Trần Doãn Nho/Người Việt
KENNEDALE, Texas (NV) – Cứ vào mỗi cuối năm (dương lịch), các công ty biên soạn từ điển tiếng Anh thường công bố một chữ hay một nhóm chữ nổi bật trong năm, gọi là “Word of the Year (WOTY): Chữ của Năm.
“Chữ của Năm” không hẳn là chữ vừa mới được tạo ra hoặc là chữ chưa hề có trước đó, mà là những chữ được mọi người tra cứu nhiều nhất, phản ảnh tình hình chính trị, xã hội, văn hóa… nổi bật nhất trong năm.
Công ty Merriam-Webster, một trong những công ty soạn thảo từ điển tiếng Anh lâu đời và danh tiếng nhất, chọn lựa chữ của năm và chữ hạng hai, hạng ba (runner-ups) dựa trên sự phân tích chữ từ từ điển trực tuyến (online).
Công ty Oxford English Dictionary chọn chữ dựa trên một chương trình sưu tầm nghiên cứu ngôn ngữ tập hợp khoảng chừng 150 triệu chữ xuất hiện trên mạng lưới mỗi tháng. Những người phụ trách biên soạn từ điển (lexicographer) sẽ sử dụng các dữ liệu này để xác định những từ ngữ xuất hiện và khảo sát cách chúng được sử dụng.
Công ty Merriam-Webster chọn “Chữ của Năm 2021” là “vaccine”
Trong cơn đại dịch vẫn đang còn hoành hành, “vaccine” (đọc là vắc-xin – thuốc chích ngừa) là một từ ngữ mà số lượng tìm kiếm tăng cao từng ngày. Năm 2021, số lượng tra cứu tăng 601% so với năm 2020 và tăng 1,048% so với năm 2019.
Riêng chỉ trong Tháng Tám, 2021, nó nhảy vọt lên 535% và kéo dài cho đến cuối năm do những tranh cãi gay gắt về hiệu quả của nó và về quyền tự do chọn lựa của người dân.
Chữ “vaccine” do bác sĩ người Anh, Edward Jenner (1749-1823) đặt ra vào thập niên 1780, dựa vào tiếng La Tinh là “vacca” (cow = con bò cái), để chỉ hiện tượng mà ông quan sát được từ những cô gái vắt sữa bò: hễ cô nào mắc phải bệnh đậu mùa từ con bò (Variolae vaccinae = cowpox) thì về sau sẽ được miễn nhiễm đối với bệnh đậu mùa ở người (smallpox). (1)
Sau hàng thập niên nghiên cứu và thử nghiệm trên những cơn dịch bệnh như cúm, bệnh Ebola, bệnh dại (rabies), các nhà khoa học của các công ty dược phẩm Hoa Kỳ Moderna và Pfizer đã thành công trong nỗ lực bào chế thuốc chủng ngừa chống COVID-19, sử dụng mã di truyền truyền tin gọi là “messenger RNA” (mRNA), một phương thức hoàn toàn mới mẻ.
Trước đây, người ta sử dụng các mầm bệnh đã chết hay đã bị làm yếu đi chích vào cơ thể để tạo các phản ứng miễn dịch. Lần này, người ta chích vào cơ thể một thứ chất đạm (protein) được tạo ra trong phòng thí nghiệm, bắt chước mã di truyền của con siêu vi Corona, để “dạy” hay “tập luyện” cho các tế bào trong cơ thể con người tự tạo ra các “chất đạm gai” (spike protein) (2) giống y chang chất đạm của con siêu vi nhưng vô hại, để kích thích cơ thể tạo ra các kháng thể chống lại con siêu vi khi nó xâm nhập. Sau khi sản sinh “chất đạm gai” này, các tế bào của cơ thể sẽ phá vỡ và loại bỏ chúng đi. Giống như tất cả các loại thuốc chủng ngừa khác, loại thuốc mới này giúp cơ thể có được khả năng phòng bệnh mà không phải chịu những hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra khi nhiễm COVID-19.
Do phương pháp chế tạo thuốc chủng ngừa mới này, Merriam-Webster phải cập nhật hóa định nghĩa chữ “vaccine.”
-Định nghĩa cũ: “Một chế phẩm gồm những vi sinh vật bị giết, hoặc còn sống nhưng bị làm suy yếu được tiêm vào cơ thể để sản xuất hoặc tăng cường khả năng miễn dịch giả tạo đối với một bệnh cụ thể.”
-Định nghĩa mới: “Một chế phẩm được chích vào cơ thể để kích thích phản ứng miễn dịch của cơ thể chống lại một bệnh truyền nhiễm đặc thù nào đó, chẳng hạn như:
+Một chế phẩm kháng nguyên gồm một mầm bệnh (như vi khuẩn hay siêu vi) hay một trong những thành phần hay sản phẩm của nó (chẳng hạn một chất đạm hay độc tố) đã bị làm cho vô hiệu hay suy yếu đi.
+Một chế phẩm gồm chất liệu di truyền được chích vào cơ thể để sản xuất ra chất kháng thể (như một mảnh của chất đạm hình gai).”
Nếu “Chữ của Năm 2020” là “pandemic” để chỉ một hiện tượng dịch bệnh, thì ngược lại, chữ “vaccine,” theo ông Peter Sokolowski, biên tập trưởng của Merriam-Webster, “Một chữ mang theo hai câu chuyện lớn,” đó là câu chuyện khoa học và câu chuyện chính trị.
Một mặt, “vaccine” là một giải pháp đầy hứa hẹn để đẩy lùi và vượt qua cơn đại dịch đã làm đảo lộn cuộc sống của toàn nhân loại; nhưng một mặt khác, mỉa mai thay, nó còn là trung tâm của một cuộc tranh cãi dai dẳng, dữ dội, mang đầy tính cách đảng phái ở Hoa Kỳ về quyền tự do cá nhân, về xu hướng chính trị, về các quy định nghề nghiệp, an toàn trường học, bất bình đẳng y tế và nhiều thứ khác.
Vốn đã chia rẽ, xã hội Hoa Kỳ lại càng chia rẽ thêm, tự động chia thành hai: phe những “người-chích-ngừa” (the vaccinated) và phe những “người-không-chích-ngừa” (the unvaccinated).
Tính cho đến đầu Tháng Giêng, 2022, số người lớn tuổi đã chích ngừa đầy đủ chỉ mới đạt đến 62% dân số Hoa Kỳ. Trong cuộc thăm dò mới nhất của Trung Tâm Phòng Ngừa Dịch Bệnh (CDC) thực hiện vào giữa Tháng Mười Hai, 2021, đối với những “người-không-chích-ngừa” thì có đến 42% cho rằng “họ không tin cậy thuốc chích ngừa chống COVID-19.”
Công ty Oxford English Dictionary chọn một chữ khác cho năm 2021 là “vax”
Vax cũng có nghĩa như “vaccine,” tuy nhiên, “Chữ vax, hơn bất cứ chữ nào khác, đã hòa vào dòng chảy của Anh ngữ trong năm 2021,” theo bản thông báo của công ty loan báo sự chọn lựa của họ.
“Vaccine, một chữ Anh rất quen thuộc, đã được sử dụng hơn gấp đôi trong năm vừa qua, khi thuốc chích ngừa chống siêu vi virus Corona được phân phối. Nhưng chữ ‘vax’ vốn lẩn lút đâu đó ngoài vòng sử dụng của ngôn ngữ cho đến khi nó xuất hiện lần đầu tiên vào thập niên 1980, tăng lên một cách ngoạn mục vào Tháng Chín, 2021, gấp khoảng 72 lần so với năm 2020.”
Chữ “vax” “ngắn gọn, mạnh mẽ, có sức thu hút” và cũng là chữ “rất hữu ích,” theo bà Fiona McPherson, biên tập viên trưởng phụ trách các từ ngữ mới của công ty Oxford. Nó được sử dụng trong nhiều trường hợp kết hợp để tạo ra chữ mới,” chẳng hạn như: vax sites (địa điểm chích ngừa), vax cards (thẻ chích ngừa), being fully vaxxed (đã chích ngừa đầy đủ), unvaxxed (không chích ngừa), anti-vaxxer (kẻ chống chích ngừa).
Một số chữ khác cũng rất nổi bật trong năm 2021
Riêng công ty Merriam-Webster, ngoài chữ “vaccine,” họ còn chọn một số các chữ khác cũng rất nổi bật trong năm 2021 và xếp chúng vào chữ hạng hai, hạng ba… (runner-up words):
-Unsurrection (nổi loạn): Xuất hiện sau sự kiện tấn công tòa nhà Quốc Hội vào ngày 6 Tháng Giêng, 2021, của những người ủng hộ cựu Tổng Thống Donald Trump, đòi hỏi Quốc Hội xác nhận ông là người đắc cử tổng thống, chứ không phải ông Joe Biden.
-Perseverance (kiên trì): Danh từ này được đùng để đặt tên cho chiếc máy thám hiểm sao hỏa (Mars rover) của cơ quan NASA đáp xuống sao Hỏa vào Tháng Hai, 2021.
-Woke (tỉnh thức): Xuất phát từ phương ngữ của người Mỹ gốc Phi Châu, nghĩa thông thường của nó là: “biết hay lưu tâm đến những sự kiện và vấn đề quan trọng, đặc biệt là vấn đề chủng tộc và bất công xã hội.” Nhưng cách dùng mới do những người có khuynh hướng bảo thủ sử dụng là một tiếng lóng có ý chê bai, miệt thị những người có khuynh hướng nghiêng về tả phái, ủng hộ đảng Dân Chủ, ủng hộ phong trào “Black Lives Matter.” Số lượng tra cứu chữ này tăng đột ngột, lên 4,303% vào ngày bầu cử tổng thống Hoa Kỳ 8 Tháng Mười Một, 2020, và sau đó, tăng nhiều lần trong năm 2021, với 1,373% vào Tháng Tư, 2021; rồi 1,279% vào Tháng Năm, 2021, và 354% vào Tháng Sáu, 2021.
-Infrastructure (hạ tầng cơ sở): Tăng 677% khi Tổng Thống Biden loan báo kế hoạch chi $2,300 tỷ để sửa chữa hệ thống hạ tầng cơ sở Hoa Kỳ vào Tháng Tư, 2021, và tăng nhiều lần sau khi cựu Tổng Thống Trump chế giễu những người đảng Cộng Hòa bỏ phiếu ủng hộ dự luật này.
-Cicada (con ve): Năm nay là sự xuất hiện ào ạt của hàng tỷ tỷ con ve thuộc lứa ve Brood X trên nhiều tiểu bang sau thời gian trải qua quá trình biến thái dài đến 17 năm ở dưới lòng đất.
Ngoài ra, cũng còn một số chữ nổi bật khác như “nomad,” “cisgender”… nhưng với số lượng tra cứu tương đối ít hơn. (Trần Doãn Nho) [qd]
Chú thích:
(1) www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8216846/
(2) Virus Corona, kích thước rất nhỏ, nhỏ hơn những vi khuẩn nhỏ nhất, cỡ bằng một phần ngàn chiều dày của một sợi lông mi, là một bộ “gien” chứa thông tin di truyền, bên ngoài là một vỏ chất đạm (protein) gồm những gai có dạng bông (spike proteins = protein gai) nhô lên trên một màng nhầy bọc quanh một cái lõi tròn.
————-
Tham khảo:
-New York Time 31/10/2021: www.nytimes.com/2021/10/31/arts/vax-oxford-word-year.html
-Word of the Year (Merriam-Webster): www.merriam-webster.com/words-at-play/word-of-the-year/vaccine
-Oxford Languages: https://languages.oup.com/word-of-the-year/2021/
