Qu?nh Giao

Vì sao xuân lan thu cúc m?n mà c? hai?

Ngày Xuân, theo dúng thu?t vi?t lách x? mình t? khi có báo, thì c? theo 12 con giáp ngu?i ta hay vi?t v? con v?t tu?ng trung cho nam. Xuân M?u Tý mà d?c báo Xuân thì mình s? du?c d?c nhi?u bài “Nam Tý Nói Chuy?n Chu?t”... Nhung n?u ngày Xuân mà không nói truy?n chu?t thì xin nói chuy?n hoa và lo?i hoa dang th?y bán r?t nhi?u ngoài ch?. Hoa cúc.

Không là giáo viên v? th?o m?c hay v?n v?t h?c, ngu?i ta có th? b?p bõm bi?t là danh t? khoa h?c c?a gi?ng hoa này là Chrysanthemum moriflorium. Ngu?i T?u g?i là “ju hua” nhu tên nàng Ju Dou trong m?t phim tình c?m xã h?i Trung Hoa n?i ti?ng nam xua. Ngu?i T?u uyên bác - và c? ngu?i Vi?t mình - cung thi v? g?i cúc là Hoàng Hoa...

Trong bài Ðêm Ng?n Tình Dài r?t r?n ràng di?u Tango c?a Duong Thi?u Tu?c, câu hát:

“Ru?u Hoàng Hoa xóa co c?u

Và dêm tr?ng qua nhu vó câu

Nào bi?t dâu gi? trôi mau...

Có nh? chang anh,

Cùng vui dêm tr?ng say Hoàng Hoa...?”

Chính là d? nói v? lo?i ru?u c? Tú V? Xuyên vi?t trong bài than v? c?nh T?t nghèo c?a c?:

“Ru?u cúc nh?n dem hàng bi?ng qu?y

Chè sen d?m h?i giá còn kiêu”

Chè sen thì gi? này chúng ta còn du?c u?ng. Ch? ru?u cúc thì dù có bi?t u?ng, và u?ng khoi khoi sáng trua chi?u t?i nhu Mai Th?o, nhi?u khi cung không bi?t tìm dâu ra. Không bi?t ru?u cúc n?ng nh? ra sao, u?ng vào d? say hay không, ch? c? y vào l?i bài ca, u?ng vào là ta chóng quên. Quên n?i co c?u, quên th?i gian vùn v?t trôi nhu vó câu qua c?a, nên dôi b?n dã th?c tr?ng dêm, trong nh?p Tango l? lu?t.

Theo s? khám phá c?a ngu?i Trung Hoa, và c?a các nhà nghiên c?u v? du?c li?u t? th?o m?c, hoa cúc cung có ch? d?c d?ng trong y h?c.

Du?c tính c?a hoa là tr? nhi?t, kh? d?c, gây tê, làm cho mình b?t dau nh?c. Ngu?i lãng m?n thì chú ý nh?t t?i d?c tính “làm sáng m?t” c?a cúc, nên thu?ng pha m?c trà (vì r? và du?c nu?c) tr?n v?i hoa cúc phoi khô, u?ng su?t ngày! V?a d?m nu?c v?a có huong thom, không m?t ng?, l?i d? cho mình ra du?ng kh?i trông gà hóa cu?c, lái xe trên xa l? kh?i nh?m l?i ra v?i l?i vào.

Ngu?i mình còn có “cúc m?c”, m?t gi?ng cây b?i nh?, hoa ch? b?ng d?ng k?m, lá xanh bi?c phon ph?t lông to nhu màu m?c, hang h?c thom. Khi b? khan gi?ng rát c? thì mình h?p cách th?y lá cúc v?i qu?t và du?ng phèn là thông ph?i, m?i v?a dau c? là dã có th? hát c? m?t b?n tru?ng ca t?i sang nam chua d?t.

Khi h? g?i cúc là hoàng hoa, mình cung doán r?ng màu vàng là màu ph? bi?n nh?t c?a cúc.

Nhung, ? cái x? g?i là tân ti?n d?n ngu?c d?i này, chúng ta th?y cúc có d? màu, t? tr?ng d?n vàng l?t, vàng s?m và c? h?ng nh?t sang t?i tím. H? có bi?t tài pha ch? lung tung, dâm ra cái chân tính c?a cúc ra sao mình cung th?y mo h?.

Khác v?i nh?c si Hoàng Tr?ng, su?t d?i yêu hoa màu tím nhu ông thú nh?n trong l?i hát, d?n cúc thì cúc màu vàng v?n du?c ua chu?ng nh?t. Có nhi?u lo?i hoa màu vàng l?m, nhu mai, cúc v?n th?, hoa mimosa... nhung ch? riêng màu vàng c?a hoa cúc thì d?m th?m, duyên dáng và trang tr?ng khác thu?ng. Nh?t là cúc d?i dóa vàng r?c r?. Hình nhu dân M? g?i gi?ng hoa d?i dóa dó là “cúc nh?n”, có l? vì h?... ch?p vào hình tu?ng mà nhìn nh?ng cánh hoa m?nh mai cong vút, xòe ra nhu chân nh?n, d? d?t tên hoa. Th?t là kém tho m?ng... Có l? d?t tên hoa nhu v?y nên h? dua hoa vào nghia trang m?i là h?p cách.

H? nhìn khác mình mà ng?i hình nhu cung khác.

N?i danh Âu Châu v?i nhân v?t n? c?a Alexandre Dumas Fils trong La Dame aux camelias (Trà Hoa N?), và n?i danh Sàigòn nam xua v?i nhân v?t n? trùng tên v?i ông nhà báo h? Ð? ? trên là nàng Vuong Ng?c Y?n, có bà m? yêu hoa trà tr?ng d? lo?i kh?p vu?n... hoa trà là gi?ng các c? ta thu?ng chê là h?u s?c vô huong. Cho nên tuong truy?n r?ng Chu M?nh Trinh b?c c? Tam Nguyên Yên Ð? n?ng bút phê tho mình cái t?i “nho d?i v?i x? lão này không ua” bèn t?ng c? m?t ch?u hoa trà, khi m?t c? dã lòa. Th?t ra hoa trà v?n có có huong thom, nhung quá tho?ng và có l? ch? chi?u ngu?i thính mui. Nu?c hoa hi?u Arpège n?i ti?ng là thanh quý c?a nhà Lanvin có ? c? huong thom c?a hoa trà. Mui Tây qu? là có khác mình, ch?ng ph?i ? kích thu?c.

Ðâm ra có khi Chu M?nh Trinh b? mang ti?ng oan chang?

Nhân nói v? nu?c hoa, huong thom c?a hoa cúc cung ph?ng ph?t trong các hi?u Ivoire c?a nhà Balmain và Gauloise c?a nhà Molyneux. Nhung, huong cúc ? dây là m?t lo?i cúc ngu?i ta cho là “d?i”, n?ng nàn mùi nhi?t d?i nhu h?u h?t m?i lo?i huong du?c c?t thành nu?c hoa. Th?c ra, hoa cúc nhu ? x? ta thu?ng có mùi thom kín dáo và d?u dàng, không ng?t g?t nhu h?ng, mà cung không su?ng sã nhu hoa nhài, hoa hu?.

Khi c? Nguy?n Tiên Ði?n vi?t r?ng “xuân lan thu cúc m?n mà c? hai”, c? không l?n chút nào c?. Hoa cúc qu? là n? vào Mùa Thu. Nhu vi?t trong tho Ðu?ng, Ly h? trùng duong cúc (cúc n? du?i hàng gi?u ngày trùng c?u, là ngày 9 Tháng Chín ta), ho?c tho c?a thi?n su Huy?n Quang d?i Tr?n, Cúc hoa khai x? t?c trùng duong (th?y hoa cúc n? bi?t ngày trùng duong), cúc là hoa n? t? khi vào Thu. Nhung sang Xuân mà cúc v?n còn m?i là di?u dáng quý.

Mình có th? th?y co man nào là nh?ng câu tho c? vi?t v? cúc Mùa Thu.

Nhi?u ngu?i nghi r?ng ba bài Thu V?nh, Thu Ði?u và Thu ?m là ba bài tho nôm hay nh?t c?a chúng ta v? Mùa Thu. Thu c?a c? Tam Nguyên không u?c l? ki?u r?ng phong Thu dã nhu?m mùi quan san. X? ta không có cây phong, mà thi nhân thì ch? liên c?m và th?ng th?t v?i cây phong c?a Trung Hoa. Sang d?n x? ngu?i, và ph?i ? vùng d?t l?nh m?i bi?t ho?c th?y cây phong cùng màu d? ?i c?a lá phong khi tr?i vào Thu. Thu v?, tr?i có màu xanh trong v?t và trang thu r?t cao r?t sáng, gió thu hiu h?t gây l?nh, khi?n ra c? mu?n cu?n tròn t?t c?, d? Thu vào n?i tâm cái bu?n lâng lâng, dìu d?u.

Nhung tho c? v? Thu c?a ta thu?ng có trang gió, mây nu?c và suong m? hay r?ng phong... nhu trong m?t b?c tranh c?. Ngo?i l? chính là ba bài Thu nói trên, không th? nào Vi?t Nam hon, nhà quê và g?n gui hon, v?i tâm h?n chúng ta. L? m?t di?u, trong c? ba bài, Nguy?n Khuy?n tuy?t nhiên không vi?t gì v? cúc, mà ngu?i d?c v?n th?y rõ ràng t? tâm c?nh nh?ng b?i cúc vàng ph?t pho ngoài hàng gi?u.

Cúc không th? không có trong ngôi vu?n c?a Yên Ð?, khi c? cáo quan v? d?y h?c. C?u k? m?t chút, c? dã ph?i tr?ng cúc noi hàng gi?u hu?ng Ðông m?i dúng cách c?a ngu?i xua.

Tho Nguy?n Khuy?n có khá nhi?u bài vi?t v? các b?i cúc c?a c?. H?u h?t là nh?ng khóm cúc g?y, già, bên c?nh b? tu?ng ít mua, trong m?t ngôi vu?n nh? xác xo. Trong m?t bài tho Xuân, nhà tho dau y?u b?n hàn còn than là tr?i không nhìn xu?ng cúc tùng tàn t? ngu?i hi?n ?m dau...

Ngoài ba bài tho nôm trên, tho ch? Hán c?a Nguy?n Khuy?n riêng có hai bài V?nh Cúc r?t d?p và ý nghia. Toàn bài cung không m?t ch? “cúc” hay “hoàng hoa”, mà h?u nhu m?i câu l?i vi?t v? m?t d?c tính c?a cúc. Trong m?t bài, c? than r?ng Xuân v? dào m?n dua n? tung b?ng, ch? riêng gi?ng cây có lá m?c cành xanh thì không th?y ai nh?c t?i. Ánh ch?ng còn gi? ti?t dành huong cho t?i vào Thu, khi gió heo may th?i và các hoa d?u tàn, thì m?i ch?u n?... Trong bài k? ti?p, c? bình là tram hoa n? và tàn r?i cúc m?i m? hoa, d? khen r?ng cúc âm th?m gi? l?y huong thom trong giá l?nh. Ðúng là phong cách ngu?i x? si b?n hàn mà không d?i ti?t tháo.

Qu? th?t r?ng lu?n v? hoa, các c? mình cung nhiêu khê có tiêu chu?n h?n hoi. Ch?ng h?n nhu hoa lan, dây là nói v? phong lan, là loài hoa c?a b?c vuong gi? thanh cao, và cung là hoa c?a tình b?n. M?u don là hoa vua chúa quy?n quý (áng ch?ng là hoa c?a các bà hoàng ch? m?y ông vua coi b? không m?y quan tâm t?i chuy?n hoa c?). Ngu?i Âu Tây thì v?n gi? v?ng truy?n th?ng ngu?c ng?o, nên coi m?u don là tu?ng trung cho s? h?i l?i, th? có l? không co ch?!

Ngu?i mình, c? T?t d?n là nh?c t?i hoa dào hoa mai. Không có là không ra c?nh T?t. Nói t?i hoa dào là l?i d?n t?i gió Ðông nam ngoái ? câu Ki?u chuy?n ý m?t câu tho Ðu?ng c?a Thôi H?. Nhung trong Nam mình, nh?ng ai có may m?n di Ðà L?t m?i th?y du?c dào m?m cu?i trong gió chào dón Xuân v?, nhu Vu Thành vi?t khi ông còn ? Hà N?i tru?c 1954, ch? h?u h?t chúng ta thì hi?m có dào và thu?ng nghi t?i mai. V?i da s? chúng ta, mai là hoa báo hi?u vào Xuân. Tr?n Thi?n Thanh, trong m?t bài ca r?t th?nh hành v? d?i lính chi?n nam xua, còn nói h? l?i ngu?i lính dóng d?n: N?u mai không n?, anh dâu bi?t Xuân v? hay chua...

Th?t ra, mai vàng trong Nam chua ph?i là hoa Xuân tiêu bi?u, chua k? thêm cái t?i là huong không thom mà còn hoi h?c. Hoa mai dó cung không ch?c là mai c?a thi nhân th?i tru?c. Nh?ng ngu?i am hi?u, vi?n d?n c? dam ba tích thanh mai trong Tam Qu?c, cho mình bi?t là mai c?a các c? chính là cây mo, hoa tr?ng, phon ph?t xanh màu ng?c bích, có qu? chua ngu?i Hoa dùng d? n?u canh, c?t ru?u. Ta n?u canh b?ng me, mai thì chua quá ta dùng làm ô mai... d? các c?u mua cho các cô tóc còn cài bím dem vào l?p chia nhau.

Theo các c? d?i xua, hoa mai là hoa khôi nguyên, hoa d?u tiên n? trong nam, vì v?y hoa còn tu?ng trung cho ngu?i di thi d? d?u, cho tu?i tr? ham h? nh?p th?. Trong khi dó, cúc là hoa c?a ngu?i tr? v?, ngu?i ra v?, ngu?i x? si rút chân kh?i vòng danh l?i. C? nhu v?y, các nhà tâm phân h?c có th? phanh phui cho ta bi?t r?ng khi lu?ng tu?i mà v?n mu?n... ô mai thì tâm mình còn bon chen l?m l?m. Mà thanh niên l?i yêu cúc thì rõ là vi?c chua xong mà dã v?i d?y túi vu tr? m?c dàn sau gánh vác d? di u?ng ru?u theo ki?u chén chú chén anh, chén tôi chén bác c?a Yên Ð?...

C? nhu v?y, theo các c?, tu?i nào ph?i hoa n?y, n?u không là trái mùa. Và n?u bình v? hoa thì có l?... d?n T?t v?n chua h?t... Xin dành d? dó.