NGÔ NHÂN DỤNG

Nhiều người đến nước Mỹ gần đây không biết tên bà Rosa Parks. Ngày hôm qua, chắc ai cũng phải biết. Cả nước Mỹ nhắc đến tên bà, chiếu lại hình ảnh của bà khi còn sống, nhất là hình ảnh những ngày tháng trước đây gần 50 năm, khi bà là biểu tượng của ý chí dũng cảm đòi tự do và quyền bình đẳng cho người da đen ở những tiểu bang miền Nam nước Mỹ.

Bà Rosa Parks là một phần của lịch sử Mỹ trong thế kỷ trước, mọi người nên học. Không phải chỉ những người sống ở Mỹ, mà tất cả mọi người trên thế giới, đặc biệt là những người đang sống thiếu tự do.

Một ngày cuối năm 1955, bà thợ may Rosa Parks, 42 tuổi, đi làm trở về, vô tình bước lên chiếc xe buýt mà đáng lẽ bà không lên. Bà ngồi lên hàng ghế đầu tiên ở phía sau xe, phần ghế dành cho người da đen ngồi. Trong thời đó, ở thành phố Montgomery, tiểu bang Alabama cũng như nhiều tiểu bang miền Nam khác, người da đen không được coi ngang hàng với người da trắng. Chính sách phân biệt chủng tộc được luật lệ và phong tục quy định. Người da đen không được vào những tiệm ăn dành cho người da trắng, hoặc nếu tiệm ăn có hai khu thì phải ngồi trong ở khu vực riêng của họ. Họ không được uống nước ở chỗ dành cho người da trắng, không đi học trường trắng, không vào nhà thờ trắng, không được dùng nhà vệ sinh trắng, trong rạp hát, trong sân vận động, trong thư viện đều có chỗ ngồi phân biệt. Trên xe buýt người da trắng ngồi những hàng ghế phía trước; người da đen phía sau. Họ chỉ được coi là bình đẳng khi trả tiền mua vé xe buýt. Một người da đen cũng trả giá vé như người trắng, nhưng sau khi mua vé ở cửa trước rồi phải bước xuống đường, trở lại cửa sau mới được leo lên xe. Nhiều khi cửa sau chen chúc đông quá, đến giờ thì anh tài xế da trắng cứ thế vọt xe đi, mặc cho những hành khách đứng cầm vé trên tay. Có người té bị xe cán chết.

Ngày 1 Tháng Mười Hai năm 1955, bà Rosa Parks leo lên xe mà không nhìn kỹ mặt anh tài xế. Bà đã bị anh ta đuổi xuống xe một lần 12 năm trước đó. Năm đó Rosa Parks mua vé ở cửa trước xong thì cứ thế mà đi về phía cuối xe, không quay xuống đường để leo lên cửa sau. Người tài xế quát bảo bà quay lại, không được đi qua mấy hàng ghế da trắng. Bà đành vâng lời, và trong 12 năm sau đó đã tìm cách tránh mặt, không lên chiếc xe buýt nào do anh ta lái. Bữa đó trời lóa lem tối, bà quên.

Khi xe buýt đến một trạm có nhiều hành khách da trắng leo lên, một người đàn ông thiếu chỗ phải đứng. Anh tài xế làm đúng luật, ra lệnh những người ngồi hàng ghế đầu ở khu da đen phải đứng dậy nhường chỗ. Ba người im lặng đứng lên. Bà Rosa Parks không nhúc nhích. Người tài xế nhắc lại lệnh đứng dậy. Rosa Parks ngồi im lặng và bình thản. Mấy câu đối thoại đã ghi vào lịch sử:

“Có đứng dậy không?”

“Không.”

“Ðược, tôi sẽ kêu cảnh sát bắt.”

“Cứ kêu đi.”

Giọng nói của Rosa Parks điềm tĩnh và thản nhiên, nhỏ nhẹ làm anh tài xế nghe nghe không rõ trong tiếng ồn ào trên xe.

Về sau bà Parks viết kể lại, “Chúa đã ngồi cùng tôi, khiến tôi có thể bình tĩnh và cương quyết không để ai coi khinh phẩm giá của mình, coi mình thấp hơn những công dân khác trong thành phố.”

Tiếng nói “Không” bình thản của bà châm ngọn lửa mở màn cuộc tranh đấu cho dân quyền của người da đen ở miền Nam nước Mỹ. Bà Rosa Parks bị bắt để thụ lý đưa ra tòa. Ngay lập tức, những người bạn của bà, da đen và da trắng, phát động một phong trào người da đen ở Montgomery tẩy chay không đi xe buýt!

Bà Rosa Parks đã tham dự những tổ chức tình nguyện trong xã hội công dân địa phương như gia nhập nhà thờ, dự những sinh hoạt thanh niên, vào hội tranh đấu cho người da màu (NAACP), đòi hãng xe buýt phải thuê tài xế da đen, vân vân. Bà đã cùng hội NAACP mở cuộc tranh đấu cho những người da đen vào thư viện được dùng những phương tiện cùng người da trắng, nhưng không thành công. Mùa Hè năm 1955 bà đã được một người bạn da trắng rủ đi dự một cuộc hội thảo 10 ngày ở tiểu bang Mississippi về quyền bình đẳng chủng tộc. Bà còn kể lại cái cảm giác sung sướng khi buổi sáng thức dậy nghe tiếng người đang làm bếp chuẩn bị bữa sáng, ngửi mùi cà phê và bacon chiên, chợt nhận ra mình không phải làm bếp hầu ai mà chính những bàn tay da trắng đang làm bữa sáng cho mình ăn!

Bà Rosa Parks cũng không phải là người đầu tiên bướng bỉnh không vâng lệnh nhường chỗ cho người da trắng. Ðầu Tháng Ba năm 1955, một học sinh 15 tuổi, Claudette Colvin đã bị bắt khi không chịu nhường chỗ cho một bà da trắng. Khi đó, bà Parks đã họp với mấy người bạn, đen cũng như trắng, bàn việc tổ chức tẩy chay xe buýt. Nhưng những người lãnh đạo da đen khuyên nên chờ một cơ hội khác, vì dư luận chưa chín mùi và không đủ tiền bạc để tổ chức tẩy chay xe buýt.

Ðến khi chính bà Rosa Parks bị bắt thì không còn ai ngần ngại. Bà là người có thể đứng mũi chịu sào, không sợ sẽ bỏ cuộc. Bà là một công dân lương thiện, đạo đức, hoạt động và có uy tín trong cộng đồng; những kẻ chống quyền bình đẳng không thể đi tìm những chuyện xấu trong quá khứ của bà để bôi nhọ.

Người ta kêu gọi người da đen trong thành phố tẩy chay xe buýt ngay sau ngày phiên tòa xử bà Parks. Bà được hưởng án treo nhưng bị phạt 10 đô la và trả 5 đô la án phí (một đô la thời đó bằng khoảng 15 đô la bây giờ.) Cuộc tẩy chay bắt đầu. Dư luận cả nước Mỹ ủng hộ. Báo chí thế giới phải nói tới. Người da đen ở Montgomery càng cương quyết hơn. Mấy chục chiếc xe tư nhân và 14 xe buýt nhỏ của nhà thờ được dùng để chở người da đen đi làm. Họ đặt ra 32 trạm chờ xe, mỗi ngày làm việc từ 5 giờ 30 sáng đến nửa đêm, và họ chở 30,000 người đi làm. Không hãng bảo hiểm nào ở thành phố chịu bảo hiểm cho những xe đó, họ phải nhờ một hãng của người da đen ở Atlanta, dưới sự giúp đỡ của công ty Lloyd ở London, Anh Quốc. Cuộc “đình công” kéo dài hơn một năm (381 ngày) cho đến khi Tối Cao Pháp Viện Mỹ chuẩn y bản án của tòa dưới, tuyên bố những đạo luật vi phạm quyền tự do và bình đẳng của người da đen trên những xe công cộng là vi phạm Hiến Pháp Mỹ. Mấy tháng sau, bà Parks và chồng bà, một người thợ hớt tóc, bị mất việc.

Không phải một mình bà Rosa Parks, không phải một vụ đề kháng bất bạo động của bà và của người da đen ở Montgomery đã đưa cuộc tranh đấu đến thành công. Những người tranh đấu cho dân quyền đã thành công nhiều lần trước đó, đặc biệt là bản án của Tối Cao Pháp Viện Mỹ tuyên bố việc phân biệt chủng tộc trong trường học là vi hiến.

Bà Rosa Parks đã tham dự những tổ chức vận động người da đen di bầu, chính bà đã đi ghi tên vào danh sách cử tri bà bị gạt ra ngoài hai lần hơn 10 năm trước vì không đủ điểm khi bị trắc nghiệm có biết đọc biết viết hay không. Lần thứ ba bà chép lại tất cả những câu hỏi và câu trả lời của mình để nếu rớt thì kháng cáo, nhưng bà được đậu! Bà Rosa Parks tham dự nhiều hội đoàn tôn giáo, chính trị của người da đen, chính nhờ thế bà dấn thân vào cuộc đấu tranh chống kỳ thị ngay khi cuộc đình công bắt đầu, mặc dù lúc đầu ông chồng bà không đồng ý.

Bài học của câu chuyện bà Rosa Parks là một cá nhân có thể thay đổi vận mạng cả triệu người khác, dù đó là một người đàn bà bé nhỏ, nhỏ nhẹ, nhưng điềm đạm và dũng cảm. Khởi tử cuộc vận động tẩy chay xe buýt đó mà có những cuộc vận đồng nhân quyền và dân quyền sau đó, sự nghiệp của mục sư Marin Luther King Jr. cũng xuất phát từ cuộc vận động này. Nhưng một cá nhân thôi không đủ, phải có cả một phong trào, nhiều người tranh đấu, người nọ tiếp nối người kia, mà vụ bà Rosa Parks chỉ là một giọt nước làm tràn ly. Một yếu tố quan trọng là ý thức tập thể của những người da đen ở thành phố Montgomery đã lên cao. Họ đòi quyền sống tự do và bình đẳng. Ý thức đó một phần do nỗi tủi nhục nung nấu âm ỉ qua nhiều năm bị coi thường, coi khinh; đã bùng lên khi thấy có một người đứng lên nói: “Không thể chấp nhận được!” Nhưng ý thức đó cũng đã được tôi luyện qua những sinh hoạt tập thể trong những tổ chức tôn giáo, giáo dục, xã hội, nói chung là trong xã hội công dân nằm ngoài khuôn khổ chính quyền. Và cũng phải kể tới sự đóng góp của rất nhiều người Mỹ da trắng bất bình trước cảnh con người khinh rẻ con người trên đất nước họ. Nhưng tất cả cuộc tranh đấu này chỉ có thể diễn ra trong hòa bình là nhờ nước Mỹ sống trong một chế độ dân chủ, tự do, có một hệ thống tư pháp độc lập, mọi người phải tôn trọng luật pháp và được bình đẳng trước pháp luật.

Ðó là một bài học cho cả loài người cũng như cho người Việt Nam. Nếu không có tự do, dân chủ, khó tranh đấu cho được quyền bình đẳng.