Nguyễn Ðạt/Người Việt
SÀI GÒN – Nói tới nơi buôn bán đồ cổ nổi tiếng nhất tại Sài Gòn, hầu như ai cũng biết đó là đường Lê Công Kiều, ở quận 1.
Ðường Lê Công Kiều nhỏ và ngắn; đi từ đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa (đường Công Lý cũ) rẽ vào, sẽ gặp mũi tàu chia hai ngả đường; ngả bên phải của mũi tàu là đường Lê Công Kiều. Cuối đường Lê Công Kiều ngắn ngủi, gặp đường Phó Ðức Chính chạy cắt ngang.
Ðường Lê Công Kiều ngày nay. (Hình: Nguyễn Ðạt/Người Việt)
Sinh thời, nhà văn Sơn Nam thường đi dạo trên đường Lê Công Kiều, ngắm nghía “kho tàng đồ cổ.” Ông từng nói với chúng tôi, “cứ thảnh thơi mà thưởng thức vẻ đẹp của đồ vật xưa cũ; đừng xem đây là những đồ cổ đích thực khắc dấu thời gian mà mình phải tìm kiếm, bởi như vậy dễ bị lường gạt lắm.”
Nghĩa là, nếu nói đây là con đường đồ cổ thì, phải nói rõ ràng: có thể gặp đồ cổ thứ thiệt, có thể chỉ là những đồ giả cổ khá tinh vi, những tác phẩm sao chép xuất sắc.
Thường gặp gỡ đi chơi cùng nhà văn ưa khảo cổ lúc sinh thời, chúng tôi được biết đường Lê Công Kiều là con đường xưa cổ nhất của Sài Gòn thời Pháp thuộc. Lúc đầu chỉ là con hẻm, tới năm 1920, con hẻm được mở rộng thành con đường, đặt tên là đường Reims. Năm 1955, chính thể Việt Nam Cộng Hòa đổi tên là đường Lê Công Kiều, tên của Ðốc Binh Kiều thời nhà Nguyễn, một chiến sĩ Cần Vương chống Pháp.
Nếu nhà văn Sơn Nam không từng khảo cứu tìm hiểu và nói cho biết, chúng tôi không thể biết được một thời, đường Lê Công Kiều và khu vực lân cận vốn là nơi cư trú của cộng đồng người Ả Rập tại Sài Gòn.
Người Ả Rập, và nói chung những người Hồi Giáo, đã tới xứ Champa từ đầu thế kỷ XI. Thời gian nối tiếp sau đó, họ an cư lạc nghiệp ở nhiều đô thị ven biển vùng Ðông Nam Á. Tại Sài Gòn, ngôi đền Hồi giáo Masjidil-Rahim đã được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, rất gần đường Reims. Rồi từ những năm 20-30 của thế kỷ trước, một quán ăn Hồi giáo nổi tiếng Sài Gòn của người Ả Rập đã hiện diện tại con đường này; chủ quán như một vị mạnh thường quân, đã tiếp đón, cưu mang những người Hồi giáo mới nhập cư tại Sài Gòn.
Những người Ả Rập ăn nên làm ra, đều mua ngay một căn nhà ở đường Reims, đa số do Hui Bon Hoa tức Chú Hỏa xây dựng.
Ngôi nhà kiến trúc theo “art nouveau” ở đường Phó Ðức Chính (hiện nay là Bảo Tàng Mỹ Thuật thành phố); và bệnh viện Sài Gòn ở đường Lê Lợi, cũng do Chú Hỏa xây dựng.
Những năm trước chúng tôi thường đi dạo trên đường Lê Công Kiều cùng nhà văn Sơn Nam, nhìn ngắm những đồ vật xưa cũ ở Sài Gòn: những đồ đồng như chao đèn, đồng hồ, tượng đồng mỹ thuật của Pháp; đồ gỗ, đồ sành sứ thủy tinh… của Trung Quốc; và những cổ vật của Việt Nam, đặc biệt là cửa hàng bày những loại đá quý trong nước.
Bây giờ lại gặp một cụ già cùng sở thích; cụ luôn giành việc đưa đón đứa cháu đi học ở một trường tiểu học cũng trên đường Lê Công Kiều, để suốt buổi học của đứa cháu, cụ đi ngắm nghía những vật phẩm xưa cũ.
Ở một cửa hàng đồ đồng, tôi nhìn ngắm một bức tượng đồng mỹ thuật đen bóng, hỏi cô bán hàng đây có phải là bức tượng bằng đồng đen. Cô bán hàng nói thẳng thắn: bức tượng được đánh bóng bằng màu đen thế thôi, chứ nhà nước tuyệt đối cấm buôn bán đồ đồng đen.
Ấy tuy nhiên, nếu ai có ý định tìm mua đồ cổ thứ thiệt, phải tỉnh thức cảnh giác về biểu hiện của các chủ nhân “kho tàng đồ cổ.” Nhà văn Sơn Nam, và cụ già mới quen, cho biết một số kinh nghiệm khi đi tìm đồ cổ thứ thiệt ở con đường đồ cổ Lê Công Kiều. Chẳng hạn, những chủ nhân đồ cổ nồng nhiệt chào đón mời mọc khách mua, trước hàng loạt đồ cổ giống nhau như đúc một khuôn; hãy tin rằng, những vật phẩm này cổ xưa không hơn một năm.
Một cửa hàng đồ đồng cổ. (Hình: Nguyễn Ðạt/Người Việt)
Về các vật phẩm bằng đồng, như tượng đồng thiên thần tình yêu; chân đuốc cổ… được các chủ nhân giới thiệu là vật phẩm cổ thời “art deco” của Pháp. Hãy xem cho thật kỹ, nếu có đường ráp nối, thì đấy đúng là vật phẩm được chế tạo ở đâu đó bên ngoài và rất xa nước Pháp.
Ông cụ ưa khảo cổ không kém nhà văn Sơn Nam nói: “Xem xét đồ đồng xưa cổ, thì phải xem xét từ dưới chân đế. Ðồ giả cổ luôn có những chiếc bù-loong, đinh vít của thời nay. Và tượng đồng xưa cổ đều là sản phẩm thủ công, chứ không sản xuất hàng loạt trong xưởng; những sản phẩm thủ công luôn có những khiếm khuyết riêng biệt của bàn tay những người thợ đã tạo ra chúng.
Các vật phẩm cổ bằng thủy tinh cũng vậy: nếu dấu ấn thời gian giũa mòn dưới chân đế có tỉ lệ kích thước y khuôn nhau, đấy là đồ giả cổ, được sản xuất hàng loạt chứ không phải từng chiếc một như thuở xưa.
Ðến ngắm một gian hàng có bày những đồng tiền kim loại xưa, tôi nhớ câu chuyện một năm nào, đã xảy ra ở “kho tàng đồ cổ” đường Lê Công Kiều. Một vị chủ nhân đồ cổ tại đây đã chôn một số đồng tiền giả cổ thời Minh Mạng; sau đó vị chủ nhân này thuê một đám trẻ đào bới, rồi hô hoán lên trước nhiều người chứng kiến: đào trúng tiền xưa! Tôi cũng không quên ngắm nghía tủ kính ở một gian hàng khác, bày một loạt bật lửa Zippo; những chiếc bật lửa long ốc hở nắp, cũ mèm cùng những dấu hiệu, những chữ khắc trong một thời chiến tranh Việt Nam, được cho là những kỷ vật để lại xứ sở đau thương này, của các anh lính chiến Hoa Kỳ.
Cụ già cũng như chúng tôi, không bị cám dỗ bởi những đồ cổ in dấu thời gian, mà là yêu thích một con đường chất chứa đầy thú vị: những vật phẩm tinh xảo đẹp đẽ, gợi nhớ những thuở trước; những cửa hàng bày biện nghệ thuật; kể cả khúc vỉa hè đầu đường Lê Công Kiều, một “gian hàng lộ thiên” nhưng bày những đồ cổ rõ ràng là đồ cổ thứ thiệt, những vật phẩm xoàng xĩnh không thể bán đắt tiền.
Cửa hàng cổ vật Việt Nam, Trung Quốc. (Hình: Nguyễn Ðạt/Người Việt)
Ðối diện “gian hàng lộ thiên” này là ngôi nhà rất cổ xưa cũ kỹ, xây dựng từ những năm 20 của thế kỷ trước.
Cụ già vẫn mỗi ngày đưa đón đứa cháu đi học ở trường tiểu học trên đường Lê Công Kiều; nhiều buổi ông cụ đón cháu trễ vì mải mê vẻ đẹp của những vật phẩm trong các cửa hàng đồ xưa. Còn chúng tôi, cũng mong lúc nào đó có dư dả tiền, sẽ mua vài vật phẩm ở đây. Một bức tượng nghệ thuật bằng đồng, theo kiểu Pháp thời “art deco” chẳng hạn; thứ thiệt hay giả thứ thiệt thì cũng đẹp như nhau!
