Văn Lan/Người Việt
WESTMINSTER, California (NV) – Buổi nói chuyện về ông Bùi Huy Tín (thân phụ của nhà văn Bùi Bích Hà), một doanh nhân thành công, người sáng lập Thực Nghiệp Dân Báo, Tràng An Báo, và tờ báo tiếng Pháp La Gazette de Hue, vừa diễn ra chiều Chủ Nhật, 9 Tháng Bảy, tại Viện Việt Học, Westminster.
Buổi nói chuyện với các diễn giả: Giáo Sư Đỗ Quý Toàn với đề tài “Điểm đặc biệt trong sự nghiệp của ông Bùi Huy Tín,” Giáo Sư Nguyễn Dịu Hương với đề tài “Bối cảnh lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX,” và ông Bùi Huy An Đôn, cháu đích tôn của ông Bùi Huy Tín, nói về “Thân thế và gia đình ông Bùi Huy Tín (1876-1963).”
Trong buổi nói chuyện có triển lãm phóng ảnh các trang đầu của ba tờ báo do ông Bùi Huy Tín sáng lập vào thời gian đầu thập niên 1920, một số trang bìa xuất bản phẩm của nhà in Thực Nghiệp và Đắc Lập, và các tác phẩm của nhà văn Bùi Bích Hà.
Ông Bùi Huy An Đôn, trưởng nam của ông Bùi Huy Đẩu, chia sẻ rằng vì ông nội mất khi ông mới lên 3, nên ông chỉ nhớ ông rất thích vuốt râu ông nội như một ông tiên vì ông rất cưng cháu. “Chúng tôi không thể ngờ ông nội mình là một thương gia thành công lẫy lừng và đã đóng góp cả cuộc đời và sự nghiệp cho quê hương Việt Nam. Chúng tôi hy vọng cuốn sách về ông sẽ được phiên dịch ra nhiều ngoại ngữ để giới trẻ có thể hiểu được thêm về lịch sử Việt Nam, với lòng hy sinh dũng cảm của những anh hùng ái quốc trong thời Pháp thuộc.”
Giáo Sư Nguyễn Dịu Hương tập trung vào vài điểm chính trong bối cảnh lịch sử đầu thế kỷ XX, với sự chuyển biến về nhiều mặt trong đời sống, kinh tế, xã hội, chính trị, đặc biệt trong hai lãnh vực mà ông Bùi Huy Tín có nhiều đóng góp trực tiếp, đó là “Hội Đoàn” và “Báo Chí.”
Giáo Sư Dịu Hương cho hay đến đầu thế kỷ XX của một xứ thuộc địa, hầu như lãnh vực nào trong nền kinh tế Việt Nam cũng có tư sản bản xứ, từ “kinh tế trọng nông” chuyển sang “kinh tế trọng thương.” Một trong những phương thức hiệu quả để nâng cao giới tư sản bấy giờ chính là cố kết với nhau thành một đoàn thể, nhanh chóng ngày càng phát triển thành những “Hội Buôn” hoặc “Công Ty.”
Riêng việc xuất bản báo chí, ông Bùi Huy Tín là cha đẻ của ba tờ báo nổi tiếng, trong đó “Thực Nghiệp Dân Báo” là tờ nhật báo về thông tin kinh tế thương mãi kỹ nghệ nông nghiệp, ra số đầu tiên năm 1920, hô hào thực nghiệp, chấn hưng kinh tế. Tờ báo là diễn đàn kinh tế, cung cấp thông tin nâng cao kiến thức và vị thế kinh tế, với các bài viết kêu gọi khảo cứu lập nghiệp, bày cách buôn bán, cách góp vốn, giới thiệu các nghề cơ bản trong xã hội, phổ biến thương luật, nhận định thực trạng kinh tế.
Diễn giả Nguyễn Dịu Hương là phó giáo sư chuyên ngành lịch sử Việt Nam và Đông Nam Á tại khoa Lịch Sử, trường đại học UC Irvine; tiến sĩ chuyên ngành lịch sử tại đại học University of Washington ở Seattle; từng giảng dạy và nghiên cứu tại đại học Haverford College, tiểu bang Pennsylvania và đại học UC Riverside.
Nói về sự nghiệp của ông Bùi Huy Tín, Giáo Sư Đỗ Quý Toàn cho hay: “Ông Bùi Huy Tín là nhân vật đặc biệt khi người Việt thời đó biết tiếng Pháp nhờ học ở trường, nhưng ông lại biết tiếng Pháp bằng học nói. Do ông học tiếng của lính Tây nên cách nói giống như người Pháp nói chuyện hằng ngày, không giống như đọc trong sách. Ông giao thiệp với các nhà thầu, các quan Tây, nói tiếng Pháp như họ nên rất dễ cho công việc làm ăn của ông.”
Nghề đầu tiên ông làm là thông ngôn, và sau đó là đi làm cho nhà thầu Pháp. Khi thấy người Pháp làm được nghề thầu đường sắt, đường xe chạy, ông cũng theo đó mà làm. “Đặc biệt hơn khi một người làm kinh tế lại làm chủ ba tờ báo rất mới, nói toàn chuyện thực nghiệp, phải cần có tri thức, đạo đức, và cả chính trị, dám đầu tư mạo hiểm, đó là những ý kiến đi trước thời đại. Người kinh doanh được pháp luật bảo vệ, ông Bùi Huy Tín đã từng viết ‘Thực nghiệp phải có chính trị, vì chính trị bảo vệ cho thực nghiệp,’ đó là điều mà người ở Việt Nam phải học hỏi. Làm ăn ở Việt Nam hiện nay có được luật pháp bảo vệ không, ai đã làm ăn rồi mới biết,” Giáo Sư Toàn nói.
“Nước Mỹ giàu nhờ có các nhà kinh doanh dám làm liều, quyết định trong tình cảnh bất chấp không biết tương lai như thế nào, dám chấp nhận rủi ro. Bùi Huy Tín là người như thế,” Giáo Sư Toàn chia sẻ.
Ông Bùi Huy Tín sinh ở Hà Nội, quê quán làng và tổng Thượng Tầm, phủ Thái Ninh, tỉnh Thái Bình. Cha mẹ của ông là những nghĩa quân kháng chiến Bãi Sậy đã qua đời khi ông 3 tuổi. Từ 3 đến 10 tuổi ông được đem về nuôi trong đồn lính của Pháp. Sống độc lập từ năm 17 tuổi, ông đã tự học để lấy bằng sơ học rồi thi vào trường thông ngôn, sau đó làm thông ngôn viên cho những nhà thầu người Pháp.
Ở tuổi 20, ông bắt đầu bước vào ngành kinh doanh và trở thành một nhà thầu uy tín và rất thành công trong nhiều công trình khai thác, xây dựng, và phát triển nông nghiệp. Ngoài ra ông còn có công đóng góp về mặt văn học khi xây cất trường Quốc Học, lập nhà in Đắc Lập và làm chủ ba tờ báo. Dẫu đã có một thời ông được xếp vào bốn doanh nhân giàu có nhất nước, hầu hết tất cả những tài sản của ông bỗng trong một ngày đã bị mất hết bên kia Vĩ Tuyến 17 sau Hiệp Định Genève năm 1954. Ông về hưu sống lặng lẽ bên vợ con cho đến khi qua đời, hưởng thọ 87 tuổi. Về mặt gia đình, ông có ba người vợ, ba người con với người vợ thứ ba, ba cháu nội, và bốn cháu ngoại.
Diễn giả Đỗ Quý Toàn thường được biết đến với bút hiệu Ngô Nhân Dụng. Trước năm 1975, ông là giáo sư các trường trung học Chu Văn An, Nguyễn Du. Từ biến cố 30 Tháng Tư, 1975, ông và gia đình định cư tại Montréal, Canada. Ông đã dạy tại các trường Võ Bị Hoàng Gia St. Jean, Đại Học Concordia, Đại Học McGill, giáo sư Đại Học Québec tại Montréal (UQAM) về môn tài chánh xí nghiệp.
Trong dịp này, thân nhân và một số thân hữu của nhà văn Bùi Bích Hà cũng tâm tình về bà nhân ngày giỗ lần thứ hai của bà.
Bà Bùi Bích Hà là con gái út của ông Bùi Huy Tín và bà Ngô Thị Sửu (1900-1990). Sinh ra và lớn lên tại thành phố Huế, bà tốt nghiệp Đại Học Sư Phạm Huế, dạy Pháp Văn tại các trường Phan Chu Trinh, Thoại Ngọc Hầu, Nguyễn Đình Chiểu, Lê Ngọc Hân, và Nguyễn Trãi. Định cư tại Hoa Kỳ năm 1985, bà đã tham gia hoạt động trong ngành văn học và truyền thông tại Little Saigon. Bà từng là chủ nhiệm kiêm chủ bút của nguyệt san Phụ Nữ Gia Đình. Bà là một nhà văn với nhiều tác phẩm được ấn hành. Bà có bốn người con gái, một cháu ngoại trai, và bốn cháu ngoại gái.
Cô Lê Quang Nhị Hà, thứ nữ cố nhà văn Bùi Bích Hà, đại diện gia đình nói: “Xin cám ơn đến quý ông bà cô bác đã đến dự buổi nói chuyện về ông Bùi Huy Tín, ông ngoại của cháu, và mẹ Bùi Bích Hà. Đã từng nghe mẹ kể về ông ngoại là một người thành công trong nhiều lãnh vực kinh doanh, và gia tài to lớn của ông để lại là tấm lòng yêu nước thương dân sâu xa. Gia tài của ông để lại cho con cháu chỉ là sự lương thiện, tính cần cù ham học ham làm. Khi giàu không kiêu căng, khi mất hết tài sản không ai oán. Mẹ cháu cũng thừa hưởng hết đức tính ấy, khi đã sống với lòng vị tha, thương người yêu nước và hăng say làm việc.” [qd]
