Thu hình trực tiếp tại Las Vegas
Ký ức của lụa
‘Cấy ruộng ba năm không bằng chăn tằm ba lứa’
Dan Huynh/Người Việt
Bài hát Áo Lụa Hà Ðông của nhạc sĩ Ngô Thụy Miên, phổ thơ Nguyên Sa đã từ lâu vinh danh tên tuổi của một sản phẩm Việt Nam huyền thoại, Lụa Hà Ðông đi khắp nơi trên thế giới.
Cụ Bà Nguyễn Thị Nhỡ với ký ức về lụa
Dải lụa mềm óng thanh thoát như tơ vàng mãi mãi là một ký ức của lụa và cũng mãi mãi là một ký ức của một đời người.
Nói đến lụa ở Việt Nam ai cũng nghĩ đến địa danh Hà Ðông, nơi sinh ra những dải lụa truyền thống vang danh. Lịch sử của lụa Hà Ðông như sau: Lụa là một loại vải mịn, mỏng được dệt bằng tơ. Loại lụa tốt nhất được dệt từ tơ tằm. Người ta nuôi tằm lấy tơ, se sợi…
Làng lụa Hà Ðông hay làng lụa Vạn Phúc (nay thuộc phường Vạn Phúc, thuộc tỉnh Hà Ðông, cách trung tâm Hà Nội khoảng 10 km) là một làng chuyên về nghề dệt lụa tơ tằm đẹp nổi tiếng có từ ngàn năm trước. Lụa Vạn Phúc có nhiều mẫu hoa văn và lâu đời bậc nhất Việt Nam. Lụa Hà Ðông từng được chọn may trang phục cho triều đình.
Phóng viên Trọng Thắng của Thúy Nga đang phỏng vấn cụ bà Nguyễn Thị Nhỡ
Nằm bên bờ sông Nhuệ, làng lụa Vạn Phúc vẫn còn giữ được ít nhiều nét cổ kính quê ngày xưa, như hình ảnh cây đa cổ thụ, giếng nước, sân đình, buổi chiều vẫn họp chợ dưới gốc đa đầu đình. “Lụa Hà Ðông” cũng như các sản phẩm thủ công truyền thống của các làng nghề Hà Nội, thường được nhắc đến trong thơ ca xưa. Trong nhiều gia đình, khung dệt cổ vẫn được giữ lại, xen lẫn với các khung dệt cơ khí hiện đại.
Mặt hàng dệt tơ lụa Vạn Phúc có nhiều loại: Lụa, là, gấm, vóc, vân, the, lĩnh, bằng, quế, đoạn, sa, kỳ, cầu, đũi. Khổ vải thường là 90-97cm. Theo ca dao truyền miệng, nổi tiếng nhất trong các loại lụa Vạn Phúc có lẽ là lụa vân – loại lụa mà hoa văn nổi vân trên mặt lụa mượt.
The La, lĩnh Bởi, chồi Phùng
Lụa vân Vạn Phúc, nhiễu vùng Mỗ Bôn.
Lụa vân nói riêng, và lụa Vạn Phúc, nói chung, có đặc điểm ấm áp vào mùa Ðông và mát mẻ vào mùa Hè. Hoa văn trang trí trên vải lụa rất đa dạng, như mẫu Song Hạc, mẫu Thọ Ðỉnh, mẫu Tứ Quý…
Chính vì có một lịch sử lâu đời và phẩm chất đặc biệt cao quý như vậy, nên không ai quên được những câu thơ của Nguyên Sa:
Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát
Bởi vì em mặc áo lụa Hà Ðông
Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng…
Nhưng để sống với ký ức của lụa Hà Ðông, thật không chi bằng được tiếp xúc với cụ bà Nguyễn Thị Nhỡ, người sinh thành từ miền tơ lụa huyền thoại đó và cũng trong dịp cụ được góp mặt trong chương trình chủ đề “Lụa” của Thúy Nga Paris by Night 106 sắp tới.
Ðã 92 tuổi nhưng cụ vẫn còn nhớ rất rõ về quê hương Hà Ðông của mình, cụ sinh ra ở phủ Hoài Ðức, huyện Từ Liêm, làng Tây Mỗ, tỉnh Hà Ðông. Cụ kể chuyện xưa về lụa:
“Vốn sinh ra từ một làng với nghề lụa truyền thống. Thuở còn bé, năm 7 tuổi, tôi đã biết quay tơ, biết chăn tằm… Nghề lụa kỳ công lắm, nhà nuôi tằm phải rộng rãi thoáng mát, không có ruồi muỗi, vì nếu bị ruồi muỗi chích, tằm rất mong manh sẽ chết ngay, nên chăn tằm phải thật tốt và kỹ lưỡng, người ta gọi “kín như buồng tằm” là vậy. Bắt đầu từ chọn giống tốt để nuôi tằm, đi mua tằm phải lựa giống tốt. Ngày xưa người ta bỏ vào chén 3 hay 4 cặp tằm đẻ trứng, mang về mua lá dâu non thái nhỏ để nuôi tằm, cứ tính ba ngày tằm được 1 tuổi, tằm ăn khỏe và phát triển rất nhanh, tằm chín đỏ au, chỉ khoảng 15 ngày đặt tằm trên vỉa rơm nhả tơ làm tổ. Nhả hết tơ, tằm sẽ thành nhộng chỉ còn là một món ăn dân dã hay món mồi nhậu khá hấp dẫn. Tơ ướt sau khi được se sợi và căng thật thẳng, đổ hồ cho khô tơ và cuốn vào khuôn để dệt, mỗi khuôn dệt cuộn được 21 mét tơ. Có hai loại tơ: loại tơ lớn để may quần, sợi tơ mỏng cho áo lụa. Ngày xưa, phương pháp dệt hoàn toàn bằng thủ công, mỗi người mỗi máy dệt chỉ bằng tay, phối hợp nhiều động tác thành thực, vừa kéo tằm vừa dệt. Dệt tay thủ công phải thật nhanh. Người nào giỏi mỗi ngày sẽ dệt được khoảng 10 mét vải lụa. Người xưa xem nghề dệt quý lắm, làm có nhiều tiền hơn nghề nông nhiều, nên mới có câu:
“‘Cấy ruộng ba năm không bằng chăn tằm ba lứa’ là như vậy!
“Nguyên thủy, màu của lụa hoàn toàn là màu vàng mỡ gà, nếu muốn có màu khác phải nhuộm, muốn có mẫu mã đẹp, mới phải thêu dệt, in hoa văn, v.v… Lụa ngày càng phát triển, càng có nhiều màu sắc mẫu mã phong phú cho đến nay, nhưng lụa Hà Ðông vẫn là loại lụa có chất lượng tốt nhất.
“Quay tơ từ năm 7 tuổi cho đến lúc 16 tuổi mới được dệt lụa, nghề dệt theo cho đến năm 1953 vào Nam di cư, gia đình tôi vẫn mở một xưởng dệt ở Sài Gòn, nhưng cách dệt trong miền Nam khác hẳn. Máy móc thay thế lấn át nghề thủ công, dần mất đi sự khéo léo tinh tế của bàn tay người. Chất liệu của lụa cũng mai một dần, nghề dệt truyền thống ít ai làm, con cháu không ai nối nghiệp, v.v… Từ đó cho đến lúc sang Mỹ định cư, nghề dệt lụa đối với tôi chỉ là một ký ức, ký ức của lụa thật đẹp!…”
Chụp hình trong studio Huy Khiêm
Ðược biết cụ bà Nguyễn Thị Nhỡ là thân mẫu của chị Ngọc Nữ, giám đốc thẩm mỹ viện Lady Belle, sản phẩm Nutrivita và Arthro 7 danh tiếng ở Orange County. Ðược gặp gỡ và chung vui với ngày hạnh phúc của bà cùng với các con cháu tại Studio Huy Khiêm, cụ bà Nguyễn Thị Nhỡ hôm nay thật đẹp và phúc hậu trong bộ áo dài gấm xanh đậm. Khi được anh Trọng Thắng, phóng viên của VietFace hỏi một câu thật vui: Tại sao có chữ sư tử Hà Ðông? Cụ bà cười tươi trả lời: “Tích xưa ở Hà Ðông bên Tàu chứ không phải Việt Nam có một con sư tử xổng chuồng cắn chết nhiều người. Từ đó người ta ví von những cô vợ dữ với chồng như sư tử Hà Ðông, chứ thật ra con gái Hà Ðông ở Việt Nam dễ thương, hiền hậu như… lụa vậy! Chuyện hiền như lụa nghe vui nhưng dường như lại rất thật đối với cá nhân tôi, khi được ngắm, chụp ảnh những phụ nữ Việt Nam trong những chiếc áo dài tơ lụa thướt tha, tôi cảm nhận được sự thanh thoát, nhẹ nhàng, hiền dịu đúng như câu: “Em như tấm vải lụa đào” thì chắc chắn lụa hiền rồi còn gì…? Cụ bà Nguyễn Thị Nhỡ còn nói thêm một câu thơ ví von về lụa “Lụa quấn cột tàu trông lâu cũng đẹp” nghĩa là cho dù người phụ nữ nào dù không được sắc nước hương trời nhưng khi quấn dải lụa vào sẽ tăng hẳn vẻ đẹp của mình!
Ký ức của lụa và nhất là lụa Hà Ðông sẽ mãi mãi là một đề tài muôn thuở của thi ca, một sản phẩm truyền thống Việt Nam quý giá xứng đáng. Sắp tới Thúy Nga Paris 106 sẽ có một show vinh danh về lụa, một chủ đề thật đặc biệt với sự góp mặt của cụ Nguyễn Thị Nhỡ, một ký ức về lụa thật nên thơ.
Cụ và các con cháu trong gia đình
Trong dịp show chủ đề “Lụa” của Thúy Nga Paris by Night 106, anh Trọng Thắng cũng tiết lộ một chút bí mật: “Với chủ đề Lụa thật đặc biệt năm nay, Thúy Nga sẽ có một chương trình lớn nhất để vinh danh người phụ nữ Việt Nam với tà áo dài Việt Nam bằng lụa Hà Ðông, với sự góp mặt của tất cả những ca sĩ hàng đầu của Thúy Nga. Ðặc biệt với hai giọng hát mới đoạt giải VStar vừa qua: Ca sĩ Thiên Tôn và Anh Tú. Thêm nữa, quý vị sẽ được xem cụ bà Nguyễn Thị Nhỡ xuất hiện trong đoạn phim tư liệu nhắc về ký ức của lụa…”
Chuyện về dải lụa Hà Ðông truyền thống của người xưa, cho đến nay vẫn thật đáng quý và trân trọng biết bao. Áo lụa Hà Ðông sẽ là một di sản quê hương vĩnh cửu của người Việt Nam khắp nơi trên thế giới và nói đến Áo lụa Hà Ðông, ai mà chẳng hát: “Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát, bởi vì em mặc áo lụa Hà Ðông…” Xin mượn bài hát của nhạc sĩ Ngô Thụy Miên để kết thúc bài viết này. Kính chúc cụ bà Nguyễn Thị Nhỡ luôn sức khỏe, hạnh phúc an lành bên các con cháu.
