v? trong ngành b?ng nh?ng ngu?i tr? ? trên b? cung nhu ? các co quan truy?n thanh, truy?n hình, các ty thông tin theo k? ho?ch c?a ông Nhã dã t?o nh?ng ph?n ?ng: Ðàm ti?u, nói x?u và b?a chuy?n. ? trên B? Thông Tin ch? còn r?t ít ngu?i ? các th? h? tru?c còn ng?i ? ch?c v? ch? huy, lãnh d?o. Ph?n ?ng ngu?c l?i là di?u có th? hi?u du?c khi s? thay d?i này khi?n công th?c “s?ng lâu lên lão làng” không còn lý do t?n t?i.

Ð?n dây tôi c?n k? l?i m?t kinh nghi?m mà gi?i tr? dã chúng tôi tr?i qua. Trong C?c Vô Tuy?n Truy?n Thanh, S? Th?i S? hay S? Chuong Trình là nh?ng s? có ?nh hu?ng nh?t trong ngành. V? nguyên t?c, ngu?i ng?i ? ch?c v? ch? huy m?t s? du?c g?i là chánh s? v?. Trong ngành hành chánh, chánh s? v? hay tru?ng ty thu?ng du?c trao cho các phó d?c s? t?t nghi?p H?c Vi?n Qu?c Gia Hành Chánh. Nhung kinh nghi?m và s? h?c c?a m?t phó d?c s? không dáp ?ng du?c vai trò c?a m?t Chánh S? V? S? Th?i S? m?t co quan truy?n thông, m?t d?ng c?p ch? huy dòi h?i kh? nang chuyên môn c?a ngành ch? không c?n nh?ng ki?n th?c v? hành chánh. Trong th?i gian ngành phát thanh chua du?c hu?ng qui ch? t? tr?, nh?ng ngu?i không t?t nghi?p t? H?c Vi?n Qu?c Gia Hành Chánh, ho?c không ph?i là ngu?i có b?ng c? nhân lu?t, khó lòng ng?i vào ch?c v? này. Nh? s? tranh d?u m?t cách âm th?m, kéo dài trong nhi?u d?i t?ng giám d?c r?i ngành truy?n thanh có qui ch? t? tr? và c?i ti?n co c?u t? “C?c”, “Nha” thành “H? Th?ng”.

Lúc b?y gi? H? Th?ng Truy?n Thanh và H? Th?ng Truy?n Hình h?p l?i thành m?t T?ng C?c và T?ng C?c Tru?ng Truy?n Thanh Truy?n Hình tuong duong v?i vai trò Th? Tru?ng Thông Tin. T?ng C?c Tru?ng Truy?n Thanh Truy?n Hình d?u tiên là ông Lê Vinh Hòa, m?t thi?u tá t? Không Quân sang. H? Th?ng Tru?ng Truy?n Hình là ông Nguy?n Van Th?, m?t ngu?i du h?c ? M? v?. T?i H? Th?ng Truy?n Thanh, Trung Tá Ph?m H?u r?i kh?i ch?c v? vào nam 1973 d? sang gi? vai trò T?ng Giám Ð?c Vi?t T?n Xã. H? Th?ng Phó là Thi?u Tá Ph?m Bá Cát, t?t nghi?p khóa 16 Võ B? Qu?c Gia Ðà L?t, t?ng ph?c v? lâu nam trong ngành tâm lý chi?n quân d?i lên thay ông H?u. Và dây là nhân v?t mà tôi c?n nói d?n r?t nhi?u.

Ông ng?i vào ch?c v? H? Th?ng Tru?ng Truy?n Thanh là do ch? d?nh tr?c ti?p c?a T?ng Tru?ng Thông Tin Hoàng Ð?c Nhã. Thi?u tá Cát không h? thân tình gì v?i ông Nhã, nhung tu cách, s? thanh b?ch và nang d?ng c?a ông dã lên t?i t?n van phòng ông Nhã. M?c dù khi có tin Trung Tá H?u ra di, r?t nhi?u ?ng viên có “s?c n?ng v? quy?n th?” mu?n ng?i vào chi?c gh? này, nhung h? d?u b? g?t ra. T?i H? Th?ng Truy?n Thanh Qu?c Gia, chúng tôi dón nh?n s? b? nhi?m Thi?u Tá Ph?m Bá Cát làm H? Th?ng Tru?ng nhu m?t l? duong nhiên.

Du?i th?i c?a ông, Thi?u Tá Cát không có gì thay d?i nhi?u trong cách di?u hành nh?ng chi?n d?ch tuyên truy?n, cho dù ông không xu?t s?c v? chuyên môn c?a ngành truy?n thanh, nhung có m?t cái nhìn khá xa v? tình hình. Ông s?ng v?i chúng tôi b?ng tình c?m c?a m?t d?i d?i tru?ng v?i binh lính du?i quy?n và ? cách x? s? thân m?t b?ng h?u, chia s? th?t s? nh?ng bu?n vui c?a ngh? nghi?p v?i m?i ngu?i. Ông là nhà binh, nhung l?i không h? mang cách ch? huy c?a nhà binh vào co quan công quy?n. Ði?m xu?t s?c nh?t noi v? si quan này là ông không ra l?nh gì tru?c khi bàn b?c v?i nh?ng c?ng s? viên, dù dã có l?nh rõ ràng t? van phòng T?ng Tru?ng hay dích thân ông Nhã dua xu?ng.

Tinh th?n “team work” c?a ông Cát r?t m?nh và cung vì tinh th?n dó, ông là h? th?ng tru?ng duy nh?t chú ý t?i d?i s?ng c?a nhân viên và du?ng nhu không bao gi? ông vun quén cho cá nhân mình. Là H? Th?ng Tru?ng, ch?c v? tuong duong v?i m?t T?ng Giám Ð?c mà không h? nghi d?n chuy?n vào ? trong can nhà chính ph? c?a v? ti?n nhi?m trong Ðài Phát Tuy?n Phú Th?. Ông v? ? can chót dãy nhà tôn c?a Ti?u Ðoàn 50 Chính Tr? du?c dùng làm tòa so?n cho t? Bão L?a và Di?u Hâu n?m ? d?u du?ng Phan Ðình Phùng. Can nhà tôn này, tru?c dây v?n là nhà kho c?a ti?u doàn, kín bung và nóng nhu m?t lò l?a. Lúc dó ch? Loan, ngu?i b?n d?i c?a ông v?a sinh cháu Tu?ng Anh. Th?y th?, lính cu c?a ông, nhân viên kh?i Hành Chánh K? Toán c?a H? Th?ng mu?n th? m?c, th? n? s?a l?i gian nhà tôn thành m?t noi t?m g?i là nhà, l?p thêm cho gian nhà m?t máy l?nh và t?o m?t vu?n cây nho nh?. Ông t? lái l?y chi?c Toyota và cho tài x? riêng c?a ông ngh? kh?e, ch? lái xe cho ông trong tru?ng h?p ông di d? l? l?t chính th?c. ? H? Th?ng Tru?ng Ph?m Bá Cát, không có gì du?c che gi?u, t?t c? d?u phoi bày. Ông ch?u cái nghèo, nhung ch?c ch?n là thanh s?ch, d?i x? th?ng th?n v?i m?i ngu?i và nh?ng l?i ông nói ra dù trong b?t c? tru?ng h?p nào cung có th? khi?n m?i ngu?i n? n? cu?i.

Khi ? trong tr?i c?i t?o, lúc tôi b? d?y vào c?nh dày d?a nh?t, ông Cát là ngu?i ch? huy duy nh?t t? M? g?i tho v? h?i tham m? và anh tôi. Không ai, ngo?i tr? tôi, có th? hi?u r?ng lúc dó tinh th?n tôi ? trong tr?i lên cao d?n ch?ng nào. Lá thu ?y ông g?i cho gia dình tôi dã r?t lâu, nhung tôi ch? du?c d?c thu này vào nam tù th? 12, th?i gian tôi b? dua t? tr?i c?i t?o v? tr?i giam Phan Ðang Luu tru?c ch? Bà Chi?u d? b? th?m cung ch? ngày ra tòa vì lý do luu hành t? H?p Ðoàn, m?t t? báo l?u tôi làm chung v?i Nguy?n Chí Thi?p, Tr?n Danh San, Ph?m Ð?c Nhì, Ng?c “den”, H?i “b?u” và Chung “bí d?”. Vi?c làm t? H?p Ðoàn ? tr?i Xuân Phu?c b? b?i l? nam 1985, sau khi m?t ngu?i b?n d?ng tù khi du?c tha ra kh?i tr?i dã vu?t bi?n và mang theo m?t trong nh?ng “?n b?n” (vi?t tay r?t công phu v?i c? hình minh h?a) c?a t? H?p Ðoàn, ch? d? “Mùa Xuân 1968 t?i Ti?p Kh?c”, nh?m tu?ng ni?m v? n?i d?y ch?ng Nga và Ch? Nghia C?ng S?n c?a T?ng Bí Thu Dubcek b? dàn áp d?m máu. Ngu?i b?n này dã c?n rang ch?u d?ng dòn nh?c hình trong su?t 2 nam, t? 1985 d?n 1987 và khi s?c kh?e c?a anh xu?ng th?p, quá s?c ch?u d?ng, anh dành khai ra nhóm ch? truong t? báo. Do dó mà c? dám chúng tôi g?m tôi, San, Thi?p và Ng?c “den” dã b? dua v? tr?i Phan Ðang Luu d? ch? ngày ra tòa. Khi b? h?i cung l?n d?u, trong kho?ng trung tu?n Tháng Sáu nam 1987, Thu?ng úy Khang c?a PA-24 dã dua nguyên con t? báo l?u này ra cho tôi xem. Vào th?i di?m nam 1987, sau th?i gian h?i cung, tù c?i t?o có th? nh?n quà hay g?p m?t gia dình. Tôi cung v?y, và dây là l?n d?u tiên sau 12 nam, tôi du?c g?p m? và anh tôi. Ðó cung là ngày tôi du?c d?c lá thu c?a ông Cát h?i tham tôi và yêu c?u gia dình cho s? quân c?a tôi d? ông vi?t thu cho H?i Ân Xá Qu?c T?. M? tôi dã gi?u lá thu trong hai cái bánh chung nh? mang cho tôi. Th?y quà tham nuôi ch? có th?, b?n cán b? tr?i giam khám xét qua loa r?i cho vô. Tôi d?c lá thu c?a ông Cát ? can xà lim s? 5 khu C1 Tr?i Phan Ðang Luu.

(Còn ti?p)