(K? 3)

LTS: Trong th?i gian qua, phóng viên Ð? Dzung và phóng viên ?nh Benjamin Vu c?a nh?t báo Ngu?i Vi?t dã có m?t t?i Arizona và Mexico trong m?t d?t hu?n luy?n báo chí vi?t v? ch? d? di dân. Ðây là chuong trình do qu? McCormick Tribune Foundation c?p qua Vi?n Công Lý và Báo Chí (Institute for Justice and Journalism - IJJ) c?a tru?ng Annenberg School for Communication thu?c d?i h?c USC. Sau dó, phóng viên Ð? Dzung dã có m?t t?i Center on Media, Crime and Justice (CMCJ) c?a John Jay College thu?c City University of New York, New York, trong ba ngày d? làm vi?c thêm. Xin m?i d?c gi? theo dõi bài phóng s? (k? 3) sau dây. Bài dài t?ng c?ng nam k?.

Vu?t biên là chuy?n bình thu?ng

M?c dù Qu?c H?i Hoa K? dua ra nhi?u bi?n pháp, s? di dân l?u vào nu?c M? v?n không gi?m. Nhi?u ngu?i b? b?t, b? tr?c xu?t, nhung l?i vu?t biên tr? l?i.

Chúng tôi g?p anh Oscar del Rosario t?i qu?ng tru?ng tru?c nhà th? Our Lady of Guadalupe, Altar, trong lúc anh dang ch? xe ch? ra sa m?c Sonona.

Anh Rosario, 35 tu?i, cu dân ti?u bang Veracruz, Mexico, cho bi?t dã vu?t biên sang Hoa K? nam l?n và t?ng b? b?t m?t l?n. Anh làm th? xây d?ng ch?ng sáu tháng, d? dành d? $7,000, r?i tr? v?. Khi nào h?t ti?n l?i vu?t biên. Anh di m?t mình, an d? h?p và di b? ch?ng ba ngày thì t?i noi. Anh cho bi?t có m?t v? và ba con s?ng t?i quê nhà.

Trong lúc h?i chuy?n anh, chúng tôi th?y hàng tram di dân khác, d?ng ng?i kh?p noi, v?i hành trang s?n sàng cùng v?i nh?ng bình nu?c chu?n b? cho nh?ng chuy?n vu?t biên t?i hôm dó.

Xung quanh, hàng ch?c chi?c xe van dang ch? s?n. Nh?ng chi?c xe này d?u du?c ch? t?o l?i c? bên trong l?n bên ngoài. Phía duôi xe du?c n?i dài thêm. Phía trong xe có ba gh? dài n?m d?c theo xe, không cái nào có ch? d?a. M?t anh tài x? cho chúng tôi bi?t m?i xe nhu v?y có th? ch? du?c t? 20 d?n 30 ngu?i.

Theo nhà báo Marc Cooper, ngu?i t?ng d?n Altar nhi?u l?n tru?c dây, “vào d?t cao di?m c?a phong trào vu?t biên, m?i ngày có d?n 300 xe van nhu v?y ch?y kh?p thành ph? dón ngu?i.”

Sau dó, chúng tôi d?n m?t nhà tr? tên “Hospedaje Lupita.” Ðây là m?t trong nhi?u nhà tr? ? Altar d? di dân trú ng? t?m th?i trong lúc ch? gia dình g?i ti?n d?n d? vu?t biên ho?c ch? ki?m “coyote” hu?ng d?n vu?t biên. Giá trung bình ? các nhà tr? này là $4/dêm, không k? ti?n an.

Nhà tr? này có nhi?u phòng ng?, trên l?u và du?i d?t. Trong các phòng ng? là giu?ng hai t?ng b?ng s?t, chi?m g?n h?t di?n tích phòng, bên du?i là nh?ng t?m ván ép, phía trên là th?m, ki?u th?m lót nhà. Di dân n?m li?n nhau nhu cá h?p, t?ng này cách t?ng kia ch?ng hon n?a thu?c, ng?i d?y là d?ng d?u ngay.

T?t c? nhà tr? ch? có hai nhà t?m nam và n?. Gi?a sân là m?t cái lu nu?c d? m?i ngu?i dùng chung.

Phía du?i sân, chúng tôi th?y b?n thanh niên dang dánh bài gi?t th?i gian. H?i tên h? không nói, nhung cho bi?t dang d?i ngu?i nhà g?i ti?n d?n d? vu?t biên.

Trong m?t phòng khác trên l?u, chúng tôi g?p b?n thanh niên khác, hai nam hai n?. H? cho bi?t d?u t? Guatemala d?n, dã ? ba ngày t?i nhà tr? và dang ch? ngu?i thân g?i m?i ngu?i $1,000 d? chu?n b? vu?t biên.

M?t trong hai ngu?i thanh niên cho bi?t tên Lorenzo Ramos, thu?c vùng El Quiché, Guatemala, có ba con gái còn ? quê nhà. Anh cho bi?t nghèo quá, ch? d? s?ng, không có ti?n mua thu?c cho con. Vì th?, anh mu?n d?n Hoa K? ki?m m?t vi?c làm t?t hon, có ti?n g?i v? gia dình.

Khi di ngang qua phòng an, chúng tôi th?y ba ngu?i dang ng?i an trua, trong dó có m?t c?p v? ch?ng và ngu?i v? dang có b?u. H? cho bi?t cung dang ch? ti?n d?n d? vu?t biên.

Ra c?a, chúng tôi g?p m?t thanh niên khác dang ng?i suy tu. Anh cho bi?t tên là Efrain Gonzalez, 22 tu?i, cu dân ti?u bang Veracruz, Mexico, v?a d?n Altar du?c b?n ngày, dang ki?m “coyote” v?i giá $1,000, chua bao gi? vu?t biên vào M?, d? d?nh d?n Los Angeles ki?m vi?c vì có m?t ngu?i dì ? dó.

“Cha m? và hai ngu?i em trai c?a tôi ? nhà dang ch? tin t?c c?a tôi,” anh cho bi?t.

Tu?ng rào d?c biên gi?i

Nhà báo Charles Bowden, sinh ra và l?n lên g?n vùng biên gi?i Sonora và Arizona và là tác gi? nhi?u tác ph?m v? di dân Mexico, nói: “Tru?c dây, Mexico và Hoa K? không có hàng rào biên gi?i. Lúc dó, Nogales là ch? là m?t thành ph? n?m gi?a biên gi?i. Sau này, ngu?i ta m?i v? du?ng ranh gi?i và chia thành ph? này ra làm hai. Và r?i d?n d?n ngu?i ta giang hàng rào gi?a hai qu?c gia. Tuy v?y, vi?c qua l?i gi?a hai bên v?n d? dàng.”

“Ch? sau s? ki?n 9 Tháng Mu?i M?t, 2001, khi hai tòa nhà Trung Tâm Thuong M?i Th? Gi?i ? New York b? kh?ng b? dánh s?p, Hoa K? m?i b?t d?u chú ý d?n vi?c xây tu?ng d?c biên gi?i. K? t? dây, vi?c vu?t biên vào M? b?t d?u khó khan hon nhi?u,” ông Bowden chia s? ti?p.

Sau dó, Hoa K? b?t d?u cho xây tu?ng hai bên t?i các c?a kh?u c?a Arizona nhu Nogales, Sababe, Douglas và Naco... nhung làn sóng ngu?i vu?t biên v?n không gi?m, mà còn có chi?u hu?ng gia tang.

Trong m?t l?n di tham biên gi?i Hoa K? và Mexico t?i San Diego ngày 28 Tháng Hai, 2008, trong lúc xe ch?y d?n g?n hàng rào biên gi?i, Thu?ng Si Michael Drake, ph? trách truy?n thông cho trung tâm ch? huy Join Task Force Vista thu?c chi?n d?ch Operation Jump Start, nói v?i tôi: “Tru?c dây, dân Mexico lái xe qua dây ào ào, không ai d? ý. Nhung t? ngày có hàng rào, s? lu?ng ngu?i vu?t biên t?i dây gi?m h?n di. T?i dây thôi, ch? ch? khác l?i gia tang, nh?t là t?i nh?ng vùng d?i núi không th? làm hàng rào du?c.”

Nhu v?y, thay vì di th?ng qua Hoa K?, di dân di vòng qua các b?c tu?ng, xa hon và nguy hi?m hon.

M?t s? khác có ti?n, ch?n con du?ng nh?p cu b?t h?p pháp qua ngay c?a kh?u. H? qua b?ng nhi?u cách nhu núp trong xe, di qua tham Hoa K? r?i ? l?i luôn, ho?c h?i l? nhân viên c?a CBP, ngay t?i c?a kh?u.

Trong bu?i thuy?t trình c?a mình, Giáo Su Wayne Cornelius dã cho chúng tôi xem m?t b?c hình có m?t ph? n? n?m phía trong ph?n phía tru?c gh? tài x? và hành khách c?a m?t chi?c xe van b? b?t khi chi?c xe này ch?y qua c?a kh?u Tijuana và San Diego.

Bài vi?t “Broken Fences” dang trên trang blog borderstories.org ngày 28 Tháng Nam, 2008, có nói v? câu chuy?n c?a ông bà Tom và Dena Kay, ch? m?t trang tr?i t?i Arivaca, Arizona, g?n biên gi?i v?i Mexico, có do?n: “Gia dình ông Kay khen ng?i vi?c d?ng nh?ng b?c tu?ng d?c biên gi?i làm gi?m dáng k? s? ngu?i buôn l?u ma túy vào Hoa K?. Ðây là m?t vi?c dáng hoan nghênh, nhung h? v?n th?y m?i ngày có kho?ng 1,000 ngu?i t? Mexico vu?t biên di qua trang tr?i.”

Nh?ng cái ch?t trên sa m?c

Ch?t trên sa m?c là m?t trong nh?ng di?u có th? x?y ra d?i v?i di dân, nh?t là trong nh?ng ngày nóng n?c c?a Mùa Hè. Ch?t vì n?ng, vì khát nu?c và vì khô. Và vì nhi?u lý do khác n?a nhu cu?p bóc, hãm hi?p, bang d?ng thanh toán nhau...

Ông Ed McCullough, m?t thành viên khác c?a “Los Samaritanos,” k?: “Phía bên Hoa K? không có nh?ng thùng nu?c u?ng cho di dân nhu bên Mexico. M?i ngu?i ph?i t? mang theo nu?c cho mình. Có khi khát quá, h? u?ng h?t, không bi?t d? dành, và khi khát th?t s? thì không còn nu?c n?a.”

“Tru?c dây, vi?c dua ngu?i vu?t biên ch? do các 'coyote' th?c hi?n và là m?t thuong v? béo b?. D?n d?n, các bang d?ng nh?y vào ki?m chác. H? có th? b?t các 'coyote' dóng l? phí, de d?a ho?c cu?p c?a nh?ng ngu?i di dân. Khi có thanh toán x?y ra, n?n nhân thu?ng là di dân,” ông Enrique Celaya nói.

Nh?ng b?c tu?ng m?i xây d?c biên gi?i Hoa K? và Mexico cung làm gia tang s? ngu?i ch?t trên sa m?c.

Ông McCullough gi?i thích: “Các b?c tu?ng làm cho di dân ph?i di du?ng vòng, xa hon, ? trên sa m?c lâu hon và kh? nang b? ch?t cao hon. Tôi t?ng g?p m?t di dân di b? ba ngày t? Sasabe d?n Tucson sau khi ph?i vu?t qua hàng ch?c dãy d?i núi. Ðu?ng ? sa m?c không b?ng ph?ng tí nào c?, c?ng v?i th?i ti?t nóng c?a sa m?c, b? ch?t là chuy?n ch?c ch?n x?y ra.”

Theo bài báo “Immigration: Why Prudencia Died,” dang trên báo The Tucson Citizen s? ra ngày 7 Tháng B?y, 2008, ký gi? Jody Ipsen cho bi?t Prudencia Martin Gomez, 19 tu?i, qu?c t?ch Guatemala, dã b? nhóm c?a cô b? khi h? th?y cô b? m?t nu?c trong ngu?i (dehydration) và b? cháy n?ng. Cô ch?t ngày 15 Tháng Sáu, 2007 trong sa m?c Sonora, g?n Tucson. Th?i ti?t hôm dó là 115 d? F.

Bu?i trua ngày 22 Tháng Ba, 2008, trong lúc lái xe trên xa l? 286 v? hu?ng Nam, khi ch? còn cách c?a kh?u Sasabe ch?ng hai d?m, chúng tôi phát hi?n 10 di dân, tám nam và hai n?, dang d?ng bên l? du?ng. Chúng tôi d?ng l?i và du?c bi?t h? dã di b? trên sa m?c 15 ngày và dã di tám ti?ng d?ng h? trong ngày hôm dó. T?t c? h? trông r?t m?i m?t, chúng tôi cho h? nu?c, v?, m?t ít th?c ph?m khô và h?i h? có c?n giúp gì không.

M?t thanh niên trông có v? là th? lãnh c?a nhóm cho chúng tôi bi?t dích d?n c?a h? là Tucson, còn cách dó ch?ng 50 d?m, n?u tính theo du?ng chim bay. H? cho bi?t b? “coyote” b? roi trong m?y ngày qua.

Trong bài vi?t “Broken Fences” nói v? trang tr?i c?a gia dình ông Kay nêu trên có do?n: “Nh?ng k? buôn l?u ma túy th?t là kinh hoàng. H? c?t nh?ng hàng rào k?m gai, lái xe pickup truck, ho?c di trên ng?a, ch?y trên nh?ng con du?ng mòn, c?t ngang qua trang tr?i. Th?nh tho?ng, s? hi?n di?n c?a h? kèm theo b?o d?ng. Tom Kay k? r?ng t?ng ch?ng ki?n nh?ng v? b?n nhau trong lúc ông dang trông ch?ng dàn gia súc.”

Theo ký gi? Claudine LoMonaco, trong bài vi?t “The Story” c?a t?p chí Frontline/World s? Tháng Sáu, 2004, “t? nam 1994 d?n nam 2004, có hon 3,000 di dân b? ch?t trong lúc vu?t biên gi?i Hoa K? và Mexico.”

M?t b?n tin c?a Frontera NorteSur News, m?t trang web chuyên dua tin v? di dân, s? ra ngày 8 Tháng B?y, 2008 cho hay “B? Ngo?i Giao Mexico v?a dua ra m?t báo cáo cho bi?t trong sáu tháng d?u nam 2008, có 117 tru?ng h?p du?c ghi nh?n t? vong trên du?ng vu?t biên vào Hoa K?, trong dó khu v?c xung quanh Tucson, Arizona, có 40 ngu?i thi?t m?ng.”

B?n tin này cho bi?t dây m?i ch? là báo cáo con s? t? vong x?y ra tru?c khi mùa nóng t?i sa m?c phía Nam ti?u bang này b?t d?u.

Trong nam 2007, s? di dân ch?t t?i vùng này là 207 ngu?i, tang 21% so v?i nam 2006, v?i 165 ngu?i ch?t du?c ghi nh?n.

Tuy v?y, t? ch?c Human Rights Coalition t?i Tucson cho r?ng s? ngu?i ch?t, theo ghi nh?n c?a h?, trên th?c t? nhi?u hon, v?i 237 ngu?i trong nam 2007 và 205 ngu?i trong nam 2006.

(Còn ti?p)