Phú Yên, ‘đất chẳng Phú, trời chẳng Yên’


Nam Sơn Trần Văn Chi/Người Việt



Ðịa danh Phú Yên chính thức ra đời năm 1611. Phú Yên là nơi đối đầu quyết liệt giữa nhà Tây Sơn và Nguyễn Ánh, và phần lớn danh tướng hai bên đều lấy Phú Yên làm địa bàn xây dựng binh nghiệp cho mình.

Phú Yên thuộc miền duyên hải miền Trung Việt Nam, cách Hà Nội 1,160 km về phía Bắc, cách Sài Gòn 561 km về phía Nam theo tuyến quốc lộ 1A. Phú Yên có 3 mặt là núi, phía Bắc có dãy Cù Mông, phía Nam là dãy Ðèo Cả, phía Tây là mạn sườn của dãy Trường Sơn, và phía Ðông là biển Ðông. Phú Yên có địa hình đồng bằng xen kẽ núi. Diện tích tự nhiên: 5,045 km2, chiều dài bờ biển 189 km.

Phú Yên tiềm năng phong Phú nhưng hình như đang ngủ Yên!










Ðèo cả Phú Yên. (Hình: Wikipedia)


Lịch sử Phú Yên


Năm 1558, Nguyễn Hoàng vâng lịnh vua Lê vào trấn thủ xứ Thuận Hóa và tới năm 1570 lại được cho kiêm nhiệm trấn thủ Quảng Nam. Lúc này vùng đất Phú Yên vẫn thuộc quyền cai quản của các vua Chăm Pa.

Vào năm 1611, người Chiêm Thành vượt đèo Cù Mông ra xâm chiếm biên giới Ðại Việt, Nguyễn Hoàng sai người đem quân đánh đuổi và lấy đất đặt làm phủ Phú Yên, rồi nhập vào xứ Quảng Nam đến tận đèo Cả.

Năm 1629 chúa Nguyễn Phúc Nguyên đổi phủ Phú Yên thành dinh Trấn Biên sai tướng Lương Văn Chánh đưa dân từ các vùng Thanh-Nghệ và Thuận-Quảng đến khẩn hoang lập ấp, tạo dựng cơ nghiệp ở vùng đất này.

Vì là vùng cửa ngõ tấn công vào nhà Tây Sơn, nên Phú Yên là vùng tranh chấp giữa Nguyễn Vương và Tây Sơn: phía Bắc là Bình Ðịnh, đất dụng võ của Tây Sơn; phía Nam, Diên Khánh (Khánh Hòa) là căn cứ vững chắc của Nguyễn Vương.
Phần lớn danh tướng hai bên đều lấy Phú Yên làm địa bàn xây dựng binh nghiệp.

Ðến năm 1808, Gia Long cho đổi dinh Phú Yên thành trấn Phú Yên. Sau đó đến năm 1826 vua Minh Mạng đổi làm phủ Phú Yên, sang năm 1831 lại đổi thành phủ Tuy An thuộc tỉnh Bình Ðịnh.

Thời Pháp thuộc, năm 1884, Phú Yên chia ra 2 phủ và 2 huyện, tỉnh lỵ đặt tại Sông Cầu. Năm 1953, tướng Pháp là Henri Eugène Navarre, là người chỉ huy thứ 7 của quân viễn chinh Pháp tại Ðông Dương, mở chiến dịch Atlante đánh vào Trung phần trong đó có Phú Yên.

Trong thời VNCH nơi đây nổ ra rất nhiều cuộc tấn công của phe Cộng sản đặc biệt là trận Vũng Rô năm 1964. Ngày 1 tháng 4 năm 1975, quân cộng sản đã chiếm được tỉnh lỵ Phú Yên.


Năm 1976, Phú Yên thuộc địa phận tỉnh Phú Khánh.

Ngày 1 tháng 7 năm 1989, tỉnh Phú Yên được tái lập và tồn tại cho đến ngày nay.


Phú Yên với số đèo nổi tiếng


-Ðèo Cù Mông: Dài khoảng 9Km, nằm trên dãy Cù Mông, là ranh giới giữa Phú Yên (thuộc thị xã Sông Cầu) và Bình Ðịnh, có độ cao 245m.

-Ðèo Cả: Dài khoảng 12Km, nằm trên dãy Ðèo Cả, là ranh giới giữa Phú Yên (thuộc Huyện Ðông Hòa) và Khánh Hòa, ngay dưới đèo Cả là cảng Vũng Rô.

Tên “Ðèo Cả” có khi Pháp cho xây Quốc lộ 1. Trước đó đường Thiên Lý nằm phía Tây của đường Ðèo Cả.


Ðèo Cả! Núi cao ngút!
Mây trời Ai Lao. Sầu đại dương!
Dặm về heo hút. Ðá Bia mù sương…
(thơ Hữu Loan)


Món ngon Phú Yên


-Bánh xèo ăn với mắm đục:

Cùng với bánh tráng, bánh xèo món ăn truyền thống của người dân ở Phú Yên. Bánh xèo ở Phú Yên được làm từ bột gạo, giá, thịt băm và tôm.

Bánh đổ xong vừa giòn mềm, vừa nóng, có hương vị của hải sản. Người ta ăn bánh xèo với rau sống bao gồm xà lách, giá và nhiều loại rau thơm khác. Nước chấm gồm có 2 loại, người địa phương gọi là mắm đục và mắm trong. Mắm đục gần giống như mắm nêm, cho thêm gia vị và ớt. Mắm trong là nước mắm bình thường có thêm ớt tỏi,…

-Bánh canh:

Bánh canh là một món ăn bình dân ở Phú Yên, tuy vậy bánh canh ở Phú Yên có nhiều loại, rất phong phú như: bánh canh bột gạo, bánh canh bột lọc, bánh canh chả cá, bánh canh hẹ,…

Bánh ướt ở Phú Yên có cách tráng mỏng tương tự như cách tráng bánh cuốn nóng ở miền Bắc, bánh ướt thường được phục vụ nóng ngay tại chỗ. Ngoài ra còn có bánh bèo nóng, ăn khi bánh vừa xuống lò, bánh được hấp cách thủy trong chén nhỏ và ăn tại chỗ mới ngon. Các loại bánh trên thường được điểm thêm tôm chà bông (hay ruốc tôm theo cách gọi người miền Bắc).

-Bánh ít lá gai:

Bánh là một nét văn hóa ẩm thực độc đáo ở Phú Yên vào những ngày giỗ tổ tiên. Nhưn bánh được làm từ nhiều thứ như: đậu phộng và dừa; đậu xanh; đậu đen… Bánh này được bọc bằng lá gai và khi chín cho ra lò có màu xanh thẫm và tương tự như bánh gai của miền Bắc. Nhưng người Phú Yên không cho một miếng mỡ vào nhân bánh lá gai như vài nơi khác.

Ngoài ra Phú Yên còn là “thủ đô” tôm hùm và “thủ đô” của cá ngừ đại dương Việt Nam. Cá ngừ Phú Yên với hàng chục món ngon “danh bất hư truyền.” Nào mắt cá ngừ tiềm thuốc bắc, còn gọi là “đèn pha đại dương,” nghe đồn là Viagra của dân biển? Rồi cá ngừ cắt lát cuộn cải bẹ xanh ăn với mù tạt, gỏi bao tử cá ngừ, cháo và súp đầu cá ngừ, ức cá ngừ 5 món…

Ngựa Phú Yên còn được xem là “giống tốt nhất ở Trung kỳ,” được nhà Nguyễn xếp vào loại “ngự dụng.”

***
Người Phú Yên có nguồn gốc từ xứ Thuận Quảng ngày xưa. Năm 1611 họ được Lương Văn Chánh đưa vào khai hoang lập ấp. Trải qua gần 400 năm lịch sử, họ đã gây dựng nên truyền thống văn hóa độc đáo, mang “đậm chất người Phú Yên.” Ðó là nói chất giọng rất độc đáo, rất khó bắt chước.


Ai về sông núi Phú Yên
Cho nẫu nhắn gởi nỗi niềm nhớ quê
(Ca dao Phú Yên)


Nẫu do từ Nậu đọc trại ra. Nậu là tổ chức quản lý một nhóm nhỏ cùng làm một nghề, người đứng đầu gọi là đầu Nậu.

Nậu còn là đơn vị hành chánh cấp thấp nhật thời hoang hóa Chúa Nguyễn: Nậu, Phường, Thuộc, Huyện.

Xứ Nẫu bắt đầu từ Bình Ðịnh, Phú Yên và một phần của Khánh Hòa cũng như các vùng miền khác, mà gần nhất là xứ Quảng.

Dầu mang tên là Phú Yên, nhưng từ thuở hình thành, vùng đất này chẳng phú chẳng yên! đó đặt tên Phú Yên như nói lên niềm ước vọng sâu xa và lớn lao thuở xa xưa, hôm nay và mai sau mãi mãi.

Ðịa danh Phú Yên như nói lên niềm ước vọng.





Sách mới phát hành
Tuyển tập Biên khảo
Phong Tục-Văn Hóa
Trần Văn Chi
Xin hỏi nhà sách hoặc liên lạc
[email protected]
Cell: 714-702-4048

video
play-rounded-fill

MỚI CẬP NHẬT