Thiên Tai Thi?t H?i Ít Hon Nhân Tai

*Vi?t Nguyên

(Ð?c bi?t c?a Ngày Nay)

LTS – T? Bàn Vi?t Houston là c?t m?c bàn v? các v?n d? th?i s? t? chính tr? t?i kinh t?, van hóa... do nhà báo Vi?t Nguyên trong ban biên t?p Ngày Nay ph? trách. Ông cung là m?t bác si làm vi?c t?i Houston.

Con bão Ike

12-9.2008.

L?i thêm m?t con bão. Tôi lái xe v? b?nh vi?n hu?ng Ðông Nam Houston. 6 gi? sáng, tr?i d?p không mua gió khác v?i th?i ti?t tiên doán m?y ngày qua b?i các dài khí tu?ng. T?t c? các dài phát thanh và truy?n hình h?u nhu ch? còn phát chuong trình d?c bi?t v? con bão Ike s?p d?n.  Con m?t bão s?p di vào v?nh Galveston. Sau s? tiên doán sai l?c v? Rita ba nam tru?c và tr?n bão Gustav v?a qua, li?u Ike có x?y ra nhu tiên li?u?

10 gi? sáng b?nh vi?n so tán b?nh nhân v? trung tâm Y khoa Texas ? trung tâm thành ph?. Tôi lái xe vê nhà d?i ông Ike d?n tham thành ph?!

“Anh mong ch? mùa thu...” Mùa lá bay tho m?ng dôi khi cung là mùa bão n?i. Thu d?n Houston v?i th?i ti?t thay d?i d?t ng?t phu phàng v?i nh?ng con bão. 25 nam nay t? ngày d?n Houston tôi dã nhìn nh?ng con bão d? di qua thành ph?: Alicia, Claudia, Allison,  Elison, Rita, nay con bão l?i mang tên dàn ông, Ike, s?p d?n vi?ng.

Nh?ng con bão hay du?c hình thành ? vùng V?nh Mississipi và Gulf Coast vì bi?n ?m. M?c nu?c bi?n l?i tang lên m?i nam, soi mòn Galveston nh?ng nam g?n dây, nh?t là sau tr?n bão Rita, dã l? d?p di qua vùng Galveston ba nam tru?c, dân l?i d? v? tang gia xây c?t nhà c?a khi?n môi sinh vùng v?nh Galveston thay d?i.  M?t bi?n tang cao t? khi th?i giá bang (ice age) châm d?t 12,000 nam tru?c.  Các nhà khoa h?c tiên doán, khi m?c nu?c bi?n dâng lên 15 thu?c, nhân lo?i s? nh?n nh?ng h?u qu? tai h?i trong hai th? k? s?p d?n.  M?t nu?c bi?n tang lên do s? tan nu?c dá ? vùng Greenland và Tây Nam Bang Duong do hi?n tu?ng nóng toàn c?u t? s? phóng xu?t các hoi, chánh là thán khí CO2. Uy ban Khoa  h?c Liên qu?c gia (IPCC) cho bi?t nêu các qu?c gia không quan tâm d?n vi?c ngan ch?n s? phóng xuât khí CO2 t? k? ngh? thì nhi?t d? trái d?t s? tang lên m?i 5 d? C. Lân chót khi nhi?t d? qu? d?t ?m hon 5 d? C là 35 d?n 55 tri?u nam tru?c, th? gi?i g?m r?ng và d?m l?y, cá s?u s?ng ? g?n vùng B?c c?c.  L?n cu?i khi nhi?t d? qu? d?t l?nh hon 5 d? C là 10 – 12,000 nam tru?c, m?t d?t bao ph? b?i nh?ng m?nh bang trên vùng Nam N?u U?c và vùng gi?a nu?c Anh! Trong vòng 100 nam t?i, n?u nhi?t d? qu? d?t tang 4 d? C, hàng t? ngu?i s? ch?t dói, chiên tranh s? x?y ra sau nh?ng tr?n bão t? và d?i h?ng th?y.  Thay d?i th?i ti?t b?t thình lình nhu khi tr?i d?t        sang thu, tr?n bão l?n s? d?n. Thôi hãy quên chuy?n tram nam, t?i nay dân Houston ch? con bão d?.

10 gi? dêm, nhi?u khu v?c trong thành ph? dã b? c?t di?n tru?c khi con bão dên. Thành ph? v?n l?ng gió, b? cô l?p, ch? còn nghe tin t?c qua dài phát thanh ch?y b?ng pin, ch? d?i v?i không khí cang th?ng nhu ngày kh?ng b? 11/9/01.  Ðài khí tu?ng cho hay con bão tr?i dài l?n nhu vùng bang New England!  Sóng ? vùng Tây Galveston s? cao d?n b?y thu?c, gió 100 d?m m?t gi?, d?o Galveston s? chìm d?m du?i nu?c.

13.9.2008

Bão d?n ba gi? sáng nhu nh?ng tên cu?p d?n nhà.  Tr?i t?i, có ánh trang, gió d?n ?n ào nhu tu?ng cu?p di t? c?a sau d?n c?a tru?c, di qua mái nhà. Ti?ng gió 100 d?m m?t gi?, ú u ù ù nhu d?nh gió hú. Gió quen thu?c c?a tr?n bão Alicia 25 nam tru?c khi tôi m?i v? Houston. Gió mua nhu Lafcadio Hearn mô t? nam 1888 và gió mua dã càn quét d?o Galveston nam 1900: “Gió hú, m?nh v?n nhà c?a bay d?y tr?i, sóng cao hon hàng tram b?, sóng bi?n dánh xu?ng m?t d?t l?t d? cây côi, v?nh tr? thành h? th?m, sóng bi?n dâng lên quét s?ch thành ph?...”.

Tr?i t?i, gió hú, tôi c?m dèn pin di xem xét tình hình thi?t h?i trong nhà, mái nhà v?n còn nguyên v?n không b? d?t, gió nhi?u hon mua.

B? cô l?p, nghe dài phát thanh trong dêm t?i m?t mùng, tôi có c?m tu?ng nhu thành ph? dang là m?t d?a ng?c nhu Christopher Marlow: T? khi con ngu?i b? du?i ra kh?i vu?n d?a dàng thì ? dâu cung là d?a ng?c, noi ch?n chúng ta dang ? là d?a ng?c, “m?t d?a ng?c không có gi?i h?n cung không có chu vi!” Hay l?c quan hon nhu Beaudelaire: “Il me semble que je serais tonjour bien à là où je ne suis pas - Du?ng nhu tôi c?m th?y h?nh phúc ? noi tôi không h?nh phúc”.

Tr?i sáng, con bão dã di qua. Nhà không b? hu h?i ngo?i tr? hàng rào d?, mua lai rai không nhu dài tiên doán.  Ði?n t?t nhung may thành ph? còn có nu?c. Tr?i nóng, di trong nhà phe ph?y qu?t, không di?n tho?i, ngay c? di?n tho?i di d?ng, s?ng nhu v?y  ch?c tôi s?p thành d?o si.

Khu ph? cô l?p b?i nh?ng thân cây l?n ngã ch?n các con du?ng chánh.  Bao nhiêu l?n di qua nh?ng d? nát hoang tàn, Saigon 30-4-75, Portland sau con bão tuy?t 1978, Houston v?i Alicia, Claudia, Allison, Elison... mà lòng v?n th?y bâng khuâng tru?c nh?ng d? nát. Ð?i s?ng tr? v? th?i so khai v?i n?n lung linh trong b?a an t?i.

14.9.2008

5 gi? sáng, tr?i d? con mua l?n. Ðài khí tu?ng tiên doán s? b? ng?p l?t. Các d?m ? Hosuton dâng nu?c.  Sau con bão gió d?n con l?t.  Ð?ng tru?c nhà nu?c dâng lên m?t du?ng, d?ng sau nhà nu?c trong con r?ch cu?n cu?n ch?y. Các nhà tiên doán th?i ti?t “kh?ng b? tinh th?n” ti?p t?c dua tiên doán tr?n Ð?i H?ng th?y s?p x?y d?n.  Tr?n l?t l?n nhu trong truy?n nhân gian Gilgamesh th?i k? Babylon, 2000 nam tru?c Thiên Chúa, ngu?n g?c chuy?n ông Noah trong Kinh C?u U?c. Gilgamesh con ngu?i 2/3 th?n 1/3 ngu?i chu?n b? dóng thuy?n b?y t?ng, di?n tích g?n b?ng m?t m?u ch? h?t gia dình, gia súc, vàng b?c gia tài di t? n?n l?t. Ðêm tôi, tr?i d?t tàn phá d?n n?i các th?n cung ph?i s? c?nh l?t l?i, ch?y tr?n lên tr?i v?i Thu?ng d? Anu hay cu?n mình n?m khóc nhu dàn bà m?c d?!  Sau b?y ngày dêm bão d?t, Utanapishtum m?i th?y du?c c?nh l?t l?i, d?t biên thành bi?n. Mu?n bi?t tin ông ph?i g?i chim b? câu l?y tin t?;c, chim bay mãi không tìm th?y d?t không bay tr? v?. Ông g?i con chim s? bay di, chim s? cung không bay tr? l?i. Ông g?i con qu?, con qu? tìm th?y th?c an không bu?n bay tr? l?i.

Tr?i d?t tr?ng ph?t con ngu?i t?i l?i gây ra n?n l?t l?i gi?t ngu?i hàng lo?t nhu vu khí WMD!  Ðêm không Tivi, không th?y c?nh l?t tàn phá Houston, Galveston nhung dài phát thanh v?n ti?p t?c kh?ng b? tinh th?n!

T?i nay, may m?n có máy phát di?n, có ánh dèn, can nhà ?m cúng, có ánh dèn có ánh sáng van minh và du?c d?c sách du?i ánh dèn di?n.

15.9.2008

Tr?n d?i h?ng th?y dã không x?y ra ? Houston, ch? x?y ra ? vùng Ðông d?o Galveston. Hôm nay, nhà có di?n tr? l?i, nhìn c?nh tàn phá vùng Crystal Beach và  trung tâm Galveston, l?i ch? mu?n di?n t?t d? không ph?i nhìn hình ?nh trên Tivi. T? xa l? 45 di v? hu?ng Nam qua c?u Galveston, ra du?ng 61, con du?ng d?n xu?ng bi?n d?ng Seawall Boulevard, qu?o trái v? bãi phía Ðông Galveston, qu?o ph?i di v?   bãi Tây Galveston.  Khu phía Tây may m?n không b? tàn phá nhi?u nhu khu phía Ðông khác v?i s? tiên doán c?a các dài khí tu?ng. Con bão d?i hu?ng vào gi? chót di v? phía dông. Có bàn tay c?a Tr?i hay không có Tr?i?  Các nhà khí tu?ng gi?i thích b?ng s? thay d?i áp xu?t không khí.  H? tin vào khoa h?c nhu Edward Gibbon “Nghiên c?u thiên nhiên cho chúng ta hi?u rõ thêm v? khoa h?c và b?t tin tu?ng vào ni?m tin tôn giáo.”  Nhung tru?c nh?ng tai tr?i ách nu?c v?i nh?ng hi?n tu?ng gi?i thích khoa h?c không gi?i thích du?c, con ngu?i l?i quay v? v?i tôn giáo.

Con ngu?i, tru?c c?nh thiên tai m?i rõ, chúng ta ch? là m?t h?t b?i trong m?t vu tr? có hàng t? ngân hà!

Con bão tài chánh

17-9-2008

Bu?i sáng yên tinh, con bão Ike dã qua, thành ph? dang tr? v? d?n v?i d?i s?ng thu?ng nh?t. B?n ngày r?i, chúng tôi m?i du?c u?ng m?t ly Cafe Stabucks d? ng?i nhìn cu?c s?ng dang thay d?i.  Tr?i không có gió nhung m?t tr?n bão khác dang th?i qua tàn phá m?nh hon bão Ike.   Tr?n bão tài chánh quét qua Wall Street, ngày 15-9 -08, ch? s? Down Jones gi?m xu?ng 500 di?m, ngày hôm nay xu?ng 449 di?m. ? Nga, th? tru?ng ch?ng khoán ph?i dóng c?a bôn ngày, th? tru?ng suy s?p sau khi các nhà d?u tu b? ch?y t? sau cu?c chi?n Georgia h?i tháng 8. Con bão lan d?n Trung Qu?c, ch? s? Thu?ng H?i xu?ng th?p nh?t, chính quy?n d? ti?n hàng ch?c t? M? kim c?u các công ty tu nhân và ngân hàng. ? Hoa K?, sau các công ty Fannie Mac, Freddie Mac, Lehman Brothers, Meryl Lynch nay d?n AIG s?p ph?i phá s?n.  Các nhà bang ngung cho nhau vay ti?n, ch? còn hai ngân hàng d?u tu s?ng sót, Goldman Sachs và Morgan Stanley. Dân rút ti?n kh?i qu? d?u tu có ti?n l?i c? d?nh (Money Market). Con bão tài chánh trâm tr?ng nh?t t? nam 1930. H? th?ng tài chánh Hoa K? nhu b?nh nhân dau n?ng dang n?m trong phòng san sóc d?c bi?t. Th? gi?i, d?c bi?t là Trung Qu?c v?i hàng ch?c t? M? kim d? v? cho ngày Th? v?n h?i B?c Kinh v?i nh?ng con s? 8 may m?n 8/8/08 dã quên chu?n b? tr?n bão tài chánh ch?c ch?n s?p  x?y ra.

Ngu?c l?i v?i tr?n bão Ike, nhà c?a b? tàn phá, tr?n bão tài chánh Wall Street x?y ra vì giá nhà suy gi?m.  Tr?n bão gây ra vì nhà d?t không ph?i là tr?n bão tài chánh d?u tiên. T? d?i T?ng th?ng Hoa K? d?u tiên, George Washington, Hoa K? là d?t c?a các nhà d?u tu và d?u co. Chính T?ng th?ng Washington cung là nhà d?u co d?t.  Ông lý lu?n Hoa K? là qu?c gia c?a di dân, dân s? Hoa K? s? tang hàng nam, nh? di dân d?n giá d?t s? tang v?i con s? di dân. Vào th? k? 18, con diên v? d?t dai dã khi?n dân M? dua nhau mua d?t d?u tu, giá nhà và giá d?t tang v?t m?i nam. Giá nhà hâu nhu không th? xu?ng cho d?n khi cu?c kh?ng ho?ng d?a ?c d?u tiên x?y ra nam  1926.  Qu? bong bóng v? dua dê con bão tài chánh, th? tru?ng ch?ng khoán suy x?p nam 1929 dua d?n kh?ng ho?ng kinh t?, các ngân hàng  dóng c?a ?nh hu?ng d?n t?t c? các lo?i d?u tu và d?ch v?. T? nam 1929 d?n 1933 giá nhà xu?ng 30%, con s? th?t nghi?p lên dê 25% trong th?i k? d?i suy thoái nam 1930.

Con kh?ng ho?ng tài chánh nam 2008 gi?ng h?t nhu con kh?ng ho?ng nam 1930. Gian l?n x?y ra t? ngu?i mu?n n? cho d?n các công ty d?a ?c và các ngân hàng cùng các nhà d?u tu l?n không b? ràng bu?c b?i lu?t l?. Các qu? dâu tu không b? ki?m soát, d?u tu b?a bãi. T? sau khi công ty Longterm Capital x?p nam 1998, các qu? d?u tu và ngân hàng d?u tu gi?m nhung sau dó h? tìm ra các l? h?ng.  Ngu?i mua nhà làm gi?y mu?n n? v?i l?i t?c gi?, mua nhà không ph?i b? ti?n 20% nhu tru?c, mua nhà có l?i nhanh, bán nhà l?y tiên ch?y. Công ty d?a ?c giúp ngu?i mua nhà làm don gian, mu?n ngu?i d?nh giá nhà cao. Các nhà bang cho vay tiên d? dàng nh? chánh sách c?a Th?ng d?c Greenspan t? 2003, h? bán các món n? cho các ngân hàng d?u tu noi dó nhà phân tích tài chánh không d? kh? nang và kinh nghi?m nhu ? công ty Bear Stern và Lehman Brothers.

Con l?c quan t?u v? nhà nhà lan truy?n nhanh nhu b?nh d?ch, giá nhà tang nhanh t?o ra s? ph?n kh?i m?c dù nh?ng con s? c?nh cáo cho th?y nh?ng y?u t? t?o ra m?t con bão hoàn h?o sap thành hình. O thành ph? San Francisco, dân mua nhà u?c doán can nhà c?a h? s? tang 14% m?i nam trong vòng mu?i nam s?p d?n, 25% dân San Francisco còn l?c quan hon, tham dò vào nam 2008 cho th?y h? nghi r?ng giá nhà ? San Francisco s? tang 50%  m?i nam vì ti?n l?i th?p, vay ti?n d? dàng, mua nhà không ph?i tr? v?n ch? tr? ti?n l?i m?c dù tiên l?i ngân hàng th?p s? khi?n ngu?i già ? M?   khó v? huu khi h? s?ng d?a trên ti?n l?i. Dân M? s?ng v?i màu h?ng không nghi m?t ngày nào dó th? tru?ng s? k?t thúc thê th?m g?n nhu m?i mu?i nam, 1987 và 1998. Các nhà xây c?t ti?p t?c xây, các công ty d?nh giá ti?p t?c d?nh giá lên.

Tháng 10 nam 2006, ông Frank Nothaft, kinh t? gia c?a công ty Freddie Mac nói r?ng công ty ông ch?u d?ng n?i tình tr?ng tài chánh trong tru?ng h?p giá nhà xu?ng 13.4% ông nghi r?ng giá nhà xu?ng du?i 15% s? không x?y ra (hi?n giá nhà California xu?ng hon 30%). Nam 2006, giá nhà ? M? lên d?n m?c cao nh?t. T? nam 2006 d?n 2008 giá nhà gi?m 15% so v?i giai do?n t? 1997 d?n 2006 giá nhà tang 85%, s? ki?n chua t?ng thây trong l?ch s? Hoa K?.  Giá nhà tang không có lý do can b?n nêu tính theo các y?u t? can b?n nhu  t? l? giá nhà trên giá xây c?t, giá cho thuê hay l?i t?c trung bình m?i d?u ngu?i.  Cái ý tu?ng ngu?i di dân ti?p t?c d?n và nu?c M? h?t d?t d? xây c?t cung tuong t? nhu ý ki?n c?a con diên nhà c?a d?t dai vào th? k? 18 và 19.

Ð?u nam 2008, can b?nh nhà c?a b?t d?u lây qua th? tru?ng tín ch?, th? tín d?ng, ti?n vay mua xe, ngay c? công ty l?n cung không tr? n?i n?.  T? nam 2002 d?n 2006 m?i gia dình M? vay n? tang 11% so v?i các ngân hàng và công ty tài chánh vay n? tang m?c 10% m?i nam. Con kh?ng ho?ng nhà c?a s? khi?n dân M? m?t 636 t? M? kim vào nam 2012.

19.9.08

Con bão Wall Street t?m ?n nh? các bi?n pháp c?a chánh quy?n Bush. Các bi?n pháp tài chánh ch? t?m th?i ngan con bão. Các cu?c c?i t? kinh t? tài chánh này nh?m ngan s? gian l?n và thái d? c?u th? c?a các nhà dâu tu nhung di trái v?i d?nh lu?t th? tru?ng t? do. Các cu?c c?i t? có th? ch?n du?c “bong bóng kinh tê v? nhung không ch?n du?c “bong bóng tu tu?ng” c?a dân M?.

T? nam 1990, hình nhu  ngu?i M? ch? mu?n làm gi?u mau chóng, kiêm ti?n d? dàng trong các ngành tài chánh, k? thu?t di?n t?. Gi?i tr? không thích nh?ng ngh? c?c nh?c nhu y khoa và y tá.

Các cu?c c?i t? tài chánh có th? ki?m soát du?c h? th?ng tài chánh nhung khó l?y l?i l?i ni?m tin c?a dân. T?ng th?ng George Bush vào nh?ng tháng cu?i nhi?m k? ph?i d?i phó v?i hai con bão, thiên tai và nhân tai.  Ði?u tr? trêu là v?i con bão thiên tai Ike, ngu?i nghèo s? du?c chánh quy?n tr? c?p qua FEMA v?i ngân kho?n ít hon so v?i sô ti?n 700 t? d? c?u các ông CEO có l?i t?c hàng tram tri?u M? kim m?i nam.  Hoa K? có l? s? tr?i qua m?t th?i gian dài tru?c khi ph?c h?i nhu nu?c Nh?t dã ph?i tr?i qua m?t “th?p niên m?t mát” sau con kh?ng ho?ng nhà c?a nam 1991. Dân M? s? h?c bài h?c c?a ông T?ng th?ng dâu tu d?u tiên c?a Hoa K?.  TT George Washington d?n cây ? b? sông Potomac, v?t d?ng ti?n k?m xu?ng sông và nói “ti?n không m?c trên cây”. N?n kinh t? Hoa K? có gi?i h?n c?a nó.

20.9.2008.

Tình c?, tôi r?i Houston m?t tu?n sau con bão Ike, bên kia b? Thái Bình Duong, Nam California yên tinh, Little Saigon v?n nh?n nh?p, d?i s?ng trái ngu?c v?i vùng v?nh Galveston. Ng?m th?i ti?t ? California, lòng mu?n d?n v? m?t noi không gió bão, nhung có l? tôi ph?i ch? sau m?t con d?ng d?t l?n!

Vi?t Nguyên

(25-9-08)