SACRAMENTO, California (NV) – Chính quyền Tổng Thống Donald Trump đang chuyển sang mua đứt các trung tâm giam giữ di trú tại California, nhằm duy trì năng lực giam giữ ở Miền Tây nước Mỹ trong lúc tiểu bang tìm cách hạn chế hoạt động của Cơ Quan Di Trú và Thuế Quan Mỹ (ICE), theo CalMatters, ngày 22 Tháng Bảy.
Bộ Nội An trả số tiền tổng cộng khoảng $1.5 tỷ để mua Trung Tâm Giam Giữ Otay Mesa tại San Diego County và Trung Tâm Giam Giữ California City tại Kern County từ CoreCivic, công ty tư nhân chuyên điều hành nhà tù và cơ sở giam giữ.
Giới chức liên bang cho biết thương vụ này là phản ứng trực tiếp trước những nỗ lực của California nhằm ngăn cản việc xây dựng hoặc tiếp tục vận hành các trung tâm ICE.
Ông Jason Sweeney, phát ngôn viên ICE, gọi các cơ sở tại California là thành phần thiết yếu trong mạng lưới giam giữ của cơ quan này tại Miền Tây. Theo ông, ICE không thể dựa vào chính quyền tiểu bang và địa phương để cung cấp chỗ giam giữ như tại Florida hoặc Oklahoma, trong khi các nhà lập pháp California tiếp tục tìm cách cấm hoặc làm cho nhà tù tư nhân không còn khả năng sinh lợi.
Tranh chấp kéo dài giữa California và chính quyền liên bang
Cuộc đối đầu bắt nguồn từ nhiệm kỳ đầu của Tổng Thống Trump, khi các nhà lập pháp Dân Chủ tại California thông qua nhiều chính sách nhằm hạn chế chiến dịch bắt giữ và trục xuất di dân.
Năm 2019, Thống Đốc Gavin Newsom ký ban hành luật đóng cửa các nhà tù tư nhân hoạt động vì lợi nhuận và các trung tâm giam giữ di trú trước năm 2028. Chính phủ liên bang và GEO Group, công ty điều hành nhà tù tư nhân, khởi kiện với lập luận rằng California can thiệp vào thẩm quyền của liên bang.
Năm 2022, Tòa Kháng Án Liên Bang Khu Vực 9 bác bỏ phần luật cấm các trung tâm giam giữ di trú do tư nhân điều hành. Sau thất bại này, giới lập pháp California theo đuổi những biện pháp khác, trong đó có đề nghị đánh thuế cao đối với các cơ sở giam giữ tư nhân.
Tranh chấp còn diễn ra xung quanh kế hoạch xây văn phòng ICE trên khu đất rộng 26 mẫu gần Gilroy, phía Nam San Jose. California cho rằng khu đất này được dành riêng cho mục đích nông nghiệp từ năm 1967.
Ông Rob Bonta, bộ trưởng Tư Pháp California, cáo buộc ICE vi phạm nhiều luật liên bang vì không đánh giá đầy đủ tác động môi trường trước khi khởi công.
Hồ sơ hợp đồng cho thấy Cơ Quan Quản Trị Dịch Vụ Tổng Hợp Mỹ thuê khu đất trong 20 năm với tổng giá trị $26.5 triệu. Trong Tháng Bảy, chính phủ liên bang đồng ý tạm ngưng xây dựng trong thời gian vụ kiện tiếp diễn.
California cũng tìm cách sử dụng quyền thanh tra để giám sát điều kiện sống tại các trung tâm giam giữ. Tháng Mười Hai, ông Bonta gửi thư cho Bộ Nội An, nêu tình trạng sống nguy hiểm và thiếu thốn tại cơ sở California City. Tại San Diego County, giới chức y tế địa phương đang tranh chấp pháp lý với CoreCivic về quyền thanh tra Trung Tâm Otay Mesa.
Bà Claire Trickler-McNulty, cựu giới chức cao cấp ICE dưới thời Tổng Thống Joe Biden, nhận định việc chuyển quyền sở hữu sang chính phủ liên bang có thể giúp các cơ sở này tránh phần lớn quy định của tiểu bang và địa phương, nhất là yêu cầu về thanh tra y tế, quy hoạch và môi trường.
Từ xây trung tâm khổng lồ sang mua cơ sở có sẵn
Một năm trước, Tổng Thống Trump ký dự luật chi tiêu dành $45 tỷ cho việc tăng năng lực giam giữ di trú. Kế hoạch ban đầu của chính quyền là xây nhiều cơ sở mới trên toàn quốc.
Đầu năm 2026, ICE đề ra kế hoạch cải tổ hệ thống giam giữ, với ý tưởng chuyển các nhà kho thành những trung tâm khổng lồ, mỗi nơi có thể chứa từ 7,500 đến 10,000 người.
Ông Aaron Reichlin-Melnick, thành viên cao cấp của Hội Đồng Di Trú Mỹ, cho rằng việc mua Otay Mesa và California City cho thấy chính quyền đang thay đổi đáng kể chiến lược.
Theo ông, kế hoạch cải tạo nhà kho phần lớn thất bại vì vướng kiện tụng, tiến độ triển khai quá gấp, cùng tình trạng thiếu nhân viên cải huấn và nhân viên y tế tại các cơ sở giam giữ trên toàn quốc.
ICE còn hàng tỷ đô la phải sử dụng trước khi ngân sách hết hiệu lực. Ông Reichlin-Melnick dự đoán chính phủ sẽ tiếp tục mua thêm cơ sở giam giữ.
Một cựu giới chức Bộ Nội An cho rằng việc ICE tiếp quản những cơ sở được xây đúng chức năng có thể giúp điều kiện giam giữ tốt hơn so với sử dụng nhà kho, lều tạm hoặc một số cơ sở tư nhân.
Giá mua cao hơn nhiều so với giá trị thẩm định thuế
Hồ sơ địa ốc của các quận hạt cho thấy chính phủ liên bang trả mức giá cao hơn nhiều so với giá trị dùng để tính thuế.
Trung Tâm Otay Mesa được San Diego County thẩm định ở mức $164.9 triệu trong năm thuế hiện tại, nhưng Bộ Nội An trả $739.2 triệu, cao gấp khoảng 4.5 lần.
Cơ sở California City được Kern County thẩm định ở mức $171.5 triệu, trong khi giá mua là $732.6 triệu, cao gấp khoảng 4.3 lần.
Một cựu giới chức ICE đặt câu hỏi liệu khoản chi $1.5 tỷ có tương xứng với số người bị giam giữ thực sự gây nguy hiểm cho an ninh quốc gia hoặc an toàn công cộng hay không.
Ông Anthony Martinez, phát ngôn viên của Thống Đốc Newsom, gọi chương trình trục xuất của chính quyền Trump là việc sử dụng tiền thuế thiếu trách nhiệm và tàn nhẫn. Ông cáo buộc chính phủ liên bang chuyển hàng tỷ đô la cho các nhà thầu nhưng thiếu minh bạch về điều kiện bên trong của các trung tâm giam giữ.
Bà Paloma Aguirre, giám sát viên San Diego County, nhắc đến khoản CoreCivic đóng góp $500,000 cho ủy ban đặc trách lễ nhậm chức của Tổng Thống Trump. Theo bà, thương vụ này giúp công ty giảm nợ và tiếp tục thu lợi từ việc điều hành các trung tâm.
CoreCivic bác bỏ hàm ý rằng khoản đóng góp chính trị ảnh hưởng đến giá mua. Công ty cho biết giá trị các cơ sở được xác lập qua quy trình thẩm định bắt buộc của chính phủ liên bang và độc lập với mọi khoản đóng góp.
Ông Steven Owen, phó chủ tịch truyền thông CoreCivic, cũng lưu ý rằng giá trị thẩm định để tính thuế tại California có thể thấp hơn nhiều so với giá thị trường vì Đề Luật 13 giới hạn mức tăng giá trị thẩm định hằng năm. Do đó, theo ông, hai con số này không thể so sánh trực tiếp.
CoreCivic dự kiến nhận khoảng $130 triệu mỗi năm để tiếp tục điều hành Trung Tâm California City, theo hồ sơ công ty nộp cho Ủy Ban Chứng Khoán và Giao Dịch Mỹ.
Chính phủ có thể tiếp tục mua thêm
Một kế hoạch nội bộ từng nhắm đến ít nhất 10 cơ sở có thể đưa vào hoạt động ngay, trong đó có California City. Các địa điểm còn lại chủ yếu nằm tại Texas và Oklahoma.
Ông R. Andrew Free, luật sư di trú, nhận định việc chính phủ liên bang mua đứt các trung tâm giúp giảm rủi ro cho cả công ty nhà tù tư nhân lẫn chương trình trục xuất. Cách làm này bảo vệ các cơ sở trước áp lực rút vốn, đồng thời hạn chế tình trạng tiểu bang sử dụng quy định môi trường hoặc thanh tra để can thiệp.
Chính quyền địa phương vẫn phải cung cấp một số dịch vụ như cảnh sát, cứu hỏa và pháp y, nhưng phần lớn hoạt động thanh tra thông thường của California có thể chấm dứt sau khi quyền sở hữu được chuyển sang liên bang.
Ông Free cho rằng thương vụ có thể được xem là khoản hỗ trợ lớn dành cho các nhà thầu thân thiện với chính quyền. Theo cách nhìn bi quan hơn của ông, những cơ sở này về sau có thể được sử dụng để giam cả những người không thuộc diện di trú, kể cả công dân Mỹ. Đây là cảnh báo của riêng ông Free, chưa phải kế hoạch được chính phủ công bố.
Việc mua hai trung tâm tại California phản ánh một chiến lược mới của chính quyền Trump. Thay vì tiếp tục đối đầu với tiểu bang trong từng dự án xây dựng hoặc hợp đồng tư nhân, chính phủ liên bang mua trực tiếp cơ sở giam giữ, củng cố quyền kiểm soát và thu hẹp khả năng giám sát của California. (T.C.) [kn]
