Lê Minh Nguyên

Hôm nay ngày 13/12/2008, tôi hân h?nh du?c ban t? ch?c bu?i ra m?t cu?n Di C?o Giáo Su Nguy?n Van Bông m?i thuy?t trình v? d? tài dân ch? pháp tr? và d?i l?p chính tr? ? h?i tru?ng c?a Vi?t Báo này, tôi xin chân thành c?m on ban t? ch?c.

Ðây là d? tài v? m?t h? th?ng giá tr? xã h?i mà GS Bông dã b? tâm huy?t và c? m?ng s?ng c?a mình d? tìm cách thang ti?n cho dân t?c Vi?t Nam, và tuy GS dã trình bày t? 45 nam qua, nhung nó cung v?n còn nhu quá m?i trên d?t nu?c Vi?t Nam c?a chúng ta.

Nhân co h?i này tôi mu?n trình bày m?t tru?ng h?p di?n hình, m?t case study, c?a Thái Lan, sau khi di qua nh?ng quan di?m chính tr? chính y?u c?a GS Bông.

Quan di?m c?a GS Bông v? dân ch? pháp tr? và d?i l?p chính tr?

Nhân ngày l? khai m?c t?i tru?ng Ð?i H?c Lu?t Khoa Saigon 1/8/1963, GS Bông hiên ngang không e ng?i, dù không khí chính tr? lúc b?y gi? chua ph?i là thu?n ti?n, dã di?n gi?ng bài “Ð?i L?p Trong Chính Th? Dân Ch?”. Ông m? d?u bài gi?ng b?ng m?t chuy?n th?i Chi?n Qu?c, vua T? C?nh Công h?i nhà trí gi? Y?n T? r?ng trong thu?t tr? nu?c c?n ph?i ngan ng?a di?u gì tru?c h?t, và Y?n T? tr? l?i là ph?i ngan ng?a nh?ng con chu?t ? n?n xã. Vi?c này r?t khó vì n?n làm b?ng g?, n?u un l?a thì s? cháy g?, n?u d? nu?c thì s? tróc son. Ý c?a Y?n T?, chính quy?n là n?n xã và nh?ng k? n?nh th?n vây chung quanh v? lãnh d?o d? vinh thân phì da là nh?ng con chu?t, bên trong luôn che m?t ngu?i lãnh d?o, bên ngoài lo buôn bán quy?n hành, tham nhung, hãm h?i nhân tài. Theo GS, nh?ng con chu?t này hi?n h?u ? b?t c? th?i d?i nào, b?t c? d?t nu?c nào và b?t c? th? ch? chính tr? nào. Trong chính th? quân ch?, mu?n di?t nó ph?i d?a vào s? sáng su?t c?a m?t cá nhân ? d?a v? t?i cao, t?c b?c minh quân, và theo Hàn Phi T?, minh quân nhu Nghiêu Thu?n thì ngàn d?i m?i có m?t ngu?i, do dó n?u thi?u v?ng co ch? pháp tr? thì lo?n nhi?u hon tr?. Trong chính th? dân ch? pháp tr?, d?i l?p chính tr? s? làm cho chu?t không có môi tru?ng do b?n d? l?ng hành và d?i l?p du?c d?nh ch? hóa m?t cách v?ng ch?c.

Theo GS, s? khác bi?t tr?ng d?i gi?a d?c tài và dân ch? là d?c tài t? khu?c d?i l?p, còn dân ch? thì d?i l?p du?c chính th?c nhìn nh?n và tôn tr?ng. Dân ch? công nh?n tính cách tuong d?i c?a chân lý chính tr?, b?i vì chân lý là cái gì mà m?i ngu?i d?u d?ng ý, trong khi dó thì con ngu?i luôn luôn phát tri?n và thay d?i, cho nên không có chuy?n m?i ngu?i d?ng ý nhau mãi khi không gian và th?i gian dã khác. Tôi còn nh? nh?ng ngày thoi thóp c?a tháng 4/1975 GS Lê Ðình Chân trong nh?ng bu?i gi?ng cu?i cùng c?a Ban Cao H?c Công Pháp tru?ng Lu?t Khoa Saigon, ông k? chuy?n ông Staline c?a Liên Xô nói v?i Th? Tu?ng Churchill c?a Anh r?ng nu?c Liên Xô và nu?c Anh d?u l?y d?ng tr? qu?c thì dâu có gì khác nhau. Ông Churchill tr? l?i là có khác, ? ch? là ? nu?c Anh n?u b?n gi? sáng có ngu?i d?n gõ c?a nhà thì ch? nhà bi?t ngay là ngu?i di giao s?a, còn ? Liên Xô thì ch? nhà ph?i lo di vi?t ngay m?t t? di chúc.

Ð?i l?p là v?n d? thi?u s? và s? b?o v? thi?u s?, Hi?n Pháp Hoa K? du?c l?p ra v?i da s? nh?ng di?u kho?n ch? y?u là d? b?o v? thi?u s?. GS Bông li?t kê ba d?c di?m chính c?a d?i l?p là (1) m?t s? b?t d?ng v? chính tri, t?c nh?ng s? khu?c t?, kháng c? hay ph?n d?i ph?i du?c chính tr? hóa d? tr? thành m?t l?p tru?ng, m?t du?ng l?i hay m?t chính sách, (2) có tính cách t?p th?, t?c là hành d?ng có t? ch?c nhu m?t chính d?ng hay m?t doàn th? áp l?c, (3) có tính cách h?p pháp, có nghia là nó công khai và n?m trong vòng pháp lu?t. Ta th?y trong d?i h?i nam 2004 c?a d?ng C?ng S?n Nh?t mà ông Phan Di?n, lúc dó là ?y Viên B? Chính Tr? C?ng S?n Vi?t Nam d?n phái doàn tham d?, d?ng CS Nh?t dã chính th?c t? b? ch? truong cách m?ng xã h?i ch? nghia nh?m l?t d? ch? d? quân ch? l?p hi?n c?a Thiên Hoàng và ch?p nh?n ho?t d?ng trong khuôn kh? c?a ch? d?.

Tinh hoa c?a ch? d? dân ch? là s? d? lu?ng, khoan dung và t? do chính tr?. Nó du?c th? hi?n b?ng nh?ng quy?n c?a d?i l?p. Ð?i l?p v?a có tính chính dáng v?a có tính c?n thi?t, nó có hai vai trò.

(1) Vai trò h?n ch? và ki?m soát chính quy?n vì quy?n l?c t?p trung, không có ki?m soát và thang b?ng là quy?n l?c d? b? nhung l?m. Nó ngan ch?n nh?ng quan di?m thi?n c?n, ph?c v? quy?n l?i c?c b? c?a phe nhóm hay d?ng phái c?m quy?n. Nó dòi h?i m?t s? tranh lu?n công khai d? qu?n chúng bi?t rõ lý do, d? tính c?a các du?ng l?i, chính sách. ? Vi?t Nam vì ngan c?m d?i l?p ho?t d?ng cho nên nh?ng hi?p u?c ký v?i Trung Hoa v? lãnh th? và lãnh h?i du?c th?c hi?n m?t cách bí m?t và Qu?c H?i b? B? Chính Tr? kh?ng ch? d? thông qua v?i vã không có công khai th?o lu?n, d?n n?i sau hon tám nam v?n gi?u kín b?n d?. H?u qu? là m?t d?t m?t bi?n, m?t ngu?n l?i kinh t? c?a ngu dân, m?t s? t?n th?t n?ng n? cho dân t?c và d?t nu?c. Ð?i l?p là t?m guong soi c?a chính quy?n d? có th? nhìn th?y du?c mình và tr? du?c chu?t c?a n?n xã. Hi?n tu?ng cá d? ? PMU 18 và tham nhung xa l? Ðông-Tây cho th?y n?n xã dã b? nh?ng con chu?t c?ng quá to dang phá ho?i. Theo GS Bông, trong vi?c ki?m soát chính quy?n, phía d?i l?p không th? luôn d?m duong m?t cách có hi?u qu?, và v?n d? không ph?i n?m ? ch? dó mà là tâm lý c?a toàn dân. Dân chúng có c?m giác là quy?n l?i t?i cao c?a qu?c gia nh? dó mà du?c b?o v?, ý ki?n c?a mình s? có ngu?i d?i di?n nói thay mà không s? b? chính quy?n trù d?p.

(2) Vai trò h?p tác v?i chính quy?n d? b?o v? quy?n l?i chung c?a qu?c gia dân t?c. GS kh?ng d?nh r?ng cái l?i c?a chính quy?n là dung túng d?i l?p. Th?c v?y, trong s? duong d?u v?i bên ngoài, nh?t là ch?ng ngo?i xâm, hay c?n c?u vãn m?t tình tr?ng suy thoái kinh t? nhu ? Hoa K? hi?n nay, m?t mình chính quy?n không d? s?c làm và không d? s?c huy d?ng s? tham d? c?a toàn th? dân chúng. Vì nhu c?u lãnh d?o là m?t nhu c?u quan tr?ng và thu?ng tr?c cho d?t nu?c, cho nên d?i l?p giúp cho d?t nu?c tránh du?c tình tr?ng b? roi vào kho?ng chân không chính tr?. Nó là s? chu?n b? cho n?i ti?p lãnh d?o, duy trì s? liên t?c c?a chính quy?n và giúp qu?c gia xoay chi?u d?i hu?ng (nhu ? Hoa K? hi?n nay) trong khung c?nh c?a d?nh ch? và không b? xáo tr?n hay b?t ?n xã h?i. Nó là m?t trong hai m?t c?a d?ng ti?n, là m?t qu? c?a d?ch lý âm duong, là m?t trong hai con s? (0 và 1) c?a h? th?ng d?m hai trong ngôn ng? di?n toán. Các xã h?i thi?u nó là các xã h?i b?nh ho?n b?t bình thu?ng. Nó là y?u t? can b?n và n?n t?ng cho s? quân bình chính tr?.

Ð?i l?p c?n có hi?n pháp, lu?t pháp và quy ch? che ch? d? b?o d?m m?t b?u không khí khoan dung, m?t s? quy?n b?t kh? xâm ph?m nhu quy?n không th? b? tiêu di?t, quy?n phát bi?u, quy?n t? do tuy?n c?. Ð?i l?p cung có nh?ng nghia v? rõ ràng nhu nghia v? tôn tr?ng qui lu?t da s?, nghia v? ho?t d?ng ôn hòa xây d?ng và tinh th?n trách nhi?m. N?n t?ng d? c? hai phía chính quy?n và d?i l?p hi?n h?u là chính th? t? do dân ch? và c? hai ph?i b?o v? n?n t?ng này. Ð?i l?p là ch?ng l?i m?t khuynh hu?ng, m?t chính sách chính tr? ? bên trên n?n t?ng ?y.

GS Bông nh?n xét r?ng chính quy?n Vi?t Nam C?ng Hòa lúc b?y gi? có th? nêu lý do là vì d?t nu?c dang b? s? de d?a tr?m tr?ng c?a c?ng s?n, vì trình d? giáo d?c c?a qu?n chúng còn th?p kém d? b? k? làm chính tr? ho?t d?u l?i d?ng, vì dân còn nghèo nên vi?c nâng cao m?c s?ng c?n thi?t hon, nên không th? ch?p nh?n s? hi?n h?u c?a d?i l?p. Các di?u này nghe r?t gi?ng chính quy?n VN hi?n nay dang rêu rao, n?u thay ch? “c?ng s?n” b?ng ch? “các th? l?c thù d?ch”. GS cho r?ng các lý do này dù có chính dáng nhung chính dáng không có nghia là ph?i ch?p nh?n vì dân ch? và d?i l?p là m?t ti?n trình c?n ph?i kinh qua, c?n ph?i có kinh nghi?m do vi?c th?c s? s?ng ? trong dó, c?n ph?i h?c t?p, b?i vì nó là m?t l? l?i s?ng, m?t cung cách ?ng x?, trong dó s? tôn tr?ng ngu?i khác, tôn tr?ng s? khác bi?t, cách gi?i quy?t van minh nh?ng b?t d?ng d? t?o s? hài hòa trong xã h?i.

Theo GS, di?u ki?n t?i thi?u ph?i có cho VN là d? cho d?i l?p du?c phép kh?i d?u và phát tri?n. Ðã 45 nam mà hình nhu GS m?i di?n gi?ng hôm qua, vì nó v?n còn hoàn toàn thi?u v?ng trên quê huong VN c?a chúng ta ngày hôm nay.

Thái Lan: Quân vuong hay hi?n pháp? N?n t?ng nào cho d?i l?p?

Thái Lan có di?n tích d?t l?n g?p ru?i VN (514,000km2 vs 329,560km2), có dân s? ch?ng 3/4 VN (65.5 tri?u vs 86 tri?u). V?i s? suy tàn và s?p d? c?a d? qu?c Khmer vào th? k? 13 và 14, Thái l?p nên m?t qu?c gia d?c l?p nam 1238 và tr? thành m?t vuong qu?c th?ng nh?t vào gi?a th? k? 14 có tên là Xiêm La, nam 1939 d?i tên thành Thái Lan. Thái là nu?c duy nh?t ? Ðông Nam Á không b? Âu Châu dô h?. Cu?c cách m?ng d? máu nam 1932 dã bi?n d?i ch? d? quan ch? chuyên chính thành ch? d? quân ch? l?p hi?n và t? dó d?n nay dã có 17 hi?n pháp. HP 1997 du?c coi là HP nhân dân vì Qu?c H?i L?p Hi?n, do dân b?u, so?n ra và thông qua trung c?u dân ý. Cu?c b?u c? d?u tiên du?i HP này du?c t? ch?c nam 2001 du?c coi là cu?c b?u c? c?i m? nh?t và không gian l?n trong l?ch s?.

Co quan L?p Pháp có 2 vi?n, Thu?ng Vi?n có 150 gh? ch? dành cho nh?ng ngu?i không d?ng phái, nhi?m k? 6 nam, trong dó 76 gh? do dân b?u, d?i di?n cho 76 t?nh thành, và 74 gh? do m?t ?y ban d?ng d?u b?i ch? t?ch Tòa B?o Hi?n ch? d?nh. H? Vi?n có 480 gh?, nhi?m k? 4 nam, trong dó 400 gh? do dân b?u trong 157 qu?n h?t và 80 gh? chia theo t? l? d?ng phái.

Vuong v? thì du?c k? truy?n, nhung th? tu?ng thì do liên minh da s? trong H? Vi?n ch?n l?a và nhà Vua ch? d?nh nhu trong các ch? d? quân ch? l?p hi?n khác, th? tu?ng có t?i da 2 nhi?m k? và m?i nhi?m k? là 4 nam.

V? kinh t?, Thái có m?t h? th?ng h? t?ng co s? t?t, theo du?ng l?i kinh t? th? tru?ng. Tuy b? kh?ng ho?ng tài chính nam 1997-98 nhung dã hoàn toàn ph?c h?i, m?c tang tru?ng kho?ng 4.5% nam 2007. K? ngh? du l?ch v?a ph?c h?i sau con sóng th?n 2004. Sau d?o chánh 2006 thì d?u tu ngo?i qu?c b? s?t gi?m vì b?t ?n chính tr?. Chính y?u c?a s? phát tri?n là nh? vào xu?t c?ng nông ph?m và các s?n ph?m v? xe hoi. T?ng s?n lu?ng nam 2007 là $522 t? dô la và l?i t?c bình quân d?u ngu?i là $8,000 dô la (VN: $221 t? và $2,600). Ngu?i Thái chi?m 75% dân s? và 95% dân chúng theo d?o Ph?t.

Trong th?i Chi?n Tranh L?nh cho d?n th?p niên 1980s, Thái thu?ng hay b? d?o chánh b?i quân d?i. Tình tr?ng tuong d?i khá hon trong th?p niên 80s và 90s, nhung t? 2006 d?n nay thì có nhi?u b?t ?n và chia r? xã h?i, có th? d?n t?i tình tr?ng vô chính ph?. Vua Thái BHUMIBOL Adulyadej nam nay 81 tu?i dã tr? vì 62 nam t? nam 1946 lúc ông m?i 18 tu?i, khi vua Ananda, anh c?a ông b? ch?t m?t cách m? ám. Ông du?c sinh ra ? M? và m? c?a ông là m?t th? dân lai Tàu. Ông là m?t ngu?i thông minh, có nhi?u tài nang và quan tâm d?n s? an sinh c?a dân chúng, nh? v?y mà ông dã xây d?ng du?c m?t ch? d? quân ch? th?nh vu?ng và uy quy?n. Trong khi h?u h?t các chính th? quân ch? dã xóa b? t?i “ph?m thu?ng” trong lu?t pháp c?a h?, Thái là nu?c áp d?ng lu?t này g?t gao nh?t, m?t s? phê bình dù ôn hòa h?p lý cung có th? b? k?t án 15 nam tù. Do dó, chính tr? gia nào cung d?u nói trung quân và t?i ph?m thu?ng dã du?c các chính tr? gia dùng làm vu khí chính tr? l?i h?i d? tri?t h? d?i th?.

T? lúc ông tr? vì cho d?n nay dã có 15 l?n d?o chánh và theo tu?n báo Economist ngày 6/12/08 thì d?u do nhà Vua d?ng dàng sau xen vào. Cu?c d?o chánh 2006 v?a qua có dáng d?p c?a m?t s? t?o v? trí d? tranh quy?n tru?c khi nhà Vua bang hà và hoàng thái t? n?i ngôi. Tang l? c?a ch? ông, Công Chúa Galyani trong tháng 11/08 v?a qua cho th?y hai di?u (1) m?t s? t?p du?t nghi l? d? s?n sàng khi ông bang hà, và (2) vai trò n?i b?t c?a Hoàng Thái T? Vajiralongkorn d? chu?n b? n?i ngôi. Vì tình tr?ng s?c kh?e c?a nhà vua càng ngày càng suy y?u, cho nên ta th?y có s? di?u d?ng m?nh m? c?a các trung tâm quy?n l?c nhu c?u Th? Tu?ng Thaksin Shinawatra, trong quá kh? dã r?ng rãi giúp d? v? hoàng thái t? 56 tu?i Vajiralongkorn, các lãnh t? c?a Liên Minh PAD (People's Alliance for Democracy) vây quanh hoàng h?u Sirikit, các tu?ng lãnh và quân d?i vây quanh nhà Vua, và nhà Vua thì có v? tin tu?ng vào công chúa Sirindhorn 53 tu?i, m?t ngu?i ho?t bát, nang d?ng làm vi?c xã h?i và du?c qu?n chúng m?n m?.

Ð?ng sau các câu chuy?n th?n tiên v? hoàng gia Thái là m?t s? th?t hoàn toàn khác bi?t. Nhà vua quan tâm d?n vi?c làm cho hình ?nh c?a mình du?c n?i b?c. Hoa K?, vì c?n ông trong th?i k? chi?n tranh VN nên dã h? tr? tài chính cho ông trong vi?c dánh bóng hình ?nh và h?n ch? phuong tây trong vi?c phê bình hay ch? trích ông. M?i l?n có d?o chánh thì ông cho ti?p lãnh t? c?a phe d?o chánh, g?i cho qu?n chúng tín hi?u là ông d?ng ý v?i phe d?o chánh. Khi không d?ng ý thì ông ho?c di?u d?ng binh si, ho?c bày t? s? không hài lòng, ho?c ra l?nh Tòa B?o Hi?n hành d?ng theo ý ông, nhu bu?c t?i ông Thaksin, hay m?i v?a qua gi?i tán liên minh c?m quy?n. Lý tu?ng c?a hoàng gia Thái là mu?n nhà Vua du?c dân chúng ngu?ng m? nhu ? Bhutan, noi vua n?m quy?n chuyên chính, nhung trong th?c t? dân chúng b?t mãn hoàng h?u vì bà ?ng h? hành d?ng vô lu?t pháp c?a PAD và nhà vua không có h?u du? x?ng dáng d? n?i ngôi (hoàng thái t? là ngu?i an choi, t?ng là du dãng, không thích công v?, dã 3 l?n cu?i v?, có 7 con) cho nên hoàng gia có th? di theo v?n m?ng c?a Vua Nepal, noi mà x? s? b? n?i chi?n và sau dó nhà Vua b? tr? thành th? dân. Hình ?nh nh?ng k? quá khích PAD mang hình Vua và b?n nh?ng ngu?i ?ng h? chính quy?n cho th?y hoàng gia là m?t ph?n c?a v?n n?n. S? im l?ng c?a nhà Vua d?i v?i k? bi?u tình dã làm thi?t h?i n?ng n? cho n?n pháp tr? và d?nh ch? chính quy?n du?c quy d?nh trong hi?n pháp.

Ðu?c xây d?ng trên n?n t?ng dân ch? qua chính th? quân ch? d?i ngh? (hay còn g?i là quân ch? l?p hi?n), nhung nhà vua th?c s? không tin vào dân ch? và luôn d?ng sau h?u tru?ng d? xen vào công vi?c c?a chính quy?n. Nó không gi?ng nhu ? Nh??t, tuy Nh??t Hoàng du?c dân chúng kính n? nhu thiên t? nhung không bao gi? xen vào công vi?c c?a chính ph?. So ra nó còn t? hon c? Cam B?t trên bình di?n tôn tr?ng d?nh ch?. Trong khi các ch? d? d?c tài, t? Tây Ban Nha d?n Ba Tây dã phát tri?n m?nh v? dân ch?, vi?c chính tr? ch? tranh d?u trong ngh? tru?ng thì Thái Lan trái l?i, nó du?c mang ra du?ng ph?. Tru?c m?t là nh?ng ngày suy tàn c?a nhà Vua, ông không xu?t hi?n n?i trong ngày sinh nh?t 5/12 v?a qua, kho?ng chân không chính tr? dang ló d?ng mà các d?nh ch? c?a dân ch? pháp tr? và d?i l?p chính tr? thì b? t?n thuong.

Ông Thaksin Shinawatra và d?ng Thai Rak Thai (TRT) dã th?ng l?n trong cu?c b?u c? nam 2001. Dân Thái lúc dó c?m th?y c?n ph?i có m?t lãnh t? CEO dã t?ng có kinh nghi?m lãnh d?o công ty, m?t ngu?i c?ng hòa phù h?p v?i Hi?n Pháp dân ch? 1997. Trong nhi?m k? 4 nam t? 2001-05 ông dã thành công v? vang v?i chính sách hu?ng v? dân nghèo ? h? t?ng xã h?i, b?o hi?m s?c kh?e cho m?i ngu?i, cho vay nh?, bài tr? ma túy v.v.. Ông tái d?c c? v? vang nam 2005. Ð?ng tru?c s? thành công này, uy quy?n và hào quang c?a hoàng gia c?m th?y b? de d?a. Chi?n d?ch tri?t h? ông Thaksin du?c kh?i d?ng qua vi?c t? gia dình l?i d?ng ch?c quy?n d? làm l?i riêng và có nhi?u ngu?i buôn ma túy b? c?nh sát gi?t mà không xét x?. Liên Minh PAD có hoàng gia ?ng h? phía sau du?c thành hình và bi?u tinh ch?ng chính quy?n. Vì vi?c này nên nam 2006 ông Thaksin cho b?u l?i Qu?c H?i và d?ng ông v?n chi?m da s?, ông tái t?c làm th? tu?ng. Tru?c s? l?n m?nh c?a dân ch?, hoàng gia cho là s? che l?p uy quy?n nhà Vua dang suy thoái theo tu?i già, hoàng gia dã d?ng v? phía quân d?i trong cu?c d?o chánh ngày 19/9/2006 do tu?ng Shonthi Boonyaratglin th?c hi?n và m?t nhân viên h?i d?ng co m?t hoàng gia là tu?ng Surayud Chulanont làm th? tu?ng. Ð?ng TRT b? gi?i tán ngày 30/5/2007 và 111 ngu?i lãnh d?o b? c?m làm chính tr? 5 nam.

Sau khi d?ng TRT b? gi?i tán, ngu?i c?a h? thành l?p d?ng m?i là PPP (People's Power Party) và th?ng cu?c b?u c? ngày 23/12/2007 do chính quy?n quân nhân t? ch?c, ông Samak Sundaravej liên k?t v?i 5 d?ng nh? d? thành l?p chính quy?n và tr? thành th? tu?ng. Hoàng gia càng c?m th?y b? de d?a hon b?i s?c m?nh c?a dân ch?, do dó PAD ti?p t?c bi?u tình ? công s? và phi tru?ng v?i lý do r?ng ông Samak cung ch? là ngu?i c?a Thaksin. Tháng 9/2008 Tòa B?o Hi?n phán ông Samak tham d? cu?c trình di?n n?u an có nh?n thù lao nên vi ph?m lu?t, ph?i t? ch?c. Ông Somchai Wongsawat du?c PPP ch?n thay th? làm th? tu?ng, nhung PAD v?n không ch?p nh?n vì cho r?ng ông là anh v? c?a Thaksin nên v?n là ngu?i c?a Thaksin. Ðây ch? là cái c?, cái di?n, ch? cái di?m chính y?u là th? l?c dân ch? ph?i b? tiêu di?t. H? chi?m 2 phi tru?ng c?a Bangkok c? tu?n l? làm trên 300 ngàn hành khách b? k?t. Ngày 2/12/08 Tòa B?o Hi?n phán PPP và 2 d?ng nh? gian l?n b?u c?, b? gi?i tán, các lãnh d?o b? c?m ho?t d?ng 5 nam, Th? Tu?ng Somchai ph?i t? ch?c. Hi?n PPP dang tái t? ch?c thành m?t d?ng m?i có tên là Phuea Thai Party (Vì Dân Thái) nhung có kho?ng 37 thành viên c?a h? dã ch?y qua d?ng Dân Ch? là d?ng d?i l?p ?ng h? PAD. Ð?ng Dân Ch? d?nh thành l?p chính quy?n v?i lãnh t? là ông Abhisit Vejjajiva, 44 tu?i, sinh ra và giáo d?c ? Anh, làm th? tu?ng. Ngày 12/12/08 nh?ng ngu?i áo d? ?ng h? ông Thaksin v?i trên 10 ngàn ngu?i bi?u duong l?c lu?ng và ông Thaksin qua di?n tho?i nói chuy?n v?i h? t? United Arab Emirates.

PAD v?i d?i quân áo vàng màu hoàng gia mu?n tìm cách ngan c?m s? ph?c h?i c?a TRT, PPP cung nhu Pheua Thai, coi h? là th? l?c dân ch? dang lên, de d?a uy quy?n c?a hoàng gia và quân d?i. H? mu?n s?a d?i hi?n pháp d? qu?c h?i là m?t co quan do hoàng gia b? nhi?m. H? cho r?ng dân chúng chua d? trình d? d? tham gia b?u c? (di?u mà theo GS Bông, dù cho có chính dáng di n?a thì cung không th? ch?p nh?n du?c). Tòa B?o Hi?n dã k?t án khi?m di?n ông Thaksin vào tháng 10/08 hai nam tù ?. Công chúa Sirindhorn khi du?c báo chí M? ph?ng v?n, cho r?ng PAD làm là vì quy?n l?i phe nhóm c?a h?.

Báo Economist s? ngày 31/5/2008 trích l?i c?a ông b? tru?ng Jakrapob Penkair trong chính ph? c?a Th? Tu?ng Samak r?ng “h? th?ng trung thành v?i dàn anh k? c? (patronage) d? làm c?n tr? s? phát tri?n c?a d?t nu?c, làm cho ngu?i ta m?c n? s? trung thành v?i ngu?i ch? c?a mình thay vì v?i các d?nh ch? mà ngu?i ta l? ra ph?i ph?c v?, làm thi?t h?i n?n pháp tr? và khuy?n khích s? nhung l?m”.

Ð? k?t lu?n, n?u các th? l?c chính tr? không tôn tr?ng chính th? mà trong dó h? ho?t d?ng, trong tru?ng h?p Thái Lan dó là chính th? quân ch? l?p hi?n, n?u nhà Vua không tôn tr?ng ý dân (mà theo lý thuy?t c?a các chính th? quân ch? dó là ý Tr?i), n?u các chính khách không tôn tr?ng và trung thành v?i các d?nh ch? và giá tr? mà chính h? rêu gi?ng d?n dân chúng d? nhân danh, n?u h? ch? lo trung thành v?i nh?ng cá nhân là s?p l?n c?a mình, thì n?n t?ng c?a dân ch? pháp tr? và d?i l?p chính tr? trong tinh th?n trách nhi?m không du?c c?ng c?. Th?i Chi?n Qu?c, D? Nhu?ng có th? son mình d?i hình nu?t than d?i gi?ng, gi? làm an mày d? tìm cách thích khách Tri?u Vô Tu?t tr? thù cho ch? c?a mình là k? hung tàn Trí Bá, d? ph?c v? cho giá tr? trung thành v?i cá nhân, tuy có ý chí và d?m lu?c nhung ch?ng giúp ích du?c gì cho qu?c gia dân t?c.

Li?u Vi?t Nam trong ti?n trình hu?ng v? dân ch?, có xây d?ng du?c m?t chính th? dân ch? pháp tr? và d?i l?p chính tr? hay không? Có trung thành v?i nó và các giá tr? c?a nó hay không? Có h?c du?c gì t? bài h?c c?a Thái Lan hay không?

Lê Minh Nguyên