Chuyện trao đổi tù nhân Taliban lấy tù binh Mỹ

Nguyễn Văn Khanh

LTS – Chiều Thứ Bảy, 31 Tháng Năm, Tổng Thống Hoa Kỳ Barack Obama báo cho dân chúng biết tin Trung Sĩ Bộ Binh Bowe Bergdahl đã được trả tự do, sau gần năm năm bị Taliban bắt giữ làm con tin. Ðổi lại, Hoa Kỳ phải thả năm tù nhân Taliban bị giam giữ ở căn cứ Guantanamo, Cuba, bấy lâu nay. Ngay tức khắc, tin này trở thành đề tài gây tranh cãi ngay ở chính trường thủ đô. Người Việt có cuộc trao đổi với đặc phái viên Nguyễn Văn Khanh về câu chuyện “nóng bỏng” này.

Người Việt (NV): Chuyện xảy ra như thế nào vậy anh Khanh?

Nguyễn Văn Khanh: Câu chuyện bắt đầu năm năm trước đây khi Trung Sĩ Bowe Bergdahl bị Taliban bắt làm tù binh ở Afghanistan. Tin tức Tòa Bạch Ốc cũng như Bộ Quốc Phòng tiết lộ với báo chí cho thấy từ đầu năm 2011, chính phủ Mỹ đã mở một đường dây ngoại giao để nói chuyện trực tiếp với Taliban, đề tài là giải quyết cuộc chiến Afghanistan trước khi Hoa Kỳ và NATO rút quân khỏi chiến trường này. Theo quan điểm của Washington và các nước đồng minh, tình hình Afghanistan chỉ thật sự yên ổn nếu Taliban đồng ý buông súng, ngưng các hoạt động khủng bố để tham gia vào sinh hoạt chính trường quốc gia.

Trong những cuộc điều đình chính trị và quân sự đó, các viên chức ngoại giao Hoa Kỳ có nói đến trường hợp của Trung Sĩ Bergdahl, bảo là anh thả người của tôi, tôi sẵn sàng thả người của anh đang bị giam giữ ở Guantanamo.

Vẫn theo các viên chức Mỹ, từng có lúc mọi người nghĩ là sẽ đạt được kết quả cuộc trao đổi tù binh, nhưng không ngờ hồi Tháng Ba, 2012 phía Taliban ngưng tất cả mọi cuộc tiếp xúc, sau đó công khai nói với giới truyền thông quốc tế là họ có cảm tưởng Hoa Kỳ không thật tâm muốn nói chuyện hòa giải. Mãi đến mùa Hè năm ngoái khi chính phủ Qatar đồng ý cho Taliban mở văn phòng trên lãnh thổ của họ, Washington mới nhờ nước đồng minh này giúp bắt lại nhịp cầu thương thuyết. Theo lời một viên chức quốc phòng can dự vào chuyện này ngay từ ngày đầu tiên, “Chúng tôi không ngờ bên Qatar chưa động tĩnh gì thì phía Taliban đã bằn tiếng cho hay sẵn sàng thảo luận tiếp về trường hợp của Trung Sĩ Bowe Bergdahl.” Viên chức này nói thêm: “Ðiều kiện họ (Taliban) đặt ra là phải qua trung gian Qatar và một số nước Trung Ðông khác.” Hoa Kỳ đồng ý, đòi hỏi phải cho biết tin tức đích xác về Trung Sĩ Bergdahl trước khi hai bên đi tiếp.

NV: Và Taliban gật đầu?

Nguyễn Văn Khanh: Ðiều đó hoàn toàn đúng. Trước đây Taliban thường phổ biến trên mạng Internet hình ảnh, tin tức mà họ muốn phổ biến, lần này họ giao thẳng cho các viên chức ngoại giao và quốc phòng Hoa Kỳ một cuốn video ghi lại một vài sinh hoạt của Trung Sĩ Bergdahl. Những hình ảnh này cho thấy dù vẫn tự đi lại được nhưng sức khỏe của anh binh sĩ Mỹ 28 tuổi khá yếu, và dựa theo đó, Washington quyết định đẩy mạnh cuộc thương thuyết để cứu anh càng sớm càng tốt. Phải mất gần chín tháng sau ngày có được cuốn video đó, cuộc thương thuyết mới hoàn tất. Trung Sĩ Bowe Bergdahl được Taliban trả tự do, phía Hoa Kỳ đồng ý trao cho chính phủ Qatar năm tù binh Taliban đang bị giam giữ ở Guantanamo, kèm theo điều kiện chính phủ Qatar phải cam kết năm người này sẽ không bao giờ hoạt động khủng bố hay ủng hộ khủng bố, và trong 12 tháng tới họ không được phép rời Qatar. Sau thời gian đó, không biết họ sẽ đi đâu, ở lại Qatar hay về Pakistan, Afghanistan, hoặc đi một nước nào khác, không ai biết.

NV: Trung Sĩ Bergdahl bị giam giữ ở đâu? Ðược trả tự do lúc nào?

Nguyễn Văn Khanh: Bị giam giữ ở đâu vẫn là điều bí ẩn, nhưng anh lính Mỹ trẻ tuổi này được trao trả cho Hoa Kỳ vào sáng Thứ Bảy ở thành phố Khost nằm sát biên giới với Pakistan. Tôi nói bí ẩn vì từng có lúc có tin nói Taliban đưa anh sang bên Pakistan, là nơi Taliban có bản doanh, cũng có lúc tin tình báo nói anh vẫn bị giam cầm trên lãnh thổ Afghanistan. Tôi cũng còn nhớ là cách đây hai năm, một phụ tá cao cấp của ông (cựu) Tổng Trưởng Quốc Phòng Leon Panetta có nói với báo chí là chỉ nghe được tin Trung Sĩ Bergdahl vẫn còn sống, bảo thêm là tin tức về anh binh sĩ này “rất mù mờ.” Khoảng thời gian đó là thời gian cuộc điều đình bị gián đoạn. Cũng phải nói thêm sau khi anh lính Mỹ này được trao trả cho toán nhận tù binh, Hoa Kỳ đưa năm tù nhân Taliban từ trại giam Guantanamo lên máy bay đi Qatar đoàn tụ với gia đình. Cuộc trao đổi hoàn tất suôn sẻ.

NV: Anh nói cuộc trao đổi hoàn tất suôn sẻ, tại sao sóng gió lại nổi lên ở Washington, DC?

Nguyễn Văn Khanh: Sóng gió xảy ra ở chính trường vì hai lý do, thứ nhất là luật pháp và thứ nhì là đạo đức. Theo luật pháp Mỹ, hành pháp có trách nhiệm phải thông báo cho Quốc Hội biết ít nhất 30 ngày trước khi di chuyển tù nhân khỏi trại giam Guantanomo, đằng này, bên Bộ Quốc Phòng chỉ cho Quốc Hội biết tin sau khi chuyện xảy ra. Về mặt đạo đức, theo cách nhìn của một số người, Taliban là một lực lượng khủng bố có liên hệ với al-Qaeda, nên chính phủ Obama đã điều đình, thương thuyết với khủng bố, đó là điều không thể chấp nhận được, vì đi ngược với nền tảng đạo đức của nước Mỹ, cũng như đi ngược với những gì mà Hoa Kỳ từng nói với thế giới là không bao giờ thương thuyết với quân khủng bố cả.

Vì thế, ngay sau khi được báo tin, Dân Biểu Howard McKeon (Cộng Hòa-California), chủ tịch Ủy Ban Quốc Phòng Hạ Viện, và Thượng Nghị Sĩ James Inhofe (Cộng Hòa-Oklahoma), nhân vật cao cấp nhất của Ðảng Cộng Hòa ở Ủy Ban Quốc Phòng Thượng Viện, cho công bố bản tuyên bố chung, trong đó quan trọng nhất là đoạn nội dung cho rằng cuộc trao đổi này tạo cơ hội và lý do cho khủng bố bắt giữ công dân Mỹ vì họ nghĩ rằng sớm muộn gì chính phủ Hoa Kỳ cũng sẽ điều đình với họ.

Cũng phải nói thêm ở đây là cả năm người mới được chính phủ Hoa Kỳ trao cho Qatar đều là những nhân vật từng giữ các chức vụ, vai trò quan trọng, có người từng điều khiển hệ thống quân đội của Taliban, có người từng làm trong ban tham mưu, có người từng chuyên lo tình báo, cũng có người từng bị Liên Hiệp Quốc lên án vì chủ mưu giết chết cả ngàn người Hồi Giáo Shiite. Do đó, hầu như chẳng ai ngạc nhiên khi thấy Thượng Nghị Sĩ John McCain (Cộng Hòa-Arizona) có đưa ra bản tuyên bố chỉ trích ông Obama đã điều đình và trả tự do cho khủng bố, những người mà bàn tay nhuốm đầy máu của binh sĩ Mỹ và máu của người dân Afghanistan.

NV: Câu trả lời của hành pháp Hoa Kỳ là gì?

Nguyễn Văn Khanh: Ðầu tiên, một cố vấn của Tổng Thống Barack Obama nói rằng lý do tại sao không thể báo cho Quốc Hội biết trước 30 ngày vì “thấy có cơ hội để cứu Trung Sĩ Bowe Bergdahl thì phải làm ngay.” Sau đó, tới lượt Bộ Trưởng Quốc Phòng Chuck Hagel nói rằng vì tình trạng sức khỏe của Trung Sĩ Bergdahl nên phải quyết định tức khắc, không thể để chậm trễ hơn được. Ngoài ra, trước những chỉ trích nói là Tòa Bạch Ốc thương lượng với khủng bố thì một viên chức của Hội Ðồng An Ninh Quốc Gia có nói với báo chí rằng khi thảo luận với chính phủ Afghanistan về kế hoạch rút quân, cả Hoa Kỳ lẫn Kabul đều đồng ý là tình hình Afghanistan sẽ yên ổn hơn nếu có sự tham dự của Taliban trong chính trường. Viên chức này cũng nói rằng những người mới được trả tự do đều là những người chính Tổng Thống Hamid Karzai của Afghanistan từng yêu cầu Tổng Thống Obama trả tự do cho họ.

NV: Lập luận hay lời giải thích đó có được chấp nhận hay không? Có đứng vững hay không?

Nguyễn Văn Khanh: Câu trả lời đúng nhất là phải đợi một vài ngày nữa mới biết được. Ngay bây giờ, ít nhất mọi người đều thấy Tòa Bạch Ốc vui mừng, Tổng Thống Obama nói rằng quyết định của ông chứng tỏ “nước Mỹ không bao giờ quên Trung Sĩ Bowe Bergdahl,” Ðại Tướng Tổng Tham Mưu Trưởng Martin Dempsey cũng nói: “Người lính Mỹ cuối cùng bị bắt làm tù bình đã được trả tự do, trở về cùng các đồng đội.” Gia đình của người lính trẻ tuổi này cũng vui mừng. Còn chuyện sóng gió có chấm dứt ở đây hay không thì phải chờ ít nhất vài ngày nữa mới biết được.

NV: Có khi nào anh nghĩ chuyện này sẽ kéo dài và ảnh hưởng đến cả cuộc bầu cử tổng thống vào năm 2016 hay không?

Nguyễn Văn Khanh: Ðiều đó cũng có thể xảy ra. Một số nhà quan sát chính trị ở thủ đô Washington, DC, đã lên tiếng cho rằng nếu người được Ðảng Dân Chủ chọn để tranh cử lại là người có quan hệ hay đường hướng hoạt động giống Tổng Thống Obama, lúc đó họ sẽ không ngạc nhiên khi thấy Ðảng Cộng Hòa lên tiếng nói bầu cho người đó có nghĩa là bầu cho ông Obama ở lại Tòa Bạch Ốc thêm một nhiệm kỳ nữa, nhắc nhở cử tri ông Obama là người đã điều đình với khủng bố.

NV: Cảm ơn anh Nguyễn Văn Khanh.