Cu?n phim tài li?u “Ngu?i con gái t? Ðà N?ng” (A daughter from Danang) là m?t phim hay và có giá tr?. Phim này do?t gi?i Grand Jury c?a Liên Hoan Ði?n ?nh Sundance và du?c tuy?n ch?n vào trong nh?ng phim d? thi c?a gi?i Oscar nhung ti?c r?ng không th?ng. Phim k? chuy?n v? m?t ngu?i con gái lai M?, r?i Ðà N?ng nam 7 tu?i trong m?t chuong trình di t?n mang tên “K? ho?ch b?c tr? em” (Operation Babylift). Sau khi ? M? 22 nam, cô con gái lai M? này v? Ðà N?ng d? g?p l?i m?. Cu?c g?p g? trùng phùng m?ng m?ng t?i t?i này, sau m?t tu?n sum h?p bên nhau, tru?c nh?ng yêu c?u tr? giúp t? ngu?i m?, cô con gái lai M? này dã bi?u l? s? b?c b?i khó ch?u khi nghe l?i d? ngh? lo l?ng và ph?ng du?ng cho m?. Cu?c h?i ng? tu?ng s? d?y lên nhi?u hy v?ng và u?c mong cho m? và con l?i tr? nên d?y tràn s? cang th?ng và hi?u nh?m vì s? cách bi?t van hóa gi?a ngu?i con gái lai M? và gia dình ngày càng l?n d?n lên. Li?u n?n van hóa M? noi cô l?n lên dã t?o cho cô cách ?ng x? b?c b?o và vô tình này hay cô cung ch? là m?t s? ch?n thuong còn sót l?i c?a cu?c chi?n tranh Vi?t Nam? S? gi?i dáp câu h?i này không don gi?n vì nó bao g?m nhi?u y?u t? phong t?c, van hóa, s?c t?c, d?a du và hoàn c?nh riêng tu c?a ngu?i trong cu?c.

Cu?n phim cho bi?t có m?t ngu?i dàn bà tên Mai Th? Kim ? Ðà N?ng. Bà có 3 con, ch?ng bà di vào bung theo Vi?t C?ng. Bà du?c b?n bè gi?i thi?u di làm vi?c ? m?t can c? quân s? M? và t? dó có quan h? tình c?m v?i m?t quân nhân M?. R?t cu?c bà mang thai và khi bào thai du?c 4 tháng thì ngu?i quân nhân M? này lên du?ng v? nu?c. Ð?a bé gái du?c sinh ra, vì không có cha nên bà l?y h? m? d?t cho bé và bà d?t tên bé gái là Hi?p, có nghia là “hi?p thông”, liên hi?p v?i m?. Mai Th? Hi?p ra d?i nhu bao nhiêu d?a con lai M? ? Vi?t Nam, ra d?i không ph?i trong m?t không khí hân hoan vui v? mà ra d?i trong tâm tr?ng b? bàng c?a ngu?i m? tru?c s? d? ngh? c?a hàng xóm, láng gi?ng. Nam ?y là nam 1968. Vào nh?ng ngày tru?c Tháng Tu nam 1975, bà nghe tin d?n là khi C?ng S?n vào thành ph?, chúng s? gom l?i nh?ng d?a con lai M? r?i t?m xang và d?t. Vì quá lo s? cho tính m?ng c?a con, bà dem bé Hi?p d?n m?t van phòng thi?n nguy?n c?a ngu?i M? nh? h? giúp cho bé di t?n. Bà d?y con di d? c?u con ch? không ph?i d?y con di d? trút b? m?t gánh n?ng. Lúc dua Hi?p cho ngu?i n? nhân viên h?i thi?n nguy?n, bà th?c m?c h?i sao h?i không dua cho bà gi?y t? nói rõ chuy?n Hi?p s? di v? dâu, n?u không dua cho bà gi?y t? thì làm sao bà ki?m du?c l?i con trong tuong lai? Ngu?i n? nhân viên thi?n nguy?n ch? tr? l?i là khi ngu?i M? tr? l?i, bà s? có l?i d?a con. Bà ? l?i nuôi ba d?a con c?a ngu?i ch?ng cu, nhung bà ph?i d?y Mai Th? Hi?p di di t?n vì s? d?a con gái lai M? này s? b? C?ng S?n gi?t. T? lúc d?y bé Hi?p di, không lúc nào bà không nh? d?n bé. Cu?c s?ng càng khó khan, dau kh? thì bà l?i càng nh? d?n Hi?p nhi?u hon.

Sau khi d?n M?, Mai Th? Hi?p du?c m?t ph? n? không ch?ng b?o lãnh và Hi?p v? s?ng ? vùng Columbia, South Carolina r?i sau dó d?n v? vùng Pulaski, Tennessee. Mai Th? Hi?p du?c d?i tên là Heidi Bub. Sau này Heidi có vi?t m?t bài van nói d?n chuy?n bà m? nuôi ngu?i M? d?i x? r?t kh?t khe v?i cô. Bà t? v? khó ch?u khi Heidi h?n hò v?i b?n trai và v? nhà quá khuya. Có m?t dêm, sau khi làm vi?c, cô di h?n hò và v? nhà quá tr?. Bà m? nuôi dóng c?a nhà không cho cô vào. Cô ph?i d?n nhà b?n d? ng? qua dêm. Khi cô lên d?i h?c thì bà m? nuôi tuyên b? du?i cô ra kh?i nhà. Cô tìm cách vi?t thu hàn g?n tình c?m v?i bà nhung không thành công. Heidi c?m th?y chán n?n và bu?n r?u nhi?u trong th?i gian này. Trong ý nghi c?a cô, tr?i dã dành quá nhi?u b?t h?nh cho cô: m? d? b? roi cô khi cô còn nh? và m? nuôi t?ng c? cô ra kh?i nhà. Cô s?ng nh? b?n bè lúc d?u, sau dó ki?m vi?c làm trong khi di h?c d?i h?c. Cu?i cùng cô l?y ch?ng là m?t b?n trai h?i trung h?c và có 2 d?a con gái. Ch?ng cô là m?t quân nhân.

Cô b?t d?u liên l?c nh?ng van phòng con nuôi d? tìm m? ru?t, trong khi m? ru?t cô là bà Mai Th? Kim cung b?n tin qua M? d? tìm d?a con gái lai M? mà bà dã d?y di M? nam 1975. Cu?i cùng hai m? con dã b?t du?c liên l?c v?i nhau.

Ngày 23 Tháng Ba nam 1997 cô quy?t d?nh v? tham m? ? Ðà N?ng. Ði cùng v?i cô là doàn quay phim và h? dã ghi l?i nh?ng hình ?nh doàn t? m?ng m?ng t?i t?i th?t c?m d?ng gi?a hai m? con t?i phi tru?ng Ðà N?ng. Vài ngày sau cung là nh?ng ngày chuy?n trò tíu tít d? bù l?i 22 nam xa cách gi?a bà m? và d?a con gái lai M?. Khi gia dình h?i v? chuy?n ti?n b?c thì Heidi dã b?t d?u t? v? khó ch?u. Nhìn th?y n?p s?ng kh? c?c c?a m? và gia dình, cô cung c?m th?y áy náy khi nghi d?n cu?c s?ng sung túc, tuy?t v?i c?a cô v?i ch?ng và hai con ? M?. Bà m? nói th?ng u?c mu?n c?a bà là bà mu?n qua M? d? s?ng nh?ng ngày còn l?i cu?i d?i. Ông anh trai cùng m? khác cha nói cho Heidi bi?t là trong th?i gian Heidi xa gia dình thì anh và ch? c?a Heidi dã kh? c?c lo l?ng cho m?, và gi? dây là lúc Heidi ph?i nh?n l?y b?n ph?n lo cho gia dình. Heidi c?m th?y l?c lõng khi nghe nhu th?, cô c?m th?y b? áp l?c và không còn nghi s? doàn t? sau bao ngày xa cách có ý nghia gì n?a không nhu cô dã tu?ng. S? vui m?ng doàn t? gi? dây nhu?ng ch? cho s? khó ch?u và b? bàng. Ð?i v?i cô thì chuy?n gia dình mong m?i cô gánh vác gi?ng nhu m?t th? d?i chác khi cô tr? v? nhà. Heidi c?m th?y mình không có trách nhi?m gì c?. Heidi d?ng ý là mình khá gi? hon gia dình ? Vi?t Nam nhung r?i gia dình cô còn ph?i d?i phó v?i chi phí chi tiêu gia dình, ti?n n?, và nh?ng nhu c?u hàng ngày c?a ch?ng cô và hai con.

Khi tr? v? M? sau cu?c vi?ng tham m?, Heidi vui m?ng th?y l?i ch?ng và hai con và cô không mu?n nghi gì v? nh?ng chuy?n ? Vi?t Nam n?a. M?c dích c?a chuy?n di coi nhu vu?t ngoài gi?i h?n th?o lu?n gi?a cô và ch?ng cô vì cô chua s?n sàng d? phô bày t?t c? nh?ng c?m xúc l?n l?n ra bên ngoài. V? l?i M?, cô cung không tìm cách liên l?c v?i m? vì cô c?m th?y c?m xúc b? thuong t?n còn quá m?i m?. Cô cung không bi?t bao lâu n?a d? gi?i quy?t chuy?n nh?c d?u nói trên, nhung cô bi?t là ph?n cô c?n m?t s? th?i gian và kiên nh?n.

Cô dua ra l?i khuyên cho nh?ng ai mu?n tìm l?i cha m? ru?t là ngu?i con ph?i tìm hi?u phong t?c, t?p quán và d?i s?ng c?a cha m? tru?c ngày doàn t? d? khi g?p nhau tránh kh?i chuy?n dau d?n và b?t bình. Cô ân h?n là dã quá v?i vã d? di doàn t? v?i m? nên d?ng ph?i s? hi?u l?m và h?i ti?c v? m?t tình c?m. Ðo?n cu?i cu?n phim, Heidi nói m?t câu l?ng lo, b?c b?o d? di?n t? m?i liên l?c gi?a cô và m? nhu sau, “Tôi dóng c?a nhung không khóa” (It's closed, but it's not locked). Câu nói này cho th?y Heidi chua mu?n c?t d?t hoàn toàn liên l?c v?i m? nhung cô không mu?n liên h? nhi?u v?i m? vì s? ph?i giúp d? m?.

Nhìn th?y thái d? t? khu?c giúp d? m? c?a Heidi, bà Kim t? ra bu?n b?c, th?t v?ng trên nét m?t và ngu?i coi phim c?m th?y bùi ngùi thuong h?i cho ngu?i m? b?t h?nh kém may m?n này. Bà nói chuy?n con cái giúp d? cha m? là chuy?n thu?ng tình ? Vi?t Nam. Bà hi?u là Heidi l?n lên trong xã h?i M?, b? ?nh hu?ng b?i l?i s?ng và van hóa M? nên m?i có thái d? mi?n cu?ng khu?c t? chuy?n giúp m? nhu th?. Bà nh?n xét nhu th? là dúng vì n?n van hóa M? nói riêng và van hóa Tây phuong nói chung d?u không t?o ra cái tinh th?n và n?p s?ng con cái ph?i lo l?ng và ph?ng du?ng cha m? khi v? già. Heidi là s?n ph?m c?a n?n van hóa M? nên cách d?i x? b?c b?o vô tình c?a cô d?i v?i m? cung là l?i hành x? thông thu?ng c?a d?i da s? ngu?i M? d?i v?i các b?c sinh thành.

H?c gi? Nguy?n Hi?n Lê, dù c? cu?c d?i chua ra s?ng ? ngo?i qu?c, nhung liên h? nhi?u v?i b?n bè s?ng ? nu?c ngoài nên ông cung có nh?ng nh?n d?nh chính xác v? l? thói con cái ? Tây phuong d?i x? b?c b?o v?i cha m? khi cha m? v? già. Ông ghi l?i di?u này trong h?i ký c?a ông nhu sau: “Ngu?i Âu M? l?n r?i thì ra ? riêng, có khi c? tháng, c? nam không l?i tham cha m? m?t l?n; cha m? già thì dua vào nhà du?ng lão. M?t ông già n? bu?c chân vào nhà du?ng lão, quay l?i nhìn d?a con trai, nghe nó d?n nh?: Ba d?ng nói h? tên gia dình mình ra nhé”. M?i v? hè có hàng ngàn ngu?i ? Paris dem cha m? l?i g?i m?t b?nh vi?n r?i h?t hè, h? “quên” không t?i dón v?, b? m?c cho chính ph? làm gì thì làm. M?y ông b?n tôi ? Pháp d?u phàn nàn v? lòng b?c b?o c?a con cái, nh?t là nh?ng d?a con trai có v? ngo?i qu?c. Mu?i d?a thì có t?i chín d?a không nuôi cha m?. Tôi m?i nghe nói v? m?t h?c gi? quá c? Vi?t Nam r?t có ti?ng tam, ch? có m?i m?t ngu?i con gái có ch?ng Pháp vào h?ng khá gi?, mà b? con gái h?t h?i, c?m không cho vô nhà ch? vì làm phi?n v? ch?ng nó thôi; và bà c? dã g?n tám muoi tu?i dành ph?i l?i ? nh? m?t ngu?i cháu, không bi?t du?c bao lâu và s? b? cháu du?i n?a không?

Van minh Âu Tây tuy có nh?ng nét r?c r? th?t, có nh?ng h?i bênh v?c quy?n làm ngu?i, c? quy?n c?a loài v?t n?a, nhung nhu v?y không th? g?i là van minh ki?u m?u, tr? khi, nhu n? si Pearl Buck nói: Ki?u m?u dó là ch? nghia cá nhân.” (h?i ký Nguy?n Hi?n Lê trang 167, 168, t?p 2, nhà xu?t b?n Van Ngh?-Hoa K?)

N?u Heidi l?n lên trong hoàn c?nh và l?i s?ng Vi?t Nam thì khi g?p l?i m?, cô cung không c?n m? và anh ch? em cô nh?c nh? cho cô v? chuy?n ph?i c?p du?ng cham sóc cho m? mà cô t? c?m th?y có b?n ph?n ph?i lo l?ng, chu c?p cho m?. Cô ph?i hi?u r?ng trong d?i này không có gì ng?t ngào, d?m th?m cho b?ng tình m?. Ngu?i ta dã ví tình thuong c?a m? nhu sau:

“M? già nhu chu?i Bà Huong

Nhu xôi n?p m?t nhu du?ng mía lau”

Ph?i nói là h?nh phúc và may m?n bi?t bao cho ngu?i con du?c có co h?i d? lo l?ng cham sóc cho m? lúc tu?i già bóng x?. Heidi oán trách m? là dã b? roi cô khi còn nh? là m?t trách c? hoàn toàn không dúng. Ch? vì mu?n c?u cô mà m? cô dành ph?i g?t l? d?y cô ra di d? r?i sau dó ph?i s?ng nh?ng ngày kh?ng ho?ng, dau d?n.

N?u Heidi l?n lên trong không khí Vi?t Nam, cô s? du?c nghe bài hát b?t h? “Lòng m?“ c?a nh?c si Y Vân d? cô thuong m? nhi?u hon:

“Lòng m? bao la nhu bi?n Thái Bình r?t rào

Lòng m? êm ái nhu d?ng lúa chi?u rì rào.”

? x? M? noi cô l?n lên, cách dây vài nam, dã có m?t ngu?i m? M? tr?ng cho 2 d?a con vào chi?c xe r?i d?y xu?ng nu?c cho con ch?t và sau dó ng?y t?o nhu là m?t chuy?n hai d?a con b? b?t cóc. Bà ta gi?t con d? trút b? m?t gánh n?ng d? bà ta có th? nh? n? mà di theo ti?ng g?i c?a yêu duong. N?n van hóa M? dã không t?o nên du?c lòng thuong con vô b? b?n nhu n?n van hóa Vi?t Nam mà dã t?o nên s? tàn nh?n d?ng dung trong tâm th?c ngu?i dàn bà M? này d? bà s?n sàng ra tay gi?t con d? tìm l?i ích riêng cho b?n thân mình. Tình m? d?i v?i con tàn nh?n và d?c ác d?n th? là cùng!

N?u vào tru?ng h?c Vi?t Nam, Heidi s? du?c d?y cho nh?ng bài h?c v? lòng v? công cha, nghia m? và nh?ng l?i d?y này s? in sâu vào trong d?u óc trong tr?ng c?a cô nhu v?t m?c d? son in lên trang gi?y tr?ng:

“Công cha nhu núi Thái son

Nghia m? nhu nu?c trong ngu?n ch?y ra

M?t lòng th? m? kính cha

Cho tròn ch? hi?u m?i là d?o con

Và công lao nuôi n?ng c?a cha m?:

Nâng niu bú m?m dêm ngày

Công cha nghia m? coi t?y bi?n non”

Ngay c? ngu?i con gái dôi khi vì l?y ch?ng xa cung h?i ti?c là mình không du?c d?p g?n gui cha m? d? lo l?ng cho song thân.

“Ch?ng g?n không l?y l?i l?y ch?ng xa

Mai sau cha y?u m? già

Chén com dôi dua, b? k? trà ai dâng”

Cô s? du?c h?c 24 guong hi?u th?o c?a ngu?i con trong tác ph?m “Nh? th?p t? hi?u”, n?u cô theo d?o Ph?t, thì vào mùa l? Vu Lan cô s? du?c k? cho nghe chuy?n hi?u d?o c?a M?c Ki?n Liên d?i v?i m? là bà Thanh Ð?. Cô s? hi?u cách s?ng ngàn d?i c?a ngu?i Vi?t Nam là “tr? c?y cha, già c?y con”. Lúc còn nh? con cái trông c?y vào s? nuôi n?ng c?a cha m? thì khi cha m? v? già l?i nuong t?a vào con là m?t chuy?n làm h?p lý. Ch? có nh?ng d?a con b?t hi?u, vô giáo d?c m?i coi chuy?n lo l?ng, ph?ng du?ng cha m? là m?t gánh n?ng. Ch? có ? Tây phuong này, vì quá d? cao ch? nghia cá nhân nên con ngu?i m?i tìm d? m?i cách d? cung ph?ng cho b?n thân mình m?i ti?n nghi, l?c thú, còn chuy?n lo l?ng trông nom cha m? già y?u thì không doái hoài d?n, không coi dó là b?n ph?n c?a mình. M?t n?n van hóa d? cao s? ích k? b?c b?o nhu th? thì s? sinh ra th? con vô tình b?c b?o v?i m? nhu cô gái Heidi trong phim tài li?u “Ngu?i con gái t? Ðà N?ng” cung không làm ai ng?c nhiên. Có r?t nhi?u d?nh nghia v? “van hóa” nhung d?nh nghia ng?n g?n và cô d?ng nh?t là “van hóa là l?i s?ng”. L? l?i sinh s?ng d?i x? c?a m?t con ngu?i ch?c ch?n tùy thu?c nhi?u vào van hóa noi ngu?i dó h?p th? khi l?n lên. Van hóa nhu th? nào thì l?i s?ng nhu th?, dó là chuy?n hi?n nhiên.

Hi?n nay trong nh?ng gia dình t? n?n Vi?t Nam ? h?i ngo?i, m?t s? nhi?u gia dình tan nát vì t? n?n ly d?, ph?n l?n là do nh?ng ngu?i v? ch? xu?ng. Ngu?i dàn bà Vi?t Nam v?n có truy?n th?ng ch?u thuong, ch?u khó, hy sinh cho ch?ng cho con. Th? mà m?i qua h?i ngo?i trong m?t th?i gian ng?n, dàn bà Vi?t dã h?c cái thói “hu thân, m?t n?t” c?a dàn bà b?n x? d? r?i cung ly d? nhu diên. T? l? ly d? c?a nh?ng c?p v? ch?ng Vi?t Nam ? h?i ngo?i không thua t? l? ly d? c?a ngu?i ngo?i qu?c b?n x?. Xem th? m?i th?y cái l? thói s?ng ?nh hu?ng sâu d?m nhu th? nào d?n con ngu?i. Cây cam tr?ng ? phuong Nam thì ng?t mà dem lên phuong B?c thì chua là v?y. Mu?n cam ng?t dù tr?ng ? phuong B?c thì ph?i duy trì l?i s?ng c? truy?n van hóa c?a dân t?c trong khi v?n c? g?ng h?c t?p, làm vi?c theo v?i phuong cách c?a ngu?i b?n x?. Ra nu?c ngoài r?i, ngu?i Vi?t mình nên h?c cái phuong pháp làm vi?c và h?c t?p tiên ti?n c?a ngu?i b?n x?, trong khi dó không nên b? tiêm nhi?m cái l?i s?ng “vô tình, b?c nghia” c?a ngu?i Tây phuong. Có th? m?i b?o d?m s? thành công và h?nh phúc cho gia dình tru?c m?i th? thách trong cu?c s?ng luu vong.

Khi nói d?n l?i s?ng Vi?t Nam, thì cung nên nói rõ n?p s?ng d?o lý Vi?t Nam là n?p s?ng c?a mi?n B?c tru?c 1954 và c?a mi?n Nam tru?c 1975, ch? mi?n B?c sau 1954 và mi?n Nam sau 1975 du?i ch? d? C?ng S?n thì n? n?p van hóa c? truy?n coi nhu b? thui ch?t và trên dà h?y di?t. B?i vì mi?n B?c sau 1954 và mi?n Nam sau 1975 dã b? ch? nghia C?ng S?n d?u d?c van hóa Vi?t Nam. Cu?c c?i cách ru?ng d?t do chính ph? H? Chí Minh ch? xu?ng ? mi?n B?c sau 1954 v?i nh?ng c?nh con d?u t? cha m?, anh ch? em ru?t d?i x? nhau nhu k? thù dã làm cho bao ngàn nam van hi?n Vi?t Nam tan nát, ch? d? tem phi?u c?a mi?n B?c cung dã chia c?t tình thâm c?t nh?c. Mi?n Nam sau 1975 cung không khá gì hon, vì c?n b?o v? v?t ch?t quy?n l?i d? s?ng còn v?i ch? d? m?i mà có bao nhiêu c?nh xào xáo x?y ra trong m?i gia dình. Ch? d? tuy?n ch?n lý l?ch cung dã khi?n nhi?u d?a con ph?i ch?i b? cha m? d? du?c vào doàn, vào d?ng. Ð?o lý Vi?t Nam m?t l?n n?a l?i d?ng bên l? v?c th?m. Mong sao ch? d? C?ng S?n Vi?t Nam s? s?m tàn l?i d? van hóa Vi?t Nam dích th?c l?i tr?i d?y tr? l?i, góp ph?n nuôi du?ng nh?ng tình c?m thân thuong, ru?t th?t gi?a con ngu?i Vi?t Nam v?i nhau. Di s?n c?a ch? d? b?t nhân, vô luân C?ng S?n d? l?i cung ph?i m?t nhi?u th? h? m?i mong xóa s?ch du?c. Nu?c giàu, dân m?nh c?n kèm theo v?i m?t n?n van hóa cao m?i th?t s? là m?c tiêu nh?m t?i c?a m?t nu?c Vi?t Nam tuong lai.

Van hóa Trung Hoa vì là van hóa Á Ðông nên cung có m?t s? di?m tuong d?ng nhu van hóa Vi?t Nam khi nói d?n b?n ph?n và trách nhi?m c?a con cái d?i v?i cha m? lúc v? già. Van hóa Trung Hoa không nh?ng khuyên b?o con cái ph?i gi? ch? Hi?u lúc cha m? còn s?ng mà khi cha m? m?t di con cái ph?i d? tang cha m? trong vòng 3 nam. Ba nam d? tang cung là m?t th?i gian h?p lý d? d?n tr? l?i “công cha, nghia m?” vì th?i gian t? lúc d?a con sinh ra cho d?n khi 3 tu?i là th?i gian cha m? c?c kh? nuôi n?ng nh?t. Lo l?ng cho cha m? lúc còn sinh ti?n, tu?ng nh? d?n cha m? lúc khu?t bóng là can b?n c?a van hóa Trung Hoa và Vi?t Nam. Có nhìn th?y s? b?c b?o kh?n n?n c?a nh?ng d?a con trong xã h?i Tây phuong d?i v?i cha m? thì m?i th?y n?n van hóa Á Ðông nhu Trung Hoa và Vi?t Nam có nh?ng nét d?c thù dáng quý và dáng du?c luu truy?n.

Nhà tho Nguy?n Chí Thi?n b? giam hãm, tù d?y trong m?t kho?ng th?i gian t?ng c?ng 27 nam. Vì du?c l?n lên trong n?n van hóa Vi?t Nam, trong nh?ng nam tù t?i, ông lúc nào cung nghi d?n cha m? và mong sao du?c ? g?n d? lo l?ng, cham sóc cho hai d?ng sinh thành: Ðã lâu r?i không nh?n thu con.

M? th?y mong tin con quá

Th?y k? qua cho con rõ c?nh nhà

M? bây gi? hai m?t nhu lòa

Hôm s?m trong nhà quanh qu?n!

Th?y g?n nhu l?n th?n

Bu?c di d? d?n run chân

Vi?t phong thu ph?i nghi d?n dam l?n

Mong con v? d? d?n cham sóc. (Thu nhà - 1967)

Ông dau d?n không du?c g?n gui m? cha d? lo cho cha già m? y?u:

Có ngu?i m? g?y nhom m?t lóa g?n lòa

Có ngu?i cha quá già, quá y?u!

Có ngu?i con b?t hi?u là tôi

H?t tù l?i t?i

B?nh ?m không nuôi n?i thân mình...

Ôi ngu?i m? n?ng tình yêu d?u!

Ôi ngu?i cha hi?u th?u lòng con!

... Chi?u âm th?m l?nh t?t trên non.

Không còn du?c n?a

Nh?ng tình xua thuong m?n vô vàn!

... Ta thuong ti?c cu?c d?i tu?i tr?

Ta l?i thuong ngu?i m? thuong yêu

Ngu?i cha s?m chi?u héo h?t

... Bao nhiêu thuong nh? m? th?y

Con xin h?n d?n m?t ngày Xuân vui

Rung rung hai gi?t ng?m ngùi

Con xin Tr?i d?t ni?m vui cu?i cùng! (Có ngu?i m? - 1969)

Ông t? trách mình dã ph?m nhi?u l?i l?m làm kh? m? cha và ân h?n vì hoàn c?nh tù dày nên ông không có co h?i báo d?n on sinh thành du?ng d?c:

Tình thuong xót không bao gi? h?t

C?a m? cha làm tan nát lòng con

Dù cu?c d?i dau kh? ch?t thành non

Còn cha m?, con còn ph?i s?ng

Vì con bi?t con là l? s?ng

Là ni?m vui, là t?t c? c?a m? cha

Bi?t bao nhiêu t?i l?i nh?ng ngày qua

Con dã m?c khi?n cha bu?n m? kh?

Con dã bi?t d?i con tan d?

Không th? làm gì báo dáp m? cha

Dù cho nam tháng phôi pha

M?i h?n ?y con xóa nhòa sao n?i! (Ngày xuân t?i - 1961)

N?m trong tù, s? dói khát cùm k?p hành h? ông không dau b?ng n?i dau khi ông nghi d?n hoàn c?nh don chi?c, cô qu?nh c?a m? cha ông:

Bao nam r?i, tôi không ph?i là tôi

Thân b?t d?ng vì tình thuong gia quy?n

Ôi, nh?ng bu?i hoàng hôn xao xuy?n

Bóng m? già c?u nguy?n dau thuong

Bóng ngu?i cha thui th?i bên du?ng

Lê thân ?m trên ph? phu?ng u ám

Nghi nhu v?y lòng tôi ?m d?m

Nh?c nh?n u, còn bi?t nói sao?

M?t tôi khô mà ru?t tím gan bào

Bao u?t h?n dâng trào trong l?ng l?!

... Ð?i n?ng trôi nhu m?t dêm dài

M?t không nh?m và d?u dau nh?c nh?i! (Tôi s?ng mãi - 1961)

Sau khi ra tù r?i, thi si Nguy?n Chí Thi?n cung còn nghi d?n m? cha dù lúc ?y cha m? ông dã qua d?i. Ông k? chuy?n cho bi?t là cha m? ông tru?c khi qua d?i, dã may áo s?n áo qu?n cho ông d? khi ông ra tù có qu?n áo mà b?n. Tình thuong cha m? dành cho ông bao la và c?m d?ng nhu th? nên ông coi dó là th? tình c?m mà th? gian này không có th? gì có th? dem so sánh du?c

Con thành thi nhân cung chính là nh?

Công s?c m? th?y nuôi cho an h?c

Gia c?nh b?n hàn lo toan cham sóc

Con ch? n?m d?c sách, luy?n v?n tho

Không m?y may báo hi?u du?c m?t ngày

Th?c có t?i v?i m? th?y bi?t m?y!

Nhung lòng già r?t thuong, dâu nghi ng?i

Ch? mong con nên s? nghi?p, nên ngu?i

Tru?c lúc qua d?i, th?y m? còn lo

May qu?n áo d? tù v? con s?n có

Tình th?y m? mênh mông nhu th? dó

Th? gian này không có th? dem so!

(Con thành thi nhân - 1980)

Tru?ng h?p Nguy?n Chí Thi?n là m?t tru?ng h?p tiêu bi?u c?a m?t gia dình Vi?t Nam: B? m? hy sinh lo l?ng cho con và con cung h?t lòng thuong m?n b? m?. Ð?o lý và van hóa dân t?c dã hun dúc nên m?t ngu?i con chí hi?u nhu Nguy?n Chí Thi?n, lúc nào cung tu?ng nh? d?n s? an nguy c?a d?ng sinh thành, cho dù dang lúc n?m tù v?i muôn ngàn kh? nh?c, d?ng cay.

Nhà lý lu?n thiên tài Hà Si Phu cung dành nh?ng l?i l? c?m d?ng, thi?t tha khi nói d?n hai b?c sinh thành c?a mình khi hai ngu?i khu?t bóng. Ông làm câu d?i khóc khi mai táng m? nhu sau:

“Tr?i d?u s?p ch?ng dau b?ng m?t m?

Ð?t tuy dày không c?n du?c lòng con”

Ông còn làm m?t câu d?i g?i ra t? trong tù (1996) nhân ngày gi? cha ông:

“Nh? gi? Cha th?p nén huong th?m, dem chí khí quy?t d?n công du?ng d?c!

Yêu d?t M? m? con du?ng l?n, l?y bút nghiên mong tr? n? tang b?ng”

Nhìn l?i cô con gái lai M? Heidi, cô qua M? s?ng cu?c d?i sung su?ng là cung do m? cô d?y cô di. N?u cô không du?c m? d?y di nam 1975 thì khi ? l?i cô có quy?n n?m mùi bo bo và com d?n ch? không hu?ng du?c d?i s?ng ti?n nghi v?t ch?t mà cô dang có hi?n t?i ? M?. M? cô dua d? ngh? mu?n cô b?o lãnh m? qua M?, cô t? ch?i. N?u không thì m? mong cô giúp d? chút ít ti?n b?c v?t ch?t trong lúc tu?i già bóng x? mà cô cung l?nh lùng, tàn nh?n khu?c t?. Th?t không bi?t dùng danh t? nào n?a dây d? nguy?n r?a cô con gái lai kh?n n?n, b?t hi?u này. Cô cung có hai d?a con gái, ch?c là r?i dây khi cô v? già, cô cung l?i g?p s? d?i x? b?c b?o, vô trách nhi?m c?a hai con cô dành cho cô nhu cô dã d?i x? tàn t?, d?ng dung v?i ngu?i m? ru?t ? Ðà N?ng. Khi bà Mai Th? Kim d?y d?a con lai Mai Th? Hi?p di M?, bà ch? có ý d?nh c?u d?a con vì s? C?ng S?n làm h?i con bà. Ti?c thay, d?a con c?a bà l?n lên trong xã h?i M?, tiêm nhi?m van hóa M? nên nó t? khu?c bà vì s? mang gánh n?ng cuu mang, c?p du?ng cho bà. Bà coi nhu m?t d?a con b?c b?o, vô tình này.

Con h?ng th?y 30 Tháng Tu 1975 không ch? làm cho bà m? Mai Th? Kim ph?i xa r?i d?a con lai M? Mai Th? Hi?p mà còn làm cho bao nhiêu gia dình Vi?t Nam khác ly tán kh?p b?n phuong tr?i nhu nh?ng cánh hoa bay toi t? trong m?t chi?u gió l?ng. Nh?ng ngu?i Vi?t ly huong, vì du?c l?n lên trong xã h?i và n?n van hóa Vi?t Nam, nên h? có m?t l?i x? s? hoàn toàn khác h?n cô con gái Heidi Mai Th? Hi?p. H? làm vi?c c?c kh? nhung khoan khoái, nh? ngu?i khi g?i cho gia dình còn k?t l?i ? Vi?t Nam nh?ng thùng quà hay ti?n. H? vui v? sung su?ng khi nh?n thu báo tin nhà dã nh?n du?c quà hay ti?n. Quà cáp hay ti?n không ph?i là chuy?n thù t?c cho vui mà chính là nh?ng phuong ti?n d? nuôi s?ng gia dình còn k?t l?i. Ð?o lý Vi?t Nam dã d?y cho h? cách hành x? h?p lý, h?p tình nhu v?y. Ð?i v?i h?, lo l?ng cho cha m? lúc tu?i già s?c y?u hay giúp d? cho anh ch? em không ph?i là m?t gánh n?ng khó ch?u mà là ni?m vui c?a ngu?i con hi?u th?o, c?a m?t ngu?i em, ch?, anh có trách nhi?m trong lúc ? x? ngu?i. Ph?n l?n d?u hoàn thành nh?ng th? t?c b?o lãnh d? dem thân nhân qua s?ng ? vùng d?t l? t?m dung d? con và cha m? du?c chung s?ng v?i nhau sau bao ngày xa cách, anh ch? em du?c d?p sum h?p, quây qu?n d? cùng nhau xây d?ng cu?c d?i m?i.

Chi?n tranh Vi?t Nam dã d? l?i nhi?u di s?n. Di s?n không ch? có nh?ng bom d?n mìn b?y còn sót l?i ti?p t?c gây thuong tích cho ngu?i dân Vi?t Nam vô t?i mà di s?n còn có th? k? d?n nh?ng d?a con lai mà nh?ng quân nhân M? còn d? l?i sau chi?n tranh. Vì l?n lên trong n?n van hóa Tây phuong, nh?ng quân nhân M? này da s? không ai nghi d?n nh?ng hòn máu roi mà h? dã d? l?i vì Tây phuong v?n coi thu?ng quan h? máu m? ru?t th?t. R?t hi?m tru?ng h?p có ngu?i quân nhân M? di tìm l?i hòn máu roi c?a mình. Khi v? M? h? xây d?ng cu?c d?i m?i và không mu?n vu?ng m?c v? nh?ng chuy?n tình c?m và con roi ngày xua. Mai Th? Hi?p là m?t thí d? di?n hình, t?i gi? này cô cung ch?ng bi?t cha cô là ai. Nh?ng d?a con lai nhu Hi?p l?n lên trong n?n van hóa “vô tình b?c nghia” Tây phuong nên dã gây ra nhi?u dau kh? cho nh?ng ngu?i m? Vi?t Nam sinh ra chúng. Mai Th? Hi?p dã th?t s? làm cho ngu?i m? Vi?t Nam dau kh? b?i cách hành x? tàn t?, b?i b?c c?a Hi?p d?i v?i m? không dúng v?i d?o lý và cách s?ng c?a ngu?i Á Ðông.

Cách d?i x? t?t d?p hay tàn t? c?a con cái d?i v?i cha m? không ph?i là m?t chuy?n làm ng?u nhiên tình c? mà là c? m?t quá trình giáo d?c và dào t?o cùng s? ?nh hu?ng c?a môi tru?ng s?ng noi d?a con l?n lên. Cho dù th?i th? có thay d?i th? nào chang n?a thì “cha m? t?, con hi?u” v?n là câu châm ngôn muôn d?i d? cho m?i gia dình Vi?t Nam noi theo. L?i s?ng có tình, có nghia có th?y có chung, có hi?u có d? không ph?i là chuy?n m?t s?m m?t chi?u là có du?c mà ph?i tr?i qua nhi?u quá trình t?p nhi?m, rèn luy?n. Còn có bi?t bao nhiêu d?a con b?c b?o, b?t hi?u nhu Heidi Mai Th? Hi?p n?m trong nh?ng gia dình Vi?t Nam h?i ngo?i mà phuong cách ngan ng?a h?u hi?u nh?t là các b?c ph? huynh c?n ph?i d?y con s?ng theo n?p s?ng c? truy?n, luân lý Vi?t Nam nói riêng và Á Ðông nói chung. Ðây là m?t chuy?n không d? làm nhung n?u mu?n có m?t gia dình s?ng trong h?nh phúc, thuong yêu, cha m? lo cho con khi còn nh?, con lo l?ng ph?ng du?ng cho cha m? lúc v? già thì thi?t tu?ng n? l?c khó nh?c mà các b?c ph? huynh b? ra d?y d? các con không ph?i là chuy?n làm vô b?.

Quê huong ngàn trùng xa cách nhung n?u trong gia dình Vi?t luu vong có nh?ng d?a con hi?u th?o bi?t lo l?ng ph?ng du?ng cho cha m? lúc tu?i già bóng x? thì chuy?n dó cung làm ?m lòng bao b?c cha m? trong nh?ng ngày tháng bu?n n?n ? x? l?, quê ngu?i.

* Tr?n Vi?t Ð?i Hung