Bài và hình: Hoàng Mai Ð?t/Ngu?i Vi?t

Trong m?t phòng khách nh?, ?m cúng, ch? này bày bi?n ngan n?p, ch? kia b? b?n v?i m?y tuy?n t?p van chuong, vài t?p nh?c n?m trên m?t bàn, ngu?i dàn ông trung niên ng?i m?t mình trên sofa ôm ?p m?t cây dàn guitar ? trong lòng. Anh nh?m m?t, hát thì th?m vài l?n m?t câu tho trong lúc nh?ng ngón tay d?o dàn d? tìm m?t di?p khúc ung ý nh?t cho m?t bài hát dang du?c sáng tác. Sau m?t h?i loay hoay v?i nh?ng n?t nh?c bay lo l?ng ? trong d?u, anh tr? v? v?i ngu?i khách t? phuong xa dang ng?i ? g?n dó, chia s? m?t bu?i chi?u trong m?t can nhà khiêm t?n ? ngo?i ô Philadelphia.

Anh Võ Van Ðình không là m?t nh?c si n?i ti?ng, cung không là m?t ca si chuyên nghi?p m?c dù anh có m?t gi?ng hát tr?m ?m, chân thành, m?t làn hoi m?nh nhu sóng v? vào vách dá ? Ðà N?ng, quê huong c?a anh. Ca hát d?n v?i anh nhu m?t ni?m an ?i b?t ng? cho m?t d?a tr? m? côi trong cu?c chi?n Vi?t Nam, và sau này là ni?m h?nh phúc cho anh, m?t k? tha huong trong nh?ng nam tháng t? n?n ? x? ngu?i.

Tôi g?p anh Ðình m?y nam tru?c ? Hatfield, m?t th? xã n?m v? phía B?c Philadelphia. Nam nay, 2008, nhân ngày tu?ng ni?m bi?n c? c?ng s?n chi?m mi?n Nam ngày 30 Tháng Tu, 1975, tôi tìm m?t thu?ng dân, hay dúng hon là m?t ngu?i lính thu?ng, r?t thu?ng, d? nghe v? quá kh? c?a v? thu?ng dân ?y ? m?t khúc quanh l?ch s? mà t? dó không bi?t bao nhiêu cu?c s?ng dã b? th?i cu?n theo con bão c?a th?i d?i.

Tôi không ki?m m?t v? tu?ng ch? huy, m?t chính tr? gia ho?c m?t h?c gi? m?c dù bi?t ch?c nh?ng v? dó s? có thêm dôi di?u quan tr?ng, l?n lao d? r?i sáng vào bi?n c? 30 Tháng Tu. N?u c?n nghiên c?u v? cu?c chi?n, tôi có th? d?c r?t nhi?u cu?n sách mà ngu?i ta dã vi?t. T? m?t góc c?nh nh? bé, tôi ch? mu?n lu?m xem quá kh? c?a m?t trong hàng v?n ngu?i t?ng b? nu?c tìm t? do, nhu mu?n n?m b?t m?t b?c ?nh d?i thu?ng trong hàng tri?u t?m ?nh v? cu?c chi?n.

Tôi nghi d?n anh Võ Van Ðình, m?t anh b?n van ngh? mà tôi t?ng g?p ? Pennsylvania, trong m?t can phòng mà anh dã d?o dàn cho tôi nghe. Quá kh? c?a anh r?t khiêm t?n, không hào hùng, cung không ch?c dóng góp gì thêm cho s? hi?u bi?t v? cu?c chi?n tuong tàn k?t thúc 33 nam tru?c. Th? nhung dâu dó trong nh?ng m?u chuy?n v? kinh nghi?m tr?i dài hon b?n th?p niên c?a anh, t? Vi?t Nam qua d?n M?, tôi c?m nh?n h?u qu? c?a chi?n tranh còn âm ? cháy bên du?i l?p tro tàn c?a th?i gian. Hoi nóng ?y không ch? có ? trong anh, mà có l? còn trong r?t nhi?u ngu?i ph?i r?i quê huong sau nam 1975. “Anh v?n không rành k? l?i cu?c d?i mình, nhung cung ráng tr? l?i nh?ng câu h?i v? m?t th?i làm lính và m?t th?i t? n?n k? t? ngày 30 Tháng Tu den,” anh Ðình b?t d?u trong m?t cu?c ph?ng v?n b?ng thu email và b?ng di?n tho?i t? ngày 20 d?n 22 Tháng Tu v?a qua.

Anh t?ng là lính h?i quân, m? côi cha t? thu? bé, “thu?c lo?i con bà phu?c.” C?u quân nhân 56 tu?i này nói chuy?n khôi hài, thu?ng vang t?c trong tình thân gi?a các anh em. “Anh ch? mang lon binh nhì suông, mà em l?i h?i v? d?i lính thì ch?t n?a d?i anh, còn tán gái tán ghi?c gì n?a! Ð?i lính mà mang lon lá nhu anh thì cao l?m n?u không ch?u ông bà s?m thì cung c? thu?ng si già tàng tàng c? d?i chán ch?t!”.

Th?i gian nh?p ngu

Anh Ðình gia nh?p quân d?i vào cu?i nam 1969. Lúc dó cu?c chi?n dang leo thang v?i Liên Bang Xô Vi?t và Trung C?ng ti?p t?c cung c?p vu khí cho c?ng s?n mi?n B?c, trong khi phi co Hoa K? th? bom xu?ng lãnh th? Cam B?t d? ngan ch?n ho?t d?ng c?a M?t Tr?n Gi?i Phóng Mi?n Nam Vi?t Nam, m?t l?c lu?ng c?a c?ng s?n Hà N?i.

“Nh? tr?i d? ngu?i lùn, anh du?c thâu nh?n vào lính h?i quân. Khi th? hu?n quân s? t?i trung tâm quân tru?ng V?n Ki?p ? Bà R?a, h?c chung v?i nh?ng don v? b? binh b?n, có nhi?u cha b? binh di ngang, nhìn anh r?i chép mi?ng, ‘B? t?i h?i quân h?t ngu?i sao thâu cái th?ng lùn, nh? xíu nhu r?a’ làm anh t?c ?a gan,” anh k?. “Nhung sau này bà xã anh cung hát r?ng ‘Th?y anh nh? xíu, nh? xíu em thuong’ thì cung t?t thôi.”

Sau khi th? hu?n quân s?, anh Ðình du?c thuyên chuy?n ra Can C? Y?m Tr? Ti?p V?n Cát L? Vung Tàu. “Anh du?c mang lon Th?y Th? Nh?t, tuong duong v?i Binh Nhì bên b? binh. Ngoài gi? th?c t?p trên m?y chi?c tàu LCM 8, lo?i ch? hàng nh?, thì anh làm tho tán gái. Vâng! Ít ra d?i lính c?a anh cung mang tâm h?n nhân b?n c?a m?t chàng trai mi?n Nam hi?n hòa b?o v? sông núi, ch? không có cái ki?u ‘Phanh thây u?ng máu quân thù’ nhu m?y k? s?t máu h?n thù b? d?i B?c Vi?t, lúc nào cung máu me ghê quá!”.

Hon m?t nam sau anh Ðình du?c thuyên chuy?n v? Ðà N?ng, quê c?a anh. Nh? t? h?c dàn th?i trung h?c, l?i thích ca hát, anh lính tr? tên Ðình du?c d?i qua m?t công tác mà anh thích hon.

“Sau khi nghe ch? huy tru?ng thuy?t trình là chuong trình van ngh?, anh n?i máu lên hát cho vui. Tu?n sau Trung Tá Ch? Huy Tru?ng Tr?n Phu?c Du g?i lên trình di?n, nói, ‘Tôi d?i chú v? tâm lý chi?n, chú vào ban van ngh?. Chú hát t?m du?c, nhung n?u chú hát nh?c bu?n làm cho lính dào ngu là tôi dá chú!’” anh k?.

Ban nh?c tâm lý chi?n c?a anh mang tên Thanh Nh?t. Anh k? v? cái tên này, “Sau m?t l?n trình di?n ngoài Hu? lúc can c? C?a Vi?t chua m?t, khi tr? v? m?t chi?c GMC ch? ngu?i và ch? dàn lao xu?ng h?, m?t th?ng hy sinh. T? dó ban nh?c l?y tên Thanh Nh?t d? nh? th?ng b?n hy sinh cho t? qu?c.”

Tình hình den t?i

Ð?n cu?i nam 1974, c?ng s?n vi ph?m hi?p d?nh Ba Lê, b?t d?u m?t cu?c hành quân xâm lang mi?n Nam. Nhu trong l?n c?ng s?n vi ph?m hi?p d?nh ngung b?n nam 1973, l?n này Qu?c H?i Hoa K? cung không ch?p thu?n vi?n tr? quân s? cho Vi?t Nam C?ng Hòa theo d? ngh? c?a T?ng Th?ng Gerald Ford.

Tháng Ba nam 1975, l?c lu?ng c?ng s?n chính qui mi?n B?c b?t d?u m? nh?ng tr?n dánh l?n t?i cao nguyên mi?n Trung, dua xe tang, d?i bác ti?n chi?m Ban Mê Thu?t. Các thành ph? khác nhu Pleiku và Kontum l?n lu?t roi vào tay c?ng s?n. Các quân nhân cung nhu thu?ng dân r?i b? mi?n cao nguyên, tìm du?ng thoát v? mi?n duyên h?i. Ban d?u T?ng Th?ng Nguy?n Van Thi?u ban l?nh rút lui, xong d?i ý, yêu c?u b?o v? c? dô Hu?. Ð?n ngày cu?i cùng c?a Tháng Ba, Hu? b? chi?m.“ Nh?ng ngày cu?i Tháng Ba 1975 ? Ðà N?ng thì s? h?n lo?n vô t?, ngu?i thì trùng trùng l?p l?p ào ?t ti?n v? can c? h?i quân, tìm co may d? ch?y,” anh Ðình h?i nh? nh?ng bi?n c? hon 30 nam tru?c. “T?i sao ch?y? Ch?y tr?n c?ng s?n ch? còn ai. Tin d?n loan nhanh nhu ph?n l?c. T?i anh du?c ph?n s? d?ng gác c?ng. Bi?t bao nhiêu khuôn m?t h?t ho h?t h?i, ch? xin du?c vào can c? h?i quân. Có ngu?i còn cho anh ti?n ho?c cho vàng! Tr?i ?, n?u anh tham lam, nh?n vàng, thì qua M? anh dâu làm cu-li hon ba muoi nam nhu v?y! Nghi l?i th?y mình ngu th?t. Lúc dó anh v?a dúng 23 tu?i.”

“R?i cu?i cùng anh cung ch?y m?t lèo xuôi Nam d? d?ng ngày 30 Tháng Tu. Trên con du?ng xuôi Nam, tr?i oi, toàn nghe chuy?n gì dâu không hà. Nào là sà lan t? th?n, nào là cu?p c?a gi?t ngu?i, loài ngu?i bi?n thành tàn b?o. Trên m?t con tàu ngo?i qu?c t? Cam Ranh v? l?i Vung Tàu, anh n?m ng? g?n m?y xác ch?t mà thân nhân không n? v?t xu?ng bi?n. H?t bi?t!”

Ngày 30 Tháng Tu

Vào ngày 21 Tháng Tu, 1975, T?ng Th?ng Thi?u tuyên b? t? ch?c, t? cáo Hoa K? dã b? roi mi?n Nam Vi?t Nam, không gi? l?i h?a tr? giúp mi?n Nam tru?c s? xâm lang c?a c?ng s?n. Vài ngày sau ông Thi?u r?i Vi?t Nam, b? roi nh?ng d?ng bào mà ông t?ng lãnh d?o v?i s? khôn ngoan nhi?u hon tài d?c. T?i Hoa Th?nh Ð?n, T?ng Th?ng Ford tuyên b? k?t thúc cu?c chi?n Vi?t Nam. ? Sài Gòn, nh?ng chi?c tr?c thang c?a quân d?i Hoa K? dã b?n r?n th?c hi?n công tác di t?n nh?ng công dân c?a h? su?t ngày su?t dêm. Vào sáng s?m 30 Tháng Tu, các quân nhân Th?y Quân L?c Chi?n M? cu?i cùng rút lui trên m?t chi?c tr?c thang c?t cánh t? nóc nhà c?a Tòa Ð?i S?, d? l?i hàng tram ngu?i d?ng trong khuôn viên. Ða s? nh?ng ngu?i này t?ng làm vi?c v?i chính ph? Hoa K?. H? b? b? m?c trong m?t th? dô dang roi vào h?n lo?n t?t cùng v?i xe tang c?a c?ng s?n dang ti?n v? trung tâm thành ph?.

“Sáng ngày 30 Tháng Tu, hay không b?ng hên, anh là lo?i con bà phu?c,” anh Ðình nói. Anh g?p l?i m?t ngu?i b?n t?ng di lính cùng ngày t?i B? Tu L?nh H?i Quân Sài Gòn. H? r? nhau lên m?t chi?c tàu dã r?i b?n vào ban dêm nhung quay tr? l?i vì h?m tru?ng d?i ý, không mu?n r?i quê huong.

“Sau khi tàu di không bi?t bao lâu thì d?n c?a C?n Gi?. Sau này nghe nói t?t c? tàu hàng dân s? ra c?a R?ng Sát d?u b? m?y anh b? d?i xoi ng?n b?ng tr?ng pháo, trong dó có cái ch?t c?a nhà báo n?i ti?ng Chu T?,” anh k?. “Trên tàu anh có m?t s? dân s?, không bi?t sao có m?t c? dàn bà, tr? em. Khi t?t c? nh?ng chi?n h?m t?p trung t?i m?t khu v?c ngoài h?i ph?n qu?c t? d? chu?n b? chuy?n h?i hành cu?i cùng du?i s? di?u d?ng c?a Tu?ng Chung T?n Cang thì chúng anh b? tàu nh? qua tàu l?n. T?t c? tàu nh? b? h?i quân M? nh?n chìm.”

“Tr?c ch? Phi Lu?t Tân. Khi doàn tàu g?n t?i Subic Bay, t?t c? lon lá c?a m?i binh ch?ng ph?i tháo b? v?t di, và chu?n b? cho m?t chuy?n di khác. M?i ngu?i d?u khóc t? quan t?i lính. Ch?c ch?n trong lòng m?i quân nhân h?i quân t? tu?ng d?n binh nhì d?u xúc d?ng mãnh li?t, b?i h?i nhìn l?i m?t quãng d?i mình dã s?ng, dã yêu, dã thuong, bây gi? ph?i vinh bi?t m?t h?m d?i thu?c lo?i l?y l?ng.”

“Dù b? dau d?n qu?n qu?i, tôi v?n tha thi?t yêu thuong tr?n gian diên d?i này,” anh Ðình t? an ?i v?i l?i c?a nhà van Ð?c Hermann Hessee, tác gi? c?a nhi?u t?p ti?u thuy?t k? c? cu?n “Câu Chuy?n Dòng Sông.”

Nh?ng ngày d?u ? Philadelphia

T? d?o Guam, anh Võ Van Ðình và hàng ch?c ngàn ngu?i t? n?n du?c dua d?n tr?i Fort Indiantown Gap, Pennsylvania. Ðây là m?t trong ba tr?i lính du?c s? d?ng d? dón nh?n trên 100,000 ngu?i Vi?t t? n?n c?ng s?n. Hai tr?i khác là Fort Chaffee, Arkansas và Camp Pendleton, California.Sau m?y tháng s?ng trong tr?i, anh và nh?ng thanh niên d?c thân du?c các nhà th? b?o tr? d? b?t d?u m?t cu?c s?ng m?i trong vùng Philadelphia. Nam 1976, Hoa K? m?ng sinh nh?t l?n th? 200. Philadelphia du?c toàn qu?c chú ý vì thành ph? này là noi mà ngu?i M? dã ký b?n Tuyên Ngôn Ð?c L?p ngày 4 Tháng B?y, 1776. Chuông T? Do du?c tri?n lãm t?i Philadelphia, g?i nh? “m?t c? huong dang n?m du?i nh?ng cu?c tr? thù khôn ngoan dù không t?m máu c?a nh?ng k? t? xung vô s?n ? bên kia n?a vòng trái d?t,” anh Ðình nói v? quê huong t? ngày b? c?ng s?n xâm chi?m.

Không nhu nh?ng d?t di dân Vi?t Nam d?n nu?c M? sau này, h?u h?t trong dám ngu?i t? n?n d?u tiên không có s? tr? giúp c?a các d?ng huong di tru?c. Nay nhìn l?i nh?ng kinh nghi?m d?u tiên ? x? ngu?i, h?u nhu ai cung có dam ba câu chuy?n cu?i ra nu?c m?t. “Nh?ng ngày t?i anh m?i ra Phila, có nhi?u th? chuy?n d? k? v? ngày d?u t? n?n c?a nh?ng k? luu vong kh? kh?o nhung r?t d? thuong,” anh Ðình tâm s? v?i gi?ng hài hu?c.

“Ngày kia, ông m?c su d?n b?n, nam chú c?u lính nhu anh di xin vi?c. Khi d?n c? dám vào m?t co s? tu nhân, ông m?c su nói v?i m?t chú có ti?ng Anh khá nh?t trong dám, d? chú thông d?ch l?i cho anh em hi?u.‘ Ðây là nhà v? sinh, các anh có c?n thì vào. Sau dó ra g?p tôi d? tôi d?n lên g?p ông ch?.’

“Chú thông d?ch li?n d?n anh em vào phòng v? sinh, phán m?t câu ch?c n?ch: ‘?ng nói t?i mình lau chùi cái phòng này!’

‘Thi?t không mày,’ m?t chú có nghi v?n.

‘Sao không thi?t, tao bi?t ti?ng Anh mà!’

‘Có d? gì dâu mà làm!, ’ m?t chú khác th?c m?c. ‘Thì ...! Tìm du?c cái gì làm cái ?y, h?i cái quái gì mà h?i hoài v?y!’.

“C? b?n im re, tìm d? m?i th? làm s?ch cái c?u tiêu.

“Ông m?c su không bi?t m?y chú này làm gì trong phòng v? sinh mà lâu quá. Nhung ngu?i M? thì ngu?i ta kiên nh?n d? ch?. Khi chú thông d?ch di ra thì ông m?c su h?i:

‘Các anh làm gì trong dó mà lâu quá v?y?’

“Chú thông d?ch bèn dua tay ra hi?u lau chùi. Ông m?c su bi?t ngay các chú không hi?u gì c?, li?n vào d? lôi c? dám ra ngoài. Th?t ra công vi?c ông xin cho m?y chú là công vi?c khác. Ðon gi?n ch? có v?y thôi mà cung d? m? hôi.”

Anh Ðình nh?c d?n chuy?n cu?i nhu dùng m?t li?u thu?c d? tránh nh? d?n nh?ng nam tháng bu?n t?i hon r?t nhi?u, s? bu?n t?i c?a l?p ngu?i t? n?n mang tâm tr?ng m?t nu?c, ph?i bám vào m?t xã h?i xa l? d? v?a s?ng còn mà cung v?a ti?c nu?i quê xua.

Trong m?t bài tho anh Ðình t?ng sáng tác mang t?a d? “Tho Trong Hãng Ti?n,” có nh?ng dòng nhu sau:

Trong hãng ti?n bàn tay chai c?ng

C?m cúi th?m lòng nh? bi?n sông

Ngày xa nu?c g?i huong theo gió

Ðu?ng mây trôi v?n n?o tang b?ng

Trong hãng ti?n hôi mùi d?u m?

Mà trong lòng tho v?n v? tho

V?n th?y bóng mùa xa qua v?i

Ch? ngu?i di, v? d?ng ng?n c?

Trong hãng ti?n rung rung n?i nh?

Tho l?m lem d?u nh?t nh?t nhòa

Mà h?n quê ? v?n tr?i xa

Ngang d?u ng? hàng tre n?ng x?

Trong hãng ti?n tho v? v?i vã

Ð? m? hôi ngu?i v?n yêu d?i

V?n yêu hoài dù rách t? toi

Ni?m vi?n m?ng ch? ngày mai t?i.

Tho và nh?c dã giúp anh tìm du?c noi ch?n nuong t?a. Nay anh s?ng h?nh phúc trong mái ?m gia dình, ngày thu?ng di làm, cu?i tu?n ch? v? di ch?, th?nh tho?ng di?u khi?n ca doàn trong nhà th?, ca hát giúp vui trong nh?ng d?p h?i hè c?a chùa. Trong nh?ng lúc vui bên ch?ng, ch? Tr?n Th? B?ch Tuy?t v?n nói m?t câu mà anh Ðình thích nghe nh?t, “Th?y anh nh? xíu, nh? xíu em thuong, nên em mang anh v? nuôi.” H? có hai cô con gái dã tru?ng thành, Michelle và Jackie.

Sau nh?ng m?u chuy?n v? cu?c d?i tr?i dài t? bên kia d?n bên này Thái Bình Duong, anh Ðình tâm s?, “Th?t ra chúng anh ch? là lu lính binh nhì, nh?ng con t?t nh? nh?t trong bàn c? tu?ng khi dã qua sông, không có gì d? khoe khoang.”

Khi du?c h?i nghi gì v? ngày tu?ng ni?m 30 Tháng Tu nam nay, anh ch? t? khuyên mình, “Hãy tha th? d? du?c tha th?. Chi?n tranh nào cung dua con ngu?i d?n h?y di?t tang thuong.”

V?i l?i khuyên dó, tôi hình dung du?c anh Võ Van Ðình dang ng?i ôm dàn trong m?t phòng khách nh?, ?m cúng, ch? ngan n?p, ch? b? b?n. Sau 33 nam s?ng qua nh?ng bu?n vui c?a d?i thu?ng, trôi theo d?nh m?nh c?a c? qu?c, có l? anh không còn nh?ng n?t nh?c bay lo l?ng trong tâm trí. Nh?ng n?t nh?c nay dã l?ng xu?ng, n?m hài hòa trên khung nh?c c?a lòng tha th?, m?t di?p khúc xu?t phát t? tình thuong. (h.d.)