SÀI GÒN 14-03 - Linh M?c Nguy?n H?u Tri?t ? nhà th? Tân Sa Châu, ? s? 387, Lê Van Si, phu?ng 2, qu?n Tân Bình, Sài Gòn, hi?n dang là ch? s? h?u c?a g?n 400 chi?c dèn c? và kho?ng 1,000 cu?n sách c?, du?c xem là b? suu t?p l?n nh?t t?i Vi?t Nam.

Nam nay 60 tu?i, dã 33 nam làm Linh M?c k? t? lúc du?c th? phong, h?ng ngày ngoài công vi?c c?a m?t v? chánh giáo x? v?i hon 5,000 giáo dân c?a nhà th? Tân Sa Châu, nhung khi nhàn r?i là ông l?i c?t công di tìm d? b? sung thêm vào b? suu t?p c?a mình nh?ng món d? c?, nh?ng cu?n sách hay, nh?ng chi?c dèn c? m?i. M?t ni?m say mê dù r?t d?i thu?ng nhung cung r?t m?c thanh cao.

Lý gi?i v? ni?m dam mê nh?ng giá tr? c? xua này, Linh M?c Nguy?n H?u Tri?t cho r?ng, có l? dó là do ?nh hu?ng c?a truy?n th?ng gia dình. Ông k?: B? ông là m?t th?y d?, v?a d?y h?c v?a b?c thu?c ? làng Ng?c Lý, huy?n T? K?, t?nh H?i Duong. Nhà nghèo, nhung có hai món d? mà lúc nào ông c? cung gìn gi?, nâng niu nhu b?o v?t. Ðó là b? ?m chén men lam và chi?c di?u cày d?i Ð?o Quang (Trung Qu?c). Nam thì mu?i h?a có khách quý d?n tham, ông c? m?i mang ra dùng. Xong vi?c l?i gói dem c?t r?t k?, không cho b?t k? ai du?c d?ng d?n. Thái d? c?n tr?ng dó, tru?c c?p m?t c?a c?u con trai nh?, gây nên bao th?c m?c và lâu d?n thành m?t n?i ám ?nh không d?t. Chính vì l? dó, Linh M?c Tri?t cho r?ng ý th?c v? giá tr? nh?ng món d? c? và n?i dam mê suu t?p c? v?t c?a ông có m?t ít can nguyên du?c hình thành t? nh?ng “ám ?nh tu?i tho” nhu v?y.

Ông b?t d?u “choi” dèn t? kho?ng 10 nam nay. Can phòng này v?n là noi ? c?a m?t v? Linh M?c già trong giáo x?. Các b?c tu?ng c?a can phòng d?u du?c v? Linh M?c già trang trí b?ng hình nh?ng chi?c dèn. Khi m?t di, v? Linh M?c ?y d? l?i cho Linh M?c Nguy?n H?u Tri?t “tài s?n” là can phòng, vài ba b?c tu?ng, nh?ng t?m ?nh cu cùng kho?ng ch?c chi?c dèn xua. T? nh?ng chi?c dèn “g?i ý” ban d?u ?y, ông b?t d?u b? công suu t?p. Qua 10 nam, nay ông dã có b? suu t?p dèn c? l?n nh?t nu?c.

Trong th? gi?i nh?ng ngu?i choi d? c? ? Vi?t Nam, Linh M?c Nguy?n H?u Tri?t và b? suu t?p dèn c? c?a ông m?c nhiên có ba cái nh?t, ngu?i choi dèn c? duy nh?t, (kéo theo) s? lu?ng dèn nhi?u nh?t và nh?ng chi?c dèn xua nh?t. ? dây, cùng v?i s? lu?ng d? s?, ch?t li?u c?u t?o các lo?i dèn cung da d?ng và phong phú vô cùng. Cái thì du?c làm b?ng d?t nung, cái thì làm b?ng kim lo?i (ch? y?u là d?ng). Có cái b?ng th?y tinh, l?i có cái b?ng g?m, s?. Xua nh?t là chi?c dèn Ðông Son có niên d?i t? 2,000 d?n 2,500 nam tru?c, ti?p dó là nh?ng chi?c dèn Cham có t? th? k? 10-12, k? d?n là các lo?i dèn xu?t hi?n trong các th?i d?i nhà Lý, Tr?n, Lê, Nguy?n. Còn nh?ng chi?c g?n nh?t cung dã cách dây kho?ng... 30-40 nam, v?i r?t nhi?u tiêu b?n.

Xét v? ph?m vi s? d?ng, ngoài nh?ng chi?c d?t sáng cho m?c dích “trang trí n?i th?t”, còn có các lo?i dèn bão s? d?ng trên tàu th?y, xe l?a, xe hoi, xe ng?a, xe d?p... nhung không chi?c nào gi?ng chi?c nào. Cây dèn cao nh?t d?n 1.5 mét c?a ?n Ð? có t? d?u th? k? 20 và th?p du?c thành 5 ng?n l?a l?n. Cây dèn to nh?t xu?t x? t? Pháp s?n xu?t nam 1914, dung tích ch?a du?c d?n... 7.5 lít d?u. Còn có giá tr? “v? m?t tài chính” nh?t là chi?c dèn s? th?i Ð?o Quang (Trung Qu?c) ông mua v?i giá 10 tri?u d?ng. T?t c? nh?ng chi?c dèn trong b? suu t?p này, theo Linh M?c Tri?t cho bi?t, d?u d?t b?ng các lo?i nhiên li?u l?ng nhu d?u l?c, d?u h?a, m? d?ng v?t, xang...

G?n 400 hi?n v?t, m?t b? ph?n là các lo?i dèn c?a dân t?c Vi?t Nam, còn l?i xu?t x? t? Trung Qu?c, Nh?t B?n, ?n Ð?, Singapore, Châu Âu (Pháp, Ð?c, Anh...) và Châu M?. Song, h?u h?t d?u du?c ông lùng mua t?i Vi?t Nam. Duy nh?t có m?t chi?c dèn s? c? du?c mua t? M?. Nhung d?y l?i là quà c?a m?t ngu?i b?n - nhà nghiên c?u Nguy?n Qu?ng Tuân - mua t?ng ông. Còn l?i, t? Linh M?c Tri?t dã b? công tìm mua ? nhi?u noi.

Có nh?ng chi?c du?c ông phát hi?n tình c?. Nhu tru?ng h?p m?t chi?c dèn g?m có hình tu?ng con ?ch t? th?i Ðông Son, ông tình c? mua du?c trong l?n “san” tìm m?t chi?c dèn khác. R?i có nh?ng chi?c ông ph?i theo du?i su?t 3-4 nam tr?i, v?a dành d?m ti?n v?a nom n?p lo ngu?i ta bán m?t cho ngu?i khác.

Ông d?t tên cho b? suu t?p dèn c?a mình là “Ánh sáng muôn dân”. Ðèn là ánh sáng. Th?i d?i d?u có tân ti?n d?n dâu thì ng?n l?a v?n mãi là bi?u tu?ng ánh sáng c?a nhân lo?i - ông nói.

Ngoài dèn c?, Linh M?c Tri?t còn là ngu?i choi sách c? có ti?ng. T?i cu?c thi “Nh?ng cu?n sách vàng” l?n th? hai t? ch?c t?i Sài Gòn nam 2004, nh?ng ngu?i yêu sách th?t s? ?n tu?ng v? b? sách 55 cu?n c?a ông. Trong s? 65 ngu?i tham d?, ông là ngu?i g?i nhi?u sách nh?t d?n h?i thi và trong l?n d?u tiên tham d?, ông dã giành b?n trong t?ng s? 15 gi?i thu?ng.

Ông cho bi?t, do di tu t? nh?, du?c giáo d?c c?n th?n trong h? th?ng tru?ng dòng, nên ngay t? lúc ?y, m?i ho?t d?ng c?a ông dã g?n li?n v?i sách. Nhung vì nhi?u lý do, mãi d?n nh?ng nam g?n dây ông m?i th?t s? tr? thành m?t ngu?i choi sách c?. Nhung ch? ng?n ?y nam, ông dã có kho?ng 1,000 cu?n sách có “tu?i d?i” t? 50 nam tr? lên. Ông th?a nh?n mình là ngu?i r?t say mê van hóa, nh?t là van hóa dân t?c Vi?t Nam. Chính vì v?y, cu?n sách c? nh?t có du?c là “D?ch Kinh Ð?i Toàn H?i Gi?i” (in nam Khang Hy - Tân D?u 1681). Ông thích cu?n “?u H?c Ch? Nam” c?a Ð?ng Công Toàn (in nam Vinh Th?nh th? 14 - Lê D? Tông 1718) hon vì cu?n sách này c?a... Vi?t Nam, v?a là m?t b?n sách c? r?t hi?m, v?a là cu?n giáo khoa v? lòng cho tr? em d?ng ?u, quý hon n?a là do ngu?i Vi?t so?n (trên sách có ghi Ð?i Vi?t Qu?c, Qu?ng Nam x?, Quy Ninh ph?, Phù Ly huy?n ). Linh M?c Tri?t cho bi?t, dây có th? du?c xem là m?t cu?n “t? di?n” Hán-Nôm d?u tiên c?a Vi?t Nam vì sách d?y ch? Hán, gi?i thích b?ng ch? Nôm.

Ông b?o, d?i v?i ông, nh?ng cu?n sách c? là m?t quy?n l?ch s? s?ng, gi? gìn nó chính là góp ph?n b?o t?n kho tàng van hóa dân t?c mà không nhi?u thì ít, do thiên tai, do chi?n cu?c, do ngo?i nhân và c? s? th? o c?a ngu?i d?i, mà kho tàng này b? hao h?t theo th?i gian. Gi? gìn nó còn là hành d?ng tôn vinh, tri ân các b?c ti?n b?i. ? m?t khía c?nh khác, nó có tác d?ng khuy?n khích các nhà van duong d?i vi?t nh?ng cu?n sách “d? d?i”.