Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website www.nguyentranhoang.com và www.radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Nói tới hai chữ “nghiện ngập,” nhiều người vẫn còn:
-Nghe như chuyện của… nhà người ta.
-Nghe nặng.
-Nghe buồn (cho “người ta”)
Không ít gia đình tự trấn an mình bằng những câu quen thuộc:
“Con tôi ngoan lắm, không dính mấy thứ đó đâu.”
“Nó chỉ chơi game cho vui thôi.”
“Mua sắm chút xíu cho đỡ buồn mà.”
Những câu nói đó không phải là nói dối, chỉ là… chưa thấy mực nước đang lên.
Tiếng Việt mình thật hay. Chỉ một chữ “ngập” thôi, nghe là thấy… nhiều rồi.
Ngập nước, là nước dâng quá gối (rồi có thể sẽ từ từ lên quá mũi, như con cua bị luộc sống trong chảo, đã không bỏ chạy khi nước nóng lên từ từ, cho đến lúc nước sôi sùng sục).
-Ngập việc, là chưa kịp thở đã tới giờ họp.
-Ngập nợ, là tháng này chưa xong, tháng sau đã thấy lo.
-Ngập tin nhắn, là điện thoại rung hoài, mà lòng thì mệt.
Còn nghiện ngập là khi một thứ gì đó tràn qua mức mình (vẫn nghĩ, cho, là mình) còn tự kiểm soát được.
Ban đầu, không ai muốn ngập. Người ta chỉ:
-Uống chút cho dễ ngủ,
-Hút một điếu cho “phẻ”
-Lướt mạng cho đỡ buồn,
-Chơi game cho xả stress,
-Mua sắm cho thấy đời còn chút vui.
Rồi không hay lúc nào, cái “chút chút” đó lên tới.. mũi.
Nghiện là gì?
Ngày nay, y khoa không còn xem nghiện là hư thân hay yếu ý chí, mà là một bệnh mạn tính của não.
Định nghĩa chuyên môn: Theo ASAM (American Society of Addiction Medicine – Hội Y Khoa Hoa Kỳ về Y Học Nghiện), nghiện là một bệnh mạn tính, có thể tái phát, của hệ thần kinh não, do sự tương tác phức tạp giữa sinh học, tâm lý, môi trường và kinh nghiệm sống, khiến người bệnh tiếp tục hành vi hay sử dụng chất dù đã thấy rõ hậu quả bất lợi. Nói cho gọn: Biết hại mà vẫn làm, không phải vì ngu, mà vì não đã bị lệch đường.
Tiêu chuẩn chẩn đoán trong thực hành y khoa
1-Với nghiện chất
Y khoa dùng DSM-5-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần, bản cập nhật), do Hiệp Hội Tâm Thần Hoa Kỳ ban hành.
Một người được chẩn đoán rối loạn sử dụng chất (Substance Use Disorder) khi trong 12 tháng có từ 2 tiêu chí trở lên, trong số 11 tiêu chí, tiêu biểu như:
-Dùng nhiều hơn dự định
-Muốn giảm nhưng không giảm được
-Mất nhiều thời gian cho hành vi đó
-Thèm dữ dội (craving)
-Ảnh hưởng học hành, công việc, gia đình
-Vẫn tiếp tục dù biết có hại
-Cần liều cao hơn để đạt cảm giác cũ
-Khó chịu, bứt rứt khi thiếu
Mức độ:
- 2-3: nhẹ
- 4-5: vừa
- ≥6: nặng
2-Với nghiện hành vi (game, cờ bạc,…)
WHO (World Health Organization – Tổ Chức Y Tế Thế Giới) trong ICD-11 đã chính thức công nhận: Gaming Disorder – Rối loạn chơi game.
Tiêu chí cốt lõi gồm:
- Mất kiểm soát việc chơi
- Ưu tiên game hơn học tập, sinh hoạt, gia đình
- Tiếp tục chơi dù hậu quả ngày càng xấu
- Kéo dài ít nhất 12 tháng
Điều quan trọng: Không phải chơi nhiều là nghiện, mà là chơi tới mức mất quyền tự chủ.
Những loại nghiện phổ biến nhất hiện nay mà nhiều người không ngờ tới.
-Nghiện chất: Rượu, thuốc lá & nicotine (kể cả vape), Opioid (thuốc giảm đau, fentanyl), chất kích thích (methamphetamine, cocaine), thuốc an thần dùng lâu ngày
-Nghiện hành vi: Cờ bạc, chơi game, mạng xã hội/Internet, mua sắm mất kiểm soát (đặc biệt là online shopping), ăn uống mất kiểm soát, một số dạng nghiện hành vi khác
Trong đó, nghiện game và nghiện Internet được ghi nhận là những dạng gia tăng nhanh nhất ở thanh thiếu niên.
Theo các tổng phân tích quốc tế, khoảng 8-9% thanh thiếu niên toàn cầu có dấu hiệu nghiện game ở mức được xem là rối loạn, con số này cao hơn ở nhóm nam, và tăng mạnh sau đại dịch. (Nguồn: WHO, các phân tích tổng hợp đăng trên Journal of Behavioral Addictions và ScienceDirect)
Chuyện của Tư, đứa con được sinh ra ở Mỹ
Tư (tên Việt Nam, theo thứ tự, ở nhà) sinh ở Garden Grove, hiểu được tiếng Việt, nhưng nói không rành. Ở nhà, ba má của Tư nói chuyện với nhau bằng tiếng Việt. Tư chỉ nói tiếng Anh.
Tư nói với bạn: “Game là chỗ duy nhất tui thấy mình giỏi.”
Trong game, Tư biết mình phải làm gì, Tư được công nhận, không bị chê “nói tiếng Việt không rành,” không bị hỏi “sao con không như con người ta.”
Ban đầu, Tư chơi sau giờ học, rồi chơi khuya, sau đó thức trắng đêm cuối tuần. Ba Tư đi làm về khuya, mệt. Má Tư lo lắng, nhưng không biết nói sao cho đúng.
Má nói: “Con chơi hoài vậy sao học?” Tư trả lời, không nhìn lên: “Con biết rồi. Con đang relax.”
Trong đầu Tư nghĩ: “Ba má đâu hiểu. Ngoài kia mệt lắm!”
*Nỗi lo của cha mẹ, âm thầm và bất lực
Ba má của Tư không phải không thương con. Chỉ là không hiểu hệ thống game, không rành tiếng Anh để nói chuyện với counselor, sợ nói sai, sợ làm con buồn thêm.
Ban đêm, khi Tư còn online, má Tư nằm quay mặt vô tường, nghĩ: “Không biết mình dạy con sai chỗ nào.”
Còn ba Tư thì lặng lẽ hơn. Ông chỉ nói một câu: “Hồi bằng tuổi nó, tui đi phụ hồ rồi…”
Nhưng thời của ông không có Internet 24/7, không có dopamine thiết kế sẵn cho từng cú bấm chuột.
*Điều quan trọng nhất:
Nghiện không phải chuyện đạo đức.
Nghiện là chuyện y khoa và xã hội.
Nếu hiểu sai: ta trách, ta giấu, ta đẩy người đang ngập xuống sâu hơn.
Nếu hiểu đúng: ta tìm cách giúp, ta còn đường cứu, ta giữ được gia đình.
Kỳ này, nếu có một một điều duy nhất cần nhớ, thì đó là:
Trước khi hỏi: “Sao nó không bỏ?,” xin hãy hỏi: “Nó đang đau chỗ nào?”
Kỳ tới:
Nghiện ngập (kỳ 2): Thuốc lá, từ một điếu nhỏ đến một đời lệ thuộc.
