Quỳnh Giao

Mấy hôm nay cơn nóng đã dịu. Mùa Hè như thế mà gần tàn.

Mấy tuần trước đây, trên tivi mỗi tối còn thấy chiếu quảng cáo quần áo hay dụng cụ cho học sinh “back to school”, chiêu dụ cha mẹ sắm sửa cho con cái vào trường với quần áo mới, sách vở mới. Lại nhớ đến ngày xưa, mỗi khi tựu trường lòng xốn xang vì không biết có gặp lại bạn cũ hay không. Và bạn mới hay thầy mới có thân và thích mình như năm ngoái không? Về quần áo thì mình cũng có thêm hai bộ được mẹ sắm cho mùa học mới...

Bây giờ thì đã gần hết Hè, học trò đã đi học lại, và mình thì ngồi viết tạp ghi về Hè muộn, như tên một cuốn phim Việt Nam được xem trước khi tan hàng năm 1975...

Ngày xưa chúng ta học chữ nửa buổi, còn nửa buổi kia học tư các môn chính, hoặc nhà khá giả thì được học thêm đàn. Chính vì nhàn nhã như thế mà người viết bài mới có thể vừa học chữ ở Gia Long, vừa học đàn ở Quốc Gia Âm Nhạc mà vẫn vừa đi hát chuyên nghiệp khi mới có 15 tuổi. Ngày nay thì trẻ con còn không có giờ để... chơi nữa, đừng nói đến làm chuyện khác. Và nếu có chơi thì trò chơi cũng khác chúng ta, toàn là chơi game trên máy và nói chuyện bằng cell với nhau, chứ đâu có chạy ra nắng nhẩy dây, hay lượm hột me, hòn bi, hòn cuội về chơi giải gianh!

Không khí học đường bây giờ cũng khác, tuy cũng có thi cử, có ra trường, nhưng sao không thấy có sự hồi hộp của những mùa thi ngày trước.

Tân nhạc Việt Nam có nhiều ca khúc viết về Mùa Hè, nhưng trong trí tưởng của người viết có hai bài in đậm nét không phai lạt là “Hè Về” của Hùng Lân và “Mùa Thi” của Ðỗ Kim Bảng.

Nhạc sĩ Hùng Lân là người chuyên viết nhạc hùng cho thanh thiếu niên. Ông có viết một số ca khúc trữ tình, nhưng sở trường vẫn là nhạc hùng. Vốn là một nhà giáo, một người có tính tình mô phạm và đạo đức, Hùng Lân dùng âm nhạc để giáo dục thanh niên có lòng yêu mến quê hương đất nước và dân tộc. Các tác phẩm như “Rạng Ðông”, “Tiếng Gọi Lên Ðường”, “Khỏe Vì Nước”, và nhất là tuyệt phẩm “Việt Nam Minh Châu Trời Ðông” đã nằm trên đầu môi giới thanh thiếu niên các thập niên 40-50-60. Bài “Việt Nam Minh Châu Trời Ðông” được bao nhiêu nhạc sĩ uy tín và đầy thẩm quyền như Dương Thiệu Tước, Lê Thương, Vũ Thành cho là đáng được chọn làm quốc ca Việt Nam hơn cả.

Riêng với Quỳnh Giao, ngoài lòng ngưỡng mộ vì tài âm nhạc và lòng yêu trẻ, còn có sự tri ân vì chịu ơn giáo dục và đào tạo của ông. Giáo Sư Hùng Lân là người dạy môn nhạc pháp (nhạc lý và ký âm pháp, chứ không phải nhạc của nước Pháp) tại trường Quốc Gia Âm Nhạc và Kịch Nghệ ở Sài Gòn. Ông còn giữ chức giám học thời kỳ Giáo Sư Nguyễn Phụng làm giám đốc trường nhạc. Người viết được học với thầy Hùng Lân từ năm đệ tứ cho tới khi tốt nghiệp, và được thầy đặc biệt thương vì là con bé rất nghe lời và kỷ luật của thầy.

Hùng Lân rất tận tâm và nghiêm khắc, nên lũ học trò vừa sợ vừa thương. Cho đến nay, đối với riêng Quỳnh Giao, thầy Hùng Lân là người dạy nhạc pháp giỏi nhất. Thầy đã đào tạo biết bao nhạc sinh xuất sắc và những người học trò của thầy sẽ không bao giờ quên ơn và quên phương pháp giảng dạy thật hữu hiệu mà dễ hiểu của thầy.

“Hè Về” là ca khúc Mùa Hè đẹp nhất của chúng ta. Hùng Lân có biệt tài viết lời ca nhanh và liền lạc như một chuỗi hạt trai. Quý độc giả cứ thử hát lại rồi sẽ có cảm giác bồng bềnh, mênh mông, rào rạt trên sóng của áng mây hồng buổi sớm mai, của mầu xanh ngọc bích nơi cành là, của mầu phượng đỏ rung rinh ngoài nắng. Và còn nữa: đám mây trắng đùa với nắng, đàn chim én tung cánh đo trời, dưới thì đồng lúa vàng nhịp nhàng cao thấp trên sườn đồi. Hương sen thanh nồng lan theo gió mát. Cảnh đã đẹp mà nhạc thì lôi cuốn, dìu dặt và trong sáng. Chỉ trong một đoạn mà người thưởng thức nghe được tiếng ve, tiếng trúc; ngắm được mây trắng, lá ngọc, chim én, lúa vàng, mà còn ngửi được hương thơm của sen nồng. Hát cả câu lên để thấy lòng lâng lâng, thanh thoát. Người ngoại quốc học tiếng Việt một trăm năm có lẽ cũng không thể đọc kịp lời khi hát ca khúc này.

Trời hồng hồng, sáng trong trong

Ngàn phượng rung nắng ngoài song

Cành mềm mềm gió ru êm

Lọc mầu mây bích ngọc qua màu duyên

Ðàn nhịp nhàng hát vang vang

Nhạc hòa thơ đón hè sang...

Bâng khuâng ghe nắng đùa mây trắng

Ðàn chim cánh đo trời

Phân vân đôi mái chèo lữ thứ

Thuyền ai biếng trôi

Xa xa lớp lúa dồn cao sóng vàng leo dốc trên đồi

Thanh thanh hương sen nồng

Ướp gió mát khi chiều rơi...

Ở đoạn điệp khúc, Hùng Lân tài tình sử dụng lối hát đuổi (canon) nên càng làm câu nhạc quấn quýt liền lạc như tâm tư tác giả trào dâng với cảm xúc chứa chan trước cảnh hữu tình. Ðoạn này được hát đuổi hay nhất với giọng nữ câu cao, và giọng nam câu trầm:

Hè về hè về

Nắng tung nguồn sống khắp nơi

Hè về hè về

Tiếng ca nhịp phách lên khơi

Ðầu ghềnh suối mát/ reo vui dào dạt

Ngập trời gió mát/ ven mây phiêu bạt

Hồn say ý chơi vơi, ngày xanh thắm nét cười, lòng tha thiết yêu đời...

Lời ca của “Hè Về” xứng đáng được dùng cho học sinh học cách hành văn vừa trong sáng vừa đầy hình ảnh và mầu sắc.

Bài hát cho đến nay vẫn được trình bày, và là một trong những bài hợp ca hay nhất tân nhạc Việt Nam. Ngày xưa, trên vô tuyến truyền hình trước 75, khán giả vẫn còn nhớ phong độ của cặp song ca Y Bất Hối và Hoàng Hương qua nghệ thuật điêu luyện và rất “ăn khớp”. Hai giọng quyện nhau đến nỗi không biết ai hát bè ai hát phần chính!

Nhạc sĩ Ðỗ Kim Bảng sáng tác không nhiều, nhưng bài nào ông viết cũng mang một nét riêng biệt, không lẫn với ai...

Từ “Bước Chân Chiều Chủ Nhật” cho đến “Xin Dìu Nhau Ðến Tình Yêu”, hoặc “Vòng Tay Xin Giữ Trọn Ân Tình” đều có nét nhạc khoan thai rất đặc biệt của ông. Mà dù là viết trên nhịp điệu Slow, hay Blues rất Âu Mỹ, và không theo ngũ cung, nhạc Ðỗ Kim Bảng vẫn luôn có hơi hướng tình tự của nhạc Việt Nam. Cũng là một nhà giáo như Hùng Lân, lời từ của Ðỗ Kim Bảng trau chuốt, gọn gàng mà súc tích.

Thập niên 60-70 là thập niên những ca khúc của Ðỗ Kim Bảng được hát đến nhiều nhất, và được giới yêu nhạc mến mộ.

Nhưng, bài hát được hát nhiều nhất của Ðỗ Kim Bảng là bài “Mùa Thi”. Nhất là vào dịp Hè. Mỗi năm, cứ đến Mùa Hè lại nghe ròng rã bài “Mùa Thi” trên làn sóng điện, không hợp ca thì đơn ca... Hiện tượng thi cử ám ảnh cả người nghe lẫn người hát, vì thuở ấy người viết còn cắp sách đi học, và... cắp cặp đi hát.

Bài hát được viết vào thập niên 50, khi tác giả còn rất trẻ. Vậy mà ông đã táo bạo dùng tiết điệu Swing, rất mới và rất giật cho bài này. Không những dùng nhịp điệu nhún nhẩy, tân thời, ông còn viết lời ca rất mới, cho đến nay chưa có bài nào lời lạ và có chất “tếu” như “Mùa Thi.”

Hôm nay ngày thi, bao nhiêu người đi

Xe! Rộn rịp. Lớp! tràn người

Niềm vui vấn vương

Thi ơi là thi, sinh mi làm chi

Bay! Nghẹn ngào. Bám! ồn ào

Buồn vui vì mi...

Ðây bao bộ mặt cười ra nước mắt

Than câu: học tài thi phận (ứ ư).

Ðây bao tiếng cười khúc khích khoe rằng:

“phen này tao trượt, thì ai đậu cho!”

Hôm nay còn thi, mai kia còn thi

Ôi! Ðời đời, khóc cùng cười

Hòa theo mùa thi...

Ðỗ Kim Bảng đã dùng những chữ “lóng” của học sinh để tả nỗi hân hoan, phách lối của người thi đỗ (bám), và nỗi buồn bực nghẹn ngào của kẻ thi rớt (bay) một cách tài hoa. Tài hoa về cả nhạc thuật khi ông dùng dấu ngắt ở hai chữ “bay” và “bám”, rồi dùng nhịp chỏi (syncope) ở hai chữ “nghẹn ngào” và “ồn ào”... nghe ra sự diễu cợt, châm biếm. Ông viết những câu ”học tài thi phận”, “phen này tao trượt thì ai đậu cho!” như nói chứ không phải là hát. Nghệ thuật này nghe thì dễ, mà viết ra thì không giản dị đâu.

Ngày xưa “Mùa Thi” là một bài hát rất ăn khách, được nhà xuất bản Tinh Hoa tái bản nhiều lần. Ca khúc được trình bày đơn ca rất nhiều, vì nhịp chỏi và những câu hát như nói nên không dễ hợp ca. Nhưng vào thập niên 70, ban hợp ca “Bốn Phương” gồm Quỳnh Giao và ba cô em gái là Vân Quỳnh, Vân Hòa và Vân Khanh (con gái Dương Thiệu Tước) đã thu thanh cho trung tâm Tú Quỳnh của nhạc sĩ Phạm Mạnh Cương với dàn nhạc của anh Nguyễn Ánh 9. Bài hợp ca của bốn chị em được thính giả rất yêu thích vì bài hát hay, hòa âm hay, và vì chất giọng còn “con nít” của mấy chị em quả là thích hợp với nội dung.

Nhắc đến những bài hát xa xưa bỗng thấy lòng trùng xuống, vì nỗi luyến tiếc thời thơ ấu êm đẹp, vì hình ảnh người thầy khả kính đã mất, hay vì một khung cảnh sống nay không còn nữa...