Phạm Ðình

Duyệt qua cách vận hành và các bộ phận trong hệ thống thắng, chúng ta có thể nói đại thể như sau: Hệ thống thắng xe hơi ứng dụng nguyên tắc thủy lực học và đòn bẩy, dùng lực phát sinh từ bàn chân tài xế trong phòng lái, trước hết tác động vào Xi Lanh Chủ, nhân lên nhiều lần, đẩy pít tông xuống, ép dầu chuyền qua Hệ Thống Ống Dẫn, đến với các Xi Lanh Phụ ở Bánh Xe. Tại đây, lực phát sinh từ bàn chân tài xế lại được nhân lên lần thứ hai, trở thành một lực lớn gấp mấy chục lần lực nguyên thủy, đẩy pít tông ở Xi Lanh Phụ, ép những miếng đệm - được gọi là bố thắng (Pad, Shoe) chứa trong những Caliber - vào một mặt quay gắn với trục bánh xe để hãm đà chuyển động lại. Mặt quay đó có thể là một cái đĩa (Rotor trong Disk Brake), hoặc là một vành trống (Drum trong Drum Brake).

Lần trước, chúng ta đã theo dõi Xi Lanh Chủ, Dầu, và Hệ Thống Ống Dẫn. Bài này, xin nói tiếp về những gì gần gũi nhất cho giới sử dụng xe, mà Phạm Ðình vẫn vui miệng gọi là “thợ máy tay mơ”. Nếu những kiến thức sơ khởi này giúp ích phần nào, đó chỉ là kích thích các bạn tìm hiểu, hoặc nghiên cứu thêm mà thôi.

Như trên đã nói, dầu được dẫn tới hệ thống ở bánh xe, hệ thống này có thể là Disk Brake (thường ở trục bánh trước) hoặc Drum Brake (thường ở trục bánh sau).

Trước tiên, Disk Brake là hệ thống tân kỳ, tiện lợi và hiệu quả nhất trong lịch sử kỹ thuật thắng tính cho đến nay. Disk Brake được dùng để hãm đà chuyển động trong mọi thứ phương tiện giao thông, từ chiếc xe hơi bóng bẩy lăn bánh trên đường phố hoa lệ, đến những đầu máy xe lửa kềnh càng như con khủng long, và thậm chí cả những chiếc phản lực xé gió trên không trung.

Disk Brake bền hơn, ít bị nước làm hư hại, có thể tự điều chỉnh, tự clean-up, không dễ bị kẹt, và cản đà chuyển động hiệu quả hơn những loại hệ thống khác. Những bộ phận chính trong Disk Brake bao gồm: Brake Pad, Rotor, và Caliper.

Brake Pad (Bố Thắng) trong Disk Brake

Bố thắng được chứa trong một “hộp” Caliber thiết kế như hình chữ U, với 2 “càng” bọc 2 bên mặt của Rotor. Mỗi “càng” có một pít tông, khi dầu chuyển tới thì đẩy xuống, ép 2 bố thắng và mặt Rotor. Ðiều quan trọng nhất và dễ nhất trong công tác bảo trì thắng là theo dõi sự hao mòn của bố thắng.

Bố thắng bao gồm một mặt ma sát, được gọi là Lining, gắn trên một miếng kim loại dẹt. Mặt ma sát này mới chính là phần ép vào Rotor để hãm chuyển động quay. Ðúng ra, khi bảo rằng bố thắng mòn, tức là nói Lining mòn mà thôi, chứ “chiếc giầy” kim loại bao bên ngoài làm sao mòn được. Chính vì thế, miếng kim loại này cũng được gọi là Shoe. Trên chiếc giầy này, người ta còn gắn thêm một miếng kim loại hơi gồ lên để báo hiệu hao mòn (wear indicator). Nếu Lining mòn quá, “kẻ báo hiệu hao mòn” sẽ phát ra tiếng leng keng, sau khi bạn rời chân khỏi bàn thắng, và biến mất khi bạn đạp chân trên bàn thắng.

Tiếng kêu này chính là ngôn ngữ của thắng nói với bạn đó!

Ngày trước, Lining được chế tạo chủ yếu bằng chất Asbestos (cũng là chất được dùng để chế ống dẫn nhiệt trong hệ thống sưởi ấm cho nhà ở) do chất này có đặc tính hấp thụ nhiệt. Nhưng sau này, người ta khám phá ra rằng Asbestos có thể tác hại đến sức khỏe, nên bị cấm sử dụng và được thay bằng các chất liệu khác (tiếc thay, nhiều hệ thống sưởi trong các nhà ở đến nay vẫn còn là... Asbestos!!! Nếu nhà bạn ở đã cũ vài chục năm, bạn nhớ coi lại xem hệ thống sưởi trong nhà có còn là Asbestos hay không nhé!)

Khi thay Lining, có nhiều loại và nhiều giá tiền để chọn lựa, tùy theo phẩm chất. Phẩm chất này được thể hiện qua 2 yếu tố chính: Một là tuổi thọ (Pad sử dụng được bao lâu), hai là tiếng ồn khi đạp thắng. Những loại Lining cứng dĩ nhiên bền hơn, và hãm chuyển động hiệu quả hơn, nhưng trong nhiều trường hợp thắng gấp có thể gây ra những tiếng rít ken két rất khó chịu. Thợ chuyên môn về thắng có thể giới thiệu với chúng ta về loại lining nào dung hòa được cả 2 đặc tính kể trên.

BRAKE SHOE trong Drum Brake

Bộ phận chính trong Drum Brake cũng là bố thắng, được gọi là Brake Shoe. Cũng như trong Disk Brake, bộ phận này đúng ra chỉ là “chiếc giầy” ôm lấy một mặt ma sát, gọi là Lining, bộ phận cạ vào thành trống (drum) để hãm chuyển động quay.

Sử dụng Drum Brake, nhà chế tạo phải lắp đặt thêm nhiều bộ phận phụ thuộc, như Return Spring, tức là lò xo đưa bố thắng trở về vị trí cũ sau khi thắng; và bộ phận Self-adjusting System để tự động điều chỉnh vị trí của bố thắng trong quá trình hao mòn. Chính vì thế, khi nhìn vào một Drum Brake, chúng ta thấy nhiều bộ phận linh tinh, rối mắt, chứ không được đơn giản như một Disk Brake.

Ngoài ra, Drum Brake còn chứa thêm một hệ thống thắng phụ, tức Parking Brake, hoặc Emergency Brake. Thắng này, chúng ta vẫn quen gọi là thắng tay, có cần gạt điều khiển bằng tay nằm ngay bên hông tài xế, dùng để ngăn cho xe khỏi lăn sau khi xe đã dừng. Hoạt động độc lập, không nằm trong hệ thống thủy lực của thắng chính, Parking Brake có thể được sử dụng để hãm xe lại nếu hệ thống thắng chính hư hỏng. Chính vì thế nó còn được gọi là Emergency Brake. Parking Brake hoặc Emergency Brake này ít được sử dụng. Chúng ta sẽ trở lại vấn đề này trong một dịp khác.

VÀI TRỞ NGẠI THƯỜNG GẶP

Các trở ngại về thắng có thể cảm giác được ngay tại bàn đạp. Hệ thống thắng làm việc hiệu quả, thì bàn đạp phải xuống chắc, vững mà không cứng. Những hiện tượng khác, như mềm xốp, bẹp dí xuống sàn xe, quá cứng... là dấu hiệu trục trặc. Sau đây là một vài trở ngại thường gặp nhất. Nếu vấn đề quá phức tạp, chúng ta cần mang xe đến cho thợ chuyên nghiệp để định bệnh và chữa trị, nếu cần thiết.

1 - Bàn Ðạp Thắng Lún Sát Xuống Mặt Sàn Xe

Có thể do các nguyên nhân sau:

- Dầu thắng cạn: Cần xem lại dầu trong xi lanh chủ, và châm lên cho tới mức đánh dấu.

- Xi lanh hư.

- Có không khí trong hệ thống ống dẫn dầu: Cần phải đi “nặn” không khí ra.

- Rò dầu trong hệ thống thủy lực: Xác định chỗ rò và bít lại.

2 - Thắng không ăn, hoặc chậm lại nhưng không thể dừng hẳn: Nguyên nhân có thể giống như trên, hoặc bố thắng đã quá mòn. Cần phải thay bố thắng.

3 - Bàn đạp từ từ lún xuống sàn, mặc dầu tài xế đã nhấc chân ra: Có thể do chất lượng bố thắng thấp, hoặc do thắng quá nóng, dầu thắng bị ô nhiễm, hoặc dùng sai loại dầu thắng.

4 - Bàn đạp thắng xuống quá sâu thắng mới ăn: Có thể do thiếu dầu thắng, dầu ô nhiễm, dầu không thích hợp, dầu có không khí, bố thắng mòn...

5 - Bàn đạp lún xuống như miếng xốp biển: Nguyên nhân có thể là ống dẫn bị rò dầu, có không khí trong hệ thống thủy lực, dầu thắng bị ô nhiễm, và bố thắng bị mòn.

6 - Bàn đạp thắng quá rung: Nhấn trên trên bàn đạp, tài xế cảm giác bàn đạp run lên bần bật, lúc đầu thì nhè nhẹ, rồi mỗi lúc một tồi tệ hơn. Nếu xe có bộ phận chống kẹt thắng (anti-lock brakes), chúng ta cũng có thể cảm thấy như vậy mỗi khi thắng mạnh. Nhưng nếu tình trạng run kéo dài và bất thường, thì đó là dấu hiệu trục trặc. Nguyên nhân có thể là đĩa thắng (Rotor, Disk) đã quá mòn hoặc cong, mặt trống (drum) không còn tròn, mà bị cong hoặc ô van. Nguyên nhân cũng có thể là một yếu tố ngoại lai, như đinh bù loong gắn Rotor, Drum với trục bánh xe bị lỏng, bánh xe không cân, hoặc bánh xe cong...

KẾT LUẬN

Loạt bài này thực ra cũng mới chỉ nói được những gì cơ bản, với ước mong tạo được một mức độ quan tâm nào đó về một bộ phận quan trọng nhất trong hệ thống an toàn của xe. Dính dáng tới thắng, chúng ta còn có Parking Brake, Brake Booster, Anti-Lock Brake... Chúng tôi hy vọng lại được có dịp nói chuyện với các bạn về những đề tài đó.

Phạm Ðình

dinhcpham@yahoo.com