Ðo?n van: Nguy?n Chí Kham

Niên khóa 1956-1957, tôi du?c vào h?c tru?ng công l?p Nguy?n Hoàng. Trong k? thi tuy?n Ð? Th?t, tôi may m?n d?u th? h?ng 143 d?ng h?ng chót v?i sáu b?n n?a không nh? tên.

M?y tháng d?u nam h?c, tôi và các b?n cùng l?p di h?c ? ngôi tru?ng cu l?p mái tranh. Ngôi tru?ng này ch? có dãy phía c?ng ngoài là nhà xây, phòng d?u làm van phòng, phòng k? dành cho l?p Ð? T?, còn nguyên m?t dãy nhà ngang phía trong là l?p mái tranh g?m 5 phòng dành cho m?t l?p Ð? Ngu, hai l?p Ð? L?c, hai l?p Ð? Th?t. Phòng h?c m?i l?p d?u có c?a s?, mùa hè r?t mát nhung d?n Mùa Ðông tr?i l?nh, mua, mau t?i, và cung vì thi?u dèn di?n nên hai gi? cu?i c?a bu?i h?c chi?u chúng tôi chép bài gi?ng c?a th?y vào t?p r?t khó khan. Tuy nhiên, dù ngôi tru?ng nghèo nàn, nhung m?i chúng tôi luôn hãnh di?n vì dã du?c h?c tru?ng công l?p t?nh nhà.

Nhà tôi ? d?i di?n v?i tháp nu?c ga Qu?ng Tr?, noi các chuy?n tàu di và d?n thu?ng ng?ng l?i d? l?y nu?c trong mu?i phút r?i ti?p t?c cu?c hành trình. Ngày nào di h?c, tôi cung di b? trên du?ng Tr?n Hung Ð?o, qua khu b?nh vi?n, d?n ngã ba nhà dèn r? trái vào con du?ng d?t, và theo con du?ng này d?n tru?ng h?c. Cách tru?ng ch?ng m?t tram mét có b?n H? nhìn xu?ng sông Th?ch Hãn. D?c theo dòng sông này là du?ng Gia Long d?p nh?t t?nh có tr?ng nhi?u lo?i cây, cây phu?ng, cây sao, cây b? d? tr?i dài và r?ng ra d?n nh?ng khu ngo?i thành, d?n các qu?n l?, làng m?c.

Nam d?u tiên du?c lên b?c trung h?c làm tôi hang hái, ham h?c. Ngày nào cung v?y, trên du?ng d?n tru?ng tôi luôn mong g?p b?n bè d? trò chuy?n, nói ra bao mo u?c c?a mình trong tuong lai. Và, chúng tôi r?t là kính n? các anh thu?c l?p trên. Vào gi? ra choi gi?a sân, tình c? di ngang, ch?t d?ng bu?c nghe m?y anh bàn chuy?n h?c nh?t là v? môn Toán v?i các phuong trình, các d?nh lý, các tru?ng h?p di tìm qu? tích hình h?c làm chúng tôi r?t là ng?c nhiên, thán ph?c. Th?i k? dó, t?ng s? h?c sinh c?a tru?ng không d?n 500. Ch? có du?c hai l?p dành cho Ð? L?c, Ð? Th?t, còn lên trên ch? có m?t. Giáo su c?a tru?ng cung không nhi?u. Vào nam d?u Ð? Th?t tôi h?c, c? Chu Duy Khánh làm Hi?u tru?ng ph? trách môn V?n v?t, th?y Thái M?ng Hùng d?y hai môn Pháp van, Vi?t van, th?y Hà Thu?ng T?n d?y Anh Van, th?y Nguy?n van Th? d?y Toán, th?y Tr?n Công Hi?u d?y Hán van.

Sau g?n ba tháng ? tru?ng cu, d?u tháng 11, toàn b? c?a tru?ng d?i v? co s? m?i. Ðây là ngôi tru?ng l?n d?p, b? th?, v?a m?i xây c?t xong v?i tòa nhà l?u hai t?ng, màu ngói d? tuoi, sân choi r?ng, và th?t ti?n l?i cho gi? h?c môn th? d?c, th? thao nh? có sân v?n d?ng ngay bên tru?ng. V? tru?ng m?i, chúng tôi còn có du?c m?t khu nhà choi l?p mái tôn có d?t bàn bóng bàn, và c?nh bên là nhà ? bác cai Phú. Bác gái trông coi nhà, v?a m? quán hàng bán nu?c gi?i khát và bánh k?o cho h?c sinh. V? tru?ng m?i, phòng h?c nào cung d?y d? dèn di?n, b?ng den dài và l?n, ti?n cho h?c sinh ng?i bàn xa ghi chép du?c nh?ng bài gi?ng c?a các th?y vi?t trên b?ng. Khi chúng tôi v? tru?ng m?i, th?i khóa bi?u cung du?c s?p x?p l?i. Lý do d?u tiên là có thêm nhi?u giáo su b? sung h?u h?t t? Hu? ra d?y. Tôi nh?, ngoài các th?y cu nay có thêm th?y Nguy?n Ng?c Minh, Nguy?n C?u Tri?p, Nguy?n Quang Nghia, Nguy?n Ð?c Duyên, cô SaÐa, cô Ðoàn th? Y?n, cô Cao Xuân Y?n, th?y Nguy?n H?a Th?o, th?y Ph?m L?c, th?y Lê Nghiêm Kính, Nguy?n Khoa, Nguy?n Van Tu?n, Ðoàn tr?ng Cang, Lê tr?ng Ân, Lê van Di, nhi?u n?a... Riêng b?n nh? chúng tôi, ni?m vui là du?c choi dá bóng th?a thích. Bu?i chi?u sau gi? tan h?c, tôi và dám b?n còn ? l?i chia phe dá bóng ? sân, có khi ra sân v?n d?ng hang say v?t l?n, tranh giành cu?p bóng d? ghi bàn th?ng c? m?i choi d?n lúc dèn du?ng các dãy ph? b?t sáng m?i ch?u k?t thúc tr?n d?u ôm sách v? v? nhà.

Hình ?nh ngôi tru?ng m?i nhu làm r?ng r? thêm khuôn m?t t?nh nhà và th? h? h?c sinh chúng tôi, m?i nam th?y mình m?t l?n trong d?u hi?u tu?i tru?ng thành. Ngôi tru?ng cung không ch? dóng khung nhu trong chuong trình sách giáo khoa, trong các bài gi?ng t?ng môn h?c khuôn m?u c?a các th?y, mà nó còn vuon ra ngoài, ti?p c?n v?i xã h?i b?ng m?i sinh ho?t, ý nghia nh?t, là nh?ng vi?c làm thi?n nguy?n nhu di c?u tr? bão l?t noi nh?ng vùng làng quê khi g?p thiên tai.

Sau T?t, phong trào th? thao và van ngh? n?m trong chuong trình sinh ho?t h?c du?ng c?a B? Giáo D?c phát d?ng. M?i t?nh, Ty Thanh Niên có nhi?m v? d?ng ra t? ch?c các gi?i th? thao h?c sinh g?m các b? môn chính bóng tròn, bóng chuy?n, bóng bàn và c? di?n kinh.

Hai môn bóng bàn, bóng chuy?n, d?i Nguy?n Hoàng gi?t gi?i vô d?ch th?t d? dàng. Môn bóng bàn, hai cây v?t Thi?u và Mân, d?i di?n tru?ng dã chi?m gi?i vô d?ch c? don và dôi. Môn bóng chuy?n có anh Lê Ðình Kiên là cây d?p hai tay r?t chính xác, có Nguy?n Van Tr? bao sân v?i nhi?u pha bay ngu?i c?u nh?ng du?ng bóng hi?m nghèo r?t d?p.

Nhung d?n môn bóng tròn, gay go hon. Bu?i sáng dó, tr?i mua l?nh. Con mua phùn mi?n Trung bu?t t?i da th?t. V?y mà, hai d?i c?u ph?i ra sân dúng theo l?ch trình thi d?u.

Sân v?n d?ng dông ngh?t, ch?t kín khán gi?. Bu?i sáng ?y nh?m Th? Sáu, các tru?ng trung h?c trong t?nh d?u du?c nhà tru?ng cho ngh? d? d? ngày khai m?c gi?i. Trên khán dài, nh?ng hàng gh? d?u dành cho các v? tru?ng ty trong t?nh, các v? hi?u tru?ng, hàng sau là toàn th? các giáo su.

Tr?n d?u du?i quy?n di?u khi?n c?a m?t v? tr?ng tài do Ty Thanh Niên ch? d?nh. Ð?i Nguy?n Hoàng v?i thành ph?n hai l?p l?n Ð? Ngu và Ð? T? k?t h?p, m?c lo?i áo len nhà binh, c? tròn, không có s? sau lung. Tôi còn nh? tên tên m?t s? c?u th? trong d?i bóng c?a tru?ng mình, th? môn Nguy?n Van Th?, ti?p ?ng T? Qu?c B?o, hàng ti?n d?o có Tr?n Bình di trung phong, t? và h?u n?i là Tr?n Van H?i và Nguy?n Van Tám. Bên Phu?c Môn, m?c áo xanh tr?ng hình ô vuông có s? sau lung áo. Nh?ng c?u th? choi n?i tr?i c?a Phu?c Môn là Sáu, L?c, Phi, Ð?o và Minh.

Hi?p nh?t, Nguy?n Hoàng ch?n sân bên trái khán dài và l?i th? gió xuôi nên d?i Phu?c Môn du?c quy?n giao bóng tru?c.

Ngay phút d?u, d?i Phu?c Môn t?n công b?ng du?ng chuy?n bóng sâu xu?ng cánh trái, t? biên Ð?o lao theo bóng t?t b?ng vào tru?c khung thành Nguy?n Hoàng, th? môn Th? dã lao ra nh?y cao ngu?i dùng hai tay d?m bóng ra kh?i vòng c?m d?a, và du?c m?t h?u v? chuy?n lên cho d?ng d?i. Sau vài phút ch?nh d?n hàng ngu, r?i l?i th? gió xuôi, d?i Nguy?n Hoàng ph?n công. S?c ép lên d?i Phu?c Môn, t?ng giây phút tr? nên nguy hi?m, n?ng n?. Ch? d? hai h?u v? du?i sân nhà, 8 c?u th? Nguy?n Hoàng dâng lên và áp d?ng chi?n thu?t t?n công tr?c di?n. Trung phong Bình v?i nh?ng pha l?a bóng, di bóng cá nhân r?t k? thu?t nhi?u l?n du?c khán gi? h?c sinh reo hò v? tay. Hai l?n, anh tung cú sút c?n thành r?t d?c hi?m nhung bóng d?i c?t d?c vang ra ngoài. Ð?i Phu?c Môn b? ép sân, b? t?n công d?n d?p các h?u v? ph?i gi?i vây, phá bóng ra cu?i du?ng biên hay ch?u nh?ng qu? ph?t tr?c ti?p. Nhung d?i Nguy?n Hoàng v?n chua khai m? t? s?, dù cho, không ng?ng t?n công v?i nh?ng pha bóng ng?n trong dàn x?p, nh?ng pha bóng t? hai cánh l?p vào, lo l?ng tru?c khung thành d?i phuong. G?n cu?i hi?p nh?t, Nguy?n Hoàng m?t di hai co h?i b?ng vàng. T? m?t du?ng t?t bóng c?a B?o bên cánh ph?i, H?i tung cú dánh d?u chéo góc, th? môn Trung bó tay, nhung bóng d?i xà ngang vu?t ra kh?i khung thành. Ngay m?t phút sau dó, trong pha r?i lo?n, ti?n n?i Tám có bóng m?t mình cách th? môn sáu mét, sút r?t m?nh nhung ch?m ngu?i th? môn Trung tr? ra sân, m?t h?u v? Phu?c Môn lao ngu?i dùng d?u c?u bóng ra cu?i du?ng biên ch?u ph?t góc.

Hi?p m?t ch?m d?t v?i t? s? hòa 0-0. Vào hi?p nhì sau mu?i lam phút ngh? gi?i lao, gió v?n là l?i th? cho d?i nào du?c ch?n sân bên trái khán dài. Và hi?p này, d?i Phu?c Môn l?n sân, d?n lúc tr?n d?u ch? còn kho?ng mu?i phút n?a k?t thúc, trong m?t pha t?n công gây h?n lo?n th? môn Th? b? tru?t té khi dón cú sút góc c?a L?c d? bóng l?t lu?i. Ðây cung là bàn th?ng duy nh?t tr?n d?u và bàn th?ng này giúp d?i Phu?c Môn dành du?c hai di?m .Trong k? tranh gi?i h?c sinh này, t?nh Qu?ng Tr? có ba tru?ng tham d? là Nguy?n Hoàng, Phu?c Môn, B? Ð?. K?t qu?, d?i Phu?c Môn 2 th?ng vô d?ch, d?i Nguy?n Hoàng v? nhì v?i m?t thua, m?t hòa, d?i B? Ð? h?ng ba, do thua Nguy?n Hoàng v? hi?u s? bàn th?ng b?i.

K? gi?i qua di, nhung t? dó kh?i d?u cho m?t h?a h?n v? sinh ho?t th? thao vào nh?ng nam k? ti?p. Khi chúng tôi lên h?c l?p Ð? L?c, c? Chu Duy Khánh thôi làm Hi?u tru?ng d?i vào mi?n Nam, và v? Hi?u tru?ng m?i là th?y Thái M?ng Hùng. Th?y Hùng ngu?i quê ? Cam L?, Qu?ng Tr?. Th?y h?c ? Hu?, d?u Tú Tài toàn ph?n ban C? Ng? vào nam 1951.

Niên khóa 1958-1959, tru?ng Nguy?n Hoàng du?c B? Giáo D?c cho m? l?p Ð? Tam b?t d?u tr? thành tru?ng Ð? Nh? C?p c?a t?nh. Ðây cung là nam chúng tôi cùng nhau hân hoan trong s? tràn ng?p ni?m vui v? nh?ng thành tích th? thao và các sinh ho?t van ngh? c?a tru?ng. Cung t? niên khóa này, si s? tang lên d?n hon m?t ngàn h?c sinh g?m ba Ð? Th?t, ba Ð? L?c, hai Ð? Ngu, hai Ð? T? và hai Ð? Tam và các th?y ? Hu? ho?c noi khác d?n cung khác nhi?u. Tru?c nh?t, các môn thi gi?i th? thao tru?ng dã do?t b?n huy chuong v? bóng tròn, bóng chuy?n, bóng bàn, bóng r?. Sau thành tích th? thao, tru?ng còn hu?ng d?n nh?ng sinh ho?t van ngh? c?n thi?t giúp h?c sinh có du?c nhi?u c?m h?ng trong s? gi?i trí, h?c hành. Không ch? th?, van ngh? còn là m?t tác d?ng sáng t?o v? c? hai m?t sáng tác và trình di?n. Vào d?u nam h?c, th?i gian còn thu th? nên phong trào van ngh? du?c kh?i d?ng cho t?ng m?i l?p, r?i liên l?p, liên c?p c?a tru?ng. Song song v?i van ngh? trình di?n là làm bích báo thi c?a t?ng l?p. Tuy là m?t ngu?i tr?m l?ng, ít nói, nhung th?y Thái M?ng Hùng là m?t v? th?y có óc t? ch?c, có t?m nhìn r?t xa, r?t r?ng cho tuong lai h?c sinh Nguy?n Hoàng. Ð? cho chuong trình van ngh? thêm kh?i s?c ngoài s? ch? d?ng m?t ngu?i ch? trì, th?y còn có s? góp s?c c?a giáo su Huy Phuong Lê Nghiêm Kính làm c? v?n van ngh? cung nhu báo chí cho toàn tru?ng. Nhà tho Huy Phuong, th?i dó n?i ti?ng v?i các bài tùy bút, truy?n ng?n dang trên báo Nhân Lo?i, Ph? Thông và là ngh? si cùng th?i v?i Nguy?n Thi?p, Kiêm Minh và m?t s? nhà van, nhà tho có bài dang trên t?p chí Sáng T?o. V? sau này, tôi tình c? du?c d?c m?t bài gi?i thi?u c?a Lâm V? Th?y v? tho Huy Phuong và dây là b?n câu tho tôi còn nh?:

Ðêm qua tóc m?i t?m vai ?y

Nay dã môi son th?m ru?u n?ng

M?t chuy?n dò ngang là m?y b?n

Mà ngu?i ta v?i vã sang sông

Ðêm van ngh? d?u tiên, dành cho liên l?p d? Nh?t C?p. Ngoài các ti?t m?c, don ca, d?ng ca, vu, còn có m?t v? k?ch dài ba màn. V? k?ch Kinh Kha. Ðây là v? k?ch l?y t? di?n tích trong truy?n Ðông Chu Li?t Qu?c. Tôi không nh? h?t các vai di?n, ch? nh? n?i dung, khung c?nh sân kh?u và m?t s? tên các b?n h?c sinh dóng trong v? k?ch này. Kinh Kha, Tr?n Công Linh th? di?n, vai Ði?n Quang là Nguy?n Van Thu?ng (nhà tho Chu Vuong Mi?n), Yên Co là Vuong L? Chi, còn thêm m?y vai Cao Ti?m Ly, Phàn Ô K?, Thái T? Ðan không nh? rõ các b?n nào. V? k?ch di?n xu?t r?t thành công. Ch? Vuong L? Chi ngu?i B?c, có nét d?p t?a sáng, trong vai Yên Co ch? di?n xu?t qua l?i d?i tho?i v?i tráng si Kinh Kha r?t c?m kích và có nhi?u do?n tho ch? ngâm r?t hay. Anh Tr?n Công Linh th? di?n vai Kinh Kha không chê du?c. L?i di?n xu?t c?a anh, ch?ng t? anh dã tr? thành m?t k?ch si tài nang. S? hóa trang và ánh sáng y ph?c r?t h?p v?i không khí c?a k?ch. C?nh quán ru?u, ti?ng sáo, nh?ng l?i tho th?t bi tráng, r?i c?nh Thái T? Ðan và các quan h?u m?c áo tang d?n t?n b? sông D?ch Th?y ti?n Kinh Kha lên du?ng th?t là bu?n, ?o não.

Ba màn, nhi?u c?nh c?a v? k?ch di?n r?t s?ng d?ng. L?i tho c?m khái, n?ng hoi ru?u. Chúng tôi du?c nhìn ng?m tráng si Kinh Kha r?t khí phách. Chúng tôi hi?u du?c nh?ng l?i bàn b?c t? t?n c?a các nhân v?t trong k?ch. Và, d?p mãi, muôn thu? c?a tình yêu là hai bàn tay d?y máu Yên Co dem ra dâng t?ng cho ngu?i tráng si Kinh Kha. K?ch Kinh Kha r?t hãi hùng v?i máu và trên t?ng cái ch?t. Và r?i, Kinh Kha m?t di không tr? l?i. Ngu?i dóng vai T?n Th?y Hoàng và Kinh Kha Tr?n Công Linh di?n xu?t do?n cu?i trong cung di?n vua T?n v?i s? ph?i h?p âm thanh c?a nh?c d?m là do?n di?n ngh?t th?, s?ng d?ng, xu?t th?n.

Ðêm hôm sau, là bu?i di?n dành cho hai l?p Ð? Tam. Trong dêm này, cung có m?t v? tho?i k?ch, các chuong trình hài hu?c, và d?c bi?t có m?t màn d?c t?u dàn mandoline c?a Ph?m Van Bình v?i b?n nh?c bán c? di?n Le beau Danube bleu c?a nhà so?n nh?c n?i ti?ng ngu?i Áo Johan Strauss. V? sau này, anh Bình tr? thành nhà tho, nh?c si. Bài tho Chuy?n Tình Bu?n c?a anh du?c nh?c si Ph?m Duy ph? nh?c và anh có sáng tác m?t liên khúc Hành Trình Th?y Quân L?c Chi?n.

Hai bu?i di?n van ngh? t?i hôm dó r?t thành công, t?o nên uy tín c?a tru?ng d?i v?i m?i gi?i trong t?nh nhà. R?i n?a nam h?c qua mau. Nh?ng bài thi l?c cá nguy?t m?i môn du?c d?n xong cho m?t h?c k?, d? r?i, tru?ng l?p, th?y trò chu?n b? dón T?t. Ngày cu?i c?a mùa l?, tru?ng t? ch?c m?t bu?i di?n k?ch t?i nhà hát Ð?i Chúng. Tuy h?n còn tu?i h?c trò, nhung dã có nhi?u anh em l?p l?n ý th?c v? s? tru?ng thành và có nh?ng suy nhi ban khoan v? cu?c d?i. Vì th?, tru?ng dã ch?n v? k?ch Ngu?i Chúa T? (Le Cid) c?a nhà van so?n k?ch tên tu?i Pháp Corneille. Trong v? k?ch này có nhi?u vai, tôi ch? nh? du?c tên m?t s? anh ch? nhu Lê Ðình Ái di?n vai Bá Tu?c Don Gormas, Lê Công M?ng vai Hi?p Si Rodrigue, ch? Vuong L? Chi, vai công chúa Chimène, con gái c?a Bá Tu?c Don Gormas và là ngu?i yêu c?a Don Rodrigue.

V? ba di?n viên này, trí nh? tôi nay còn gi? l?i m?i ngu?i m?t nét riêng. Anh Lê Ðình Ái có cái phong cách c?a m?t tay quí t?c khi du?c hóa trang y ph?c, anh m?c trong áo so mi tr?ng, ngoài là chi?c áo gilet, v?i guong m?t tao nhã, v?a cuong ngh? c?a m?t dung tu?ng. Ch? Vuong L? Chi là m?t trong nh?ng hoa khôi d?o dó c?a tru?ng Nguy?n Hoàng, ch? ?y có nét d?p, quy?n ru, th? hi?n du?c cái tính cách quí phái trên nhung l?a c?a m?t nàng công chúa dang ? tu?i mu?i sáu, mu?i b?y, còn anh Lê Công M?ng, dóng vai Rodrigue v?i dáng cao l?n khoác ngoài chi?c áo vareuse màu den, v?a d?p, v?a hùng x?ng vai m?t hi?p si ngu?i yêu c?a Chimène. Trong v? k?ch này, cái xen (scène) quy?t d?nh là xen d?u ki?m gi?a Hi?p Si Rodrigue và Bá Tu?c Don Gormas là cha v? hôn thê c?a mình. ? xen này, khi ánh ch?p nh?ng du?ng guom lóe sáng lên, dó là lúc m?i thù oanh li?t b?ng cháy, b?n h?c trò nh? chúng tôi nhi?u l?n v? tay hoan hô hai di?n viên dã trình di?n nh?ng pha d?u ki?m hào hùng, gay c?n, v?a ngh?t th?.

H?t n?a niên h?c, Mùa Hè l?i xôn xao nghe ti?ng g?i tru?c c?ng tru?ng, và hoa phu?ng tr?ng trên các du?ng ph? b?t d?u n? r?. Mùa Hè t?i, cung là m?t mùa quan tr?ng cho các l?p di thi. Tru?ng Nguy?n Hoàng luôn luôn là trung tâm c?a h?i d?ng thi và k?t qu? c?a k? thi vi?t du?c dán y?t t?i dây. Th?i k? dó, thi c? khó khan nên h?c sinh không d?u nhi?u. V?i c?nh h?ng thi, bu?n là chuy?n hi?n nhiên, ai cung gi?ng nhau. Còn ? nh?ng h?c sinh thi d?u, n?i m?ng vui không di?n t? h?t. Trong s? vui m?ng ?y, cung chua h?n là tr?n v?n. Sau k?t qu? thi vi?t, còn thi v?n dáp. Ngày dó, h?c sinh các t?nh nh? mi?n Trung nhu Qu?ng Tr?, Qu?ng Nam, Qu?ng Ngãi ph?i d?n trung tâm Hu? d? thi v?n dáp và sau khi hoàn t?t các môn thi cung h?n còn ôm gi? khan gói d?i ch? k?t qu? thi?t th? m?i an lòng báo tin m?ng hay bu?n cho gia dình bi?t.

Tôi còn nh? anh tôi và nhi?u ngu?i b?n c?a anh, bu?i chi?u hay tin k?t qu? d?u vi?t, ngay lúc dó bay v? nhà v?i vàng gom sách v?, qu?n áo b? vào túi xách lên tàu l?a ho?c ra b?n xe dón cho k?p chuy?n vào Hu? d? thi v?n dáp ngay ngày hôm sau r?i. V?i hình ?nh dó b?t ch?t làm tôi nghi d?n tu?i tr? là m?t th? h? ph?i di xa trên v?n d?m du?ng.

Tôi h?c tru?ng Nguy?n Hoàng d?n d?u hè nam 1960 thì theo ba tôi vào Nam, sau dó, lên Ðà L?t h?c tru?ng Vi?t Anh. Qu?ng Tr? là noi tôi sinh ra và l?n lên gi?a bu?i th?i niên thi?u. V?i ngôi tru?ng Nguy?n Hoàng g?i nh?c tôi nh? l?i m?i nam h?c c?a mình, nh? nh?ng ngu?i b?n, và nh?ng ngu?i th?y h?c cu. V?i c?nh và tình ngu?i d?ng huong ? dó, dù ? m?t noi nào, lòng tôi v?n luôn ghi nh?, v?n có th? mu?ng tu?ng ra m?t thành ph? cu qua nh?ng chi?c áo h?c sinh nghèo mình m?c trong b?n mùa, v?n hình dung nh?ng khuôn m?t thân quen b?ng s? nghe l?i dúng âm s?c noi gi?ng nói c?a mình, và sau cùng là mái nhà gia dình tôi ?. Noi ?y, tôi dã trông th?y cái tháp nu?c, trông th?y nh?ng chuy?n tàu ch?y ngang qua, du?c nghe nh?ng h?i còi tàu dài ng?n vang v?ng lên gi?a kho?ng không c?a b?u tr?i thành ph? khi nó t? xa báo hi?u s?p tr? v? và khi nó d?n ng?ng l?i ch?ng muoi, mu?i lam phút r?i ti?p t?c di. Nam 1954, tôi lên mu?i tu?i du?c bi?t v? bi?n c? s? phân chia d?t nu?c, du?c trông th?y n?i bu?n trong c?nh lo?n ly c?a bao nhiêu gia dình mi?n B?c r?i b? quê huong di cu vào mi?n Nam. Tuy là tu?i còn nh?, nhung bao k? ni?m dó làm cho tôi có c?m giác mình du?c n?m mùi v? chi?n tranh d? sau này l?n lên mà nh?n l?y s? gánh ch?u b?t c? hoàn c?nh nào c?a l?ch s?.

T?ng tháng nam, Nguy?n Hoàng l?i n?i ti?p t?ng th? h? h?c sinh vào d?i. Tôi du?c bi?t trong quân d?i có anh Nguy?n Lô, Lê Ðình Kiên, Nguy?n Van M? n?m ch?c v? ti?u doàn tru?ng các ti?u doàn thi?n chi?n c?a su doàn dù. Anh V?nh Thi?t Ðoàn tru?ng thi?t giáp, anh Nguy?n Van Lành ti?u doàn tru?ng ti?p v?n, hi?n nay, anh còn là m?t nhà tu?ng s?, m?t nhà d?a lý danh ti?ng, anh Nguy?n Ng?c Hùng d?i d?i tru?ng dù chi?n d?u r?t anh dung trên ng?n d?i Charlie. V? khoa b?ng, các anh Hoàng Xuân Thi?u, Truong Thúc C?n, Thái Tang Huy, T? Qu?c B?o, Nguy?n Chi Lang, Lê Ðình Cai, Lê Van M?, Nguy?n Châu, Truong Công, Nguy?n H?u Hi?n, H? duy M?n, Ðào H?u Suy?n, Lê Th?a Tr?. V? chuyên ngành, có anh Lê Ðình Ái, Phan Bá Em, Phan Tiên Thái là bác si tây và dông y, Hoàng Tri?n, Lê van Khôi là ki?n trúc su, k? Su. V? van ngh?, có nhà tho, nh?c si Ph?m Van Bình, Lê Van Chính (Suong Biên Thùy), Lê Ðình Cai, bút hi?u Vân Ðình, Nguy?n van Bé (Th?ch Nhân) Lê H?u Ty (Lê Cung B?c, d?o di?n di?n ?nh), Nguy?n Lý Tu?ng, Tu? Chuong Hoàng Long H?i, Lê Ðình L?ng Chuong, Chu Vuong Mi?n, Nguy?n Châu...

Th?i gian t?a cánh chim bay

Qua d?n v?i tháng cùng ngày

Ðó là l?i ca hay, n?i ti?ng trong bài Hoài C?m c?a nh?c si Cung Ti?n. Tôi chép l?i hai câu hát này nhu du?c tìm th?y l?i trong gi?c mo. M?i nam, h?i Nguy?n Hoàng có in m?t d?c san d? t?ng cho c?u h?c sinh tham d?. M?i nam d?c t? d?c san, tôi l?i nh? nhi?u d?n tru?ng cu. Trong cu?n d?c san d?u tiên v?i tên Ngày Xua Thân Ái do anh Nguy?n Van Lành th?c hi?n, tôi r?t c?m d?ng khi du?c xem l?i nh?ng b?c ?nh th?i di h?c c?a h?c sinh Nguy?n Hoàng còn gi? du?c cho in ra d? làm k? ni?m chung. Trong cu?n d?c san, ngoài nh?ng t?m ?nh th?i tho d?i, ngoài h?nh phúc du?c tìm th?y, tôi còn du?c d?c nhi?u trang luu bút, nhi?u do?n van, ng?p tràn chan ch?a m?t th?i tu?i tho chân th?t. Và trên t?t c? dó, là lá thu c?a th?y hi?u tru?ng Thái M?ng Hùng b?ng th? bút. Ð?c lá thu, tôi im l?ng nh? th?y, nh? ngôi tru?ng cu. Và r?i, m?t cái tang chung cho h?c sinh Nguy?n Hoàng h?i ngo?i là m?i nam r?i, t? Vi?t Nam tin qua cho hay bi?t th?y dã qua d?i sau m?t tai n?n xe hoi.

Khi d?c th? bút in trong lá thu, tôi nh?n ra nh?ng dòng ch? vi?t c?a th?y v?n nhu xua, nh?ng l?i nói th?t t? t?n, di?m d?m, nhung m?i ch?, m?i dòng trong dó là m?t n?i ni?m d? m?i ngu?i h?c trò cu Nguy?n Hoàng d?c nh?n s? m?t mát, s? d?u thuong trong diêu tàn b?i chi?n tranh. Mùa Hè 1972 thành ph? Qu?ng Tr? tan hoang, ngôi tru?ng Nguy?n Hoàng d? nát, và r?i cái tên tru?ng cung m?t theo b?i bi?n c? 75. Nhung dù v?y, ? noi dâu bao nhiêu th? h? h?c sinh Nguy?n Hoàng v?n luôn ghi nh? d?n ngôi tru?ng cu.

Nam 1968, sau bi?n c? M?u Thân tôi nh?n du?c lá thu c?a Tám, Nguy?n Van Tám. T? quân tru?ng Th? Ð?c, Tám vi?t cho tôi m?t lá thu dài r?t c?m d?ng. Trong lá thu dó, ngu?i b?n thân nói v?i tôi v? chi?n tranh, v? s? gánh ch?u l?ch s? c?a tu?i tr?, r?i nh?c d?n Qu?ng tr?, d?n tru?ng Nguy?n Hoàng, nhu dó là m?t k? ni?m thân thuong còn s?ng sót.

Nguy?n Chí Kham