LTS: Trong th?i gian qua, phóng viên Ð? Dzung và phóng viên ?nh Benjamin Vu c?a nh?t báo Ngu?i Vi?t dã có m?t t?i Arizona và Mexico trong m?t d?t hu?n luy?n báo chí vi?t v? ch? d? di dân. Ðây là chuong trình do qu? McCormick Tribune Foundation c?p qua Vi?n Công Lý và Báo Chí (Institute for Justice and Journalism - IJJ) c?a tru?ng Annenberg School for Communication thu?c d?i h?c USC. Sau dó, phóng viên Ð? Dzung dã có m?t t?i Center on Media, Crime and Justice (CMCJ) c?a John Jay College thu?c City University of New York, New York, trong ba ngày d? làm vi?c thêm. Xin m?i d?c gi? theo dõi bài phóng s? (k? 1) sau dây. Bài dài t?ng c?ng nam k?.

Tháng Ba, 1981, khi m?i 16 tu?i, nh?c si Trúc H? là m?t trong nhi?u b? nhân (foot people) vu?t biên qua Cambodia d? d?n Thái Lan.

Trên du?ng di, t? Saigon qua Hà Tiên, Phnom Penh, Xiêm Ri?p và d?n Battambang, g?n biên gi?i Thái Lan, c?u thi?u niên Trúc H? dã vu?t qua bi?t bao nhiêu khu r?ng, du?ng sá hi?m tr?, không bi?t s?ng ch?t lúc nào, có lúc b?ng xe g?n máy, có khi b?ng xe l?a và nhi?u lúc b?ng chân, vì lúc dó là th?i k? h?n lo?n sau khi cu?c n?i chi?n t?i x? Chùa Tháp v?a k?t thúc.

“Lúc dó r?t h?n lo?n và nguy hi?m. Khi g?n d?n biên gi?i Thái Lan, chúng tôi l?t vào m?t vùng không thu?c quy?n ki?m soát c?a ai, có nhi?u lo?i th? ph?, con nít ch?ng 13 tu?i dã c?m súng, qua ch? nào là th?y ti?n ch? dó, r?i cung b? ngu?i d?t du?ng l?a, dua d?i ra ch? tr?i c?a nh?ng ngu?i di buôn, ch? bi?t khóc, không bi?t c?u c?u ai,” nh?c si này k?.

Cu?i cùng, nh?c si Trúc H? cung vu?t qua du?c biên gi?i, sau khi dua ch? vàng cu?i cùng cho m?t ngu?i di buôn d? du?c d?t di an toàn.

Sau hai tháng trong tr?i t? n?n ? Thái Lan, nh?c si này du?c sang Hoa K? d?nh cu vinh vi?n.

Ông chia s?: “Tôi ra di vì c?m th?y không du?c d?i x? công b?ng vì mình là con cái viên ch?c ch? d? cu, th?y xã h?i nhi?u b?t công và không có tuong lai.”

Cô Elly Nguy?n, m?t k? su làm vi?c t?i hãng Boeing, cung t?ng vu?t biên b?ng du?ng b? qua Cambodia nam 1980, khi m?i 20 tu?i, nói: “V?i tôi, cách vu?t biên c?a ngu?i Hispanic không nguy hi?m nhu c?a chúng tôi và tuong lai c?a h? không mù m?t nhu chúng tôi. H? bi?t ch?c có th? b? b?t, nhung khó có th? b? ch?t.”

Nhung cô cung th?a nh?n, cách mà ngu?i Hispanic vu?t biên vào Hoa K? cung nhu cách cô vu?t biên b?ng du?ng b? d?u là trái lu?t di trú.

“Chúng tôi vào Cambodia lúc dó là b?t h?p pháp. Chúng tôi b? c? lính Cambodia và lính Vi?t Nam dang dóng quân ? dó dí b?t,” cô Elly xác nh?n.

Quy ch? c?a nh?ng ngu?i Vi?t Nam này khi m?i d?t chân d?n qu?c gia th? nhì, cho dù di b?ng du?ng b? ho?c du?ng bi?n, không khác gì v?i quy ch? c?a nh?ng b? nhân Hispanic vu?t biên vào Hoa K?.

Ông Nguy?n Nam L?c, giám d?c Co Quan Di Trú c?a USCC Los Angeles, gi?i thích: “Theo lu?t di dân, khi d?n qu?c gia d?u tiên, thu?ng g?i là qu?c gia t?m dung, t?t c? nh?ng ngu?i này d?u nh?p cu b?t h?p pháp. Ch? sau khi du?c Cao ?y Liên Hi?p Qu?c th?a nh?n quy ch? t? n?n, h? m?i du?c gi?i thi?u d?n các qu?c gia d?nh cu, thu?ng g?i là d? tam qu?c gia. N?u không du?c th?a nh?n quy ch? t? n?n nh?ng ngu?i này duong nhiên b? tr?c xu?t.”

Ông cho bi?t thêm: “Sau khi các qu?c gia t?m dung và d? tam qu?c gia h?p ? Geneva, Th?y Si, h? quy?t d?nh dóng c?a t?t c? các tr?i t? n?n vào nam 1996. Nh?ng ngu?i vu?t biên Vi?t Nam nào d?n tr?i sau ngày này d?u không du?c nh?n. H? du?c yêu c?u t? nguy?n h?i huong, th?c ra là tr?c xu?t, ho?c b? cu?ng b?c tr? v? quê huong.”

“Nh?ng ngu?i Vi?t Nam vu?t biên d?n Philippines là tru?ng h?p ngo?i l?, nh? Giáo H?i Công Giáo t?i dây can thi?p, nên h? v?n còn ? l?i qu?c gia này. Tuy v?y, chính quy?n t?i dây không cho h? m?t quy ch? nào c?. Trên th?c t?, h? là nh?ng ngu?i ‘? l?u h?p pháp,’” ông L?c nói thêm.

“Ð?i v?i nh?ng di dân Hispanic vu?t biên vào Hoa K? ngày nay, tôi không ph?n d?i ho?c ch?ng h?. H? là nh?ng ngu?i dành do?n b? quê huong, cung ph?i làm vi?c c?c nh?c d? ki?m an, d? g?i ti?n v? giúp gia dình, nhu nhi?u di dân khác. N?u tôi là lính biên phòng, tôi cung cho h? qua luôn,” cô Elly kh?ng d?nh.

Nh?c si Trúc H?, nay là t?ng giám d?c c?a dài truy?n hình SBTN kiêm giám d?c ngh? thu?t trung tâm Asia, cung có cùng quan di?m v?i cô Elly.

Ông nói: “Tôi r?t thông c?m v?i nh?ng ngu?i Hispanic vu?t biên vào Hoa K?, vì t?t c? m?i ngu?i có quy?n tìm d?n h?nh phúc, ?m no, bình an, cho cá nhân và gia dình h?. Ðó là cái quy?n Thu?ng Ð? ban cho h?.”

Dù không nguy hi?m so v?i hai tru?ng h?p k? trên, nh?ng ngu?i vu?t biên vào Hoa K? qua Mexico cung ph?i d?i di?n v?i nh?ng khó khan không lu?ng tru?c du?c và có th? d?i d?u v?i cái ch?t d? di tìm m?t cu?c s?ng t?t hon.

Lý do nh?ng ngu?i này ch?n Hoa K? d? vào làm an sinh s?ng cung d? hi?u. Ðó là công vi?c và tuong lai tuoi sáng hon mà t?i qu?c gia h? không có. Vì th?, h? ch?p nh?n t?t c? r?i ro và nguy hi?m.

Trong khi dó, công chúng Hoa K?, m?t d?t nu?c c?a di dân, có v? b? chia làm hai nhóm. M?t nhóm th?ng th?ng ch?ng d?i t?t c? m?i tru?ng h?p di trú b?t h?p pháp vì dó là vi ph?m lu?t.

M?t nhóm khác có v? thông c?m v?i nh?ng ngu?i này hon vì cho r?ng con ngu?i có quy?n di ki?m công an vi?c làm d? sinh s?ng.

Ð?i v?i nh?ng nhà kinh t?, ? dâu có vi?c làm là t? nhiên có ngu?i tìm d?n, không cách gì ngan du?c, gi?ng nhu c?m v?n không th? ngan hàng hóa vào m?t qu?c gia.

Di dân là m?t hi?n tu?ng, không ph?i là v?n d?

Theo Giáo Su Celestino Fernández c?a d?i h?c University of Arizona, “di dân là m?t hi?n tu?ng, không ph?i là v?n d?. H?u h?t di dân d?n nu?c khác vì lý do kinh t?, tìm ki?m co h?i và công vi?c làm an.”

Di dân Mexico d?n Hoa K? cung v?y.

Còn Giáo Su Wayne Cornelius, giám d?c Trung Tâm Nghiên C?u Di Trú t?i d?i h?c UC San Diego, cho r?ng “di dân Mexico d?n Hoa K? vì y?u t? ‘push and pull’ (dua d?y và lôi kéo).”

Y?u t? dua d?y là vì n?n kinh t? Mexico không t?o d? vi?c làm cho ngu?i dân, nh?t là nh?ng vùng nghèo.

Y?u t? lôi kéo là có quá nhi?u công vi?c t?i Hoa K? không có d? ngu?i làm.

Kinh t? gia Dawn McLaren, thu?c WP Carey School of Business c?a d?i h?c Arizona State University, cho r?ng chênh l?ch m?c luong t?i Hoa K? và Mexico cung là m?t lý do lôi kéo di dân d?n Arizona.

Bà nói: “Trong khi luong t?i thi?u t?i Mexico ch? có $5/gi?, m?t di dân d?n Arizona làm ngh? xây d?ng có th? ki?m $15/gi?. Vì th?, h? s?n sàng ch?p nh?n nguy hi?m, vu?t biên d?n dây làm vi?c, g?i ti?n v? gia dình, giúp thân nhân.”

Sa m?c Sonora

Sa m?c Sonora Desert, còn du?c g?i là Gila Desert, vì có con sông Gila River, ho?c Low Desert, vì th?p hon sa m?c Mojave Desert, tr?i r?ng vùng phía Nam biên gi?i Hoa K? và Mexico bao ph? ph?n l?n mi?n Tây Nam Arizona và mi?n Ðông Nam California c?a M? và hai ti?u bang Sonora và Baja California c?a Mexico.

Sa m?c này là m?t trong nh?ng sa m?c l?n nh?t và nóng nh?t t?i B?c M?, có di?n tích hon 300,000 cây s? vuông v?i nhi?u lo?i xuong r?ng.

Thông thu?ng sa m?c ch? có cát và b?ng ph?ng, sa m?c Sonora l?i có m?t b?ng l?i lõm, d?i núi hi?m tr?, và bao trùm c? hai ti?u bang Arizona (Hoa K?) và Sonora (Mexico) qua du?ng biên gi?i dài 389 d?m.

Chính d?c theo chi?u dài c?a du?ng biên gi?i này mà da s? b? nhân g?c Hispanic vu?t biên vào Hoa K?.

Theo Giáo Su Celestino Fernández, “biên gi?i Hoa K? và Mexico là noi có nhi?u ngu?i vu?t biên nh?t th? gi?i. Và Arizona chính là c?a ngõ mà di dân nh?m d?n nhi?u nh?t. T? dây, h? có th? di qua các ti?u bang khác t?i Hoa K? ho?c Canada.”

Ngoài ra, thành ph? Tucson, l?n th? nhì t?i Arizona, v?i 1 tri?u cu dân, cách biên gi?i ch? 50 d?m, là dích d?n c?a nhi?u di dân.

(Còn ti?p)