Hà Giang/Người Việt
WESTMINSTER – Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản là ba người khổng lồ tranh giành ảnh hưởng, tạo thế quan hệ đa cực tại Ðông Nam Á, trong đó Washington, với thực lực không thể chối cãi, sẽ đóng vai trò lãnh đạo được mọi bên công nhận và tôn trọng trong khu vực này. Ðó là một trong các kết luận của một nghiên cứu vừa được công bố gần đây.
Công bố vừa đề cập có tên “Changing Southeast Asia: The Role of China, the United States, Japan and ASEAN” (Vai trò của Hoa Kỳ, Nhật Bản và Trung Quốc trong một Ðông Nam Á đang chuyển mình), do “Viện An Ninh và Phát Triển” – Institute for Security & Development – ấn hành vào cuối năm 2011.
Chiến hạm Hoa Kỳ,USS John S. McCain trong một lần ghé cảng Tiên Sa, Đà Nẵng Việt Nam hồi tháng Tám, 2010. (Hình: HOANG DINH NAM/AFP/Getty Images)
Có trụ sở tại Stockhome, Thụy Ðiển, “Institute for Security & Development” cộng tác với Trường Nghiên Cứu Quốc Tế Cao Cấp thuộc Hopkins University; và nhiều tài liệu chuyên đề của học viện được giới chuyên gia về chính sách đối ngoại Hoa Kỳ tham khảo.
Hai học giả Cao Yunhua và Chen Jianrong, đồng tác giả của tài liệu nói trên, nhận định rằng quan điểm của quốc tế về Ðông Nam Á thay đổi đáng kể trong thế kỷ thứ 21, vì tại ASEAN, một cấu trúc đa cực đã xuất hiện, trong đó Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản cùng bắt tay với các thành viên ASEAN để “duy trì hòa bình, ổn định và thịnh vượng cho khu vực.” Tuy nhiên, vẫn theo các tác giả này, sự hợp tác của các nước này thành công tới mức nào, tùy thuộc phần lớn vào vai trò và ảnh hưởng của ASEAN.
Yunhua và Jianrong phân tích rằng tuy bắt tay cho mục đích chung, ba cường quốc Mỹ, Nhật và Trung Quốc cũng không ngừng tích cực tranh giành ảnh hưởng cả về mặt kinh tế lẫn chính trị lên ASEAN.
Tương quan giữa ASEAN và Trung Quốc được hai học giả trên đánh giá là “lừng chừng” hay “vừa thương vừa ghét.”
Kể từ khi chiến tranh lạnh kết thúc, Trung Quốc bành trướng ảnh hưởng của mình trong vùng Ðông Nam Á. Vì thế, trong khoảng thời gian từ năm 1990 đến 1997, ASEAN tích cực cải thiện quan hệ với các nước trong vùng, nhất là về hai mặt kinh tế và thương mại.
Cuộc khủng hoảng kinh tế xẩy ra vào năm 1997 đánh dấu bước ngoặt của quan hệ ASEAN-Trung Quốc. Trung Quốc tỏ thiện chí muốn giúp đỡ các nước trong khu vực, ngược lại, các nước ASEAN cũng thấy là Trung Quốc có những bước tiến kinh tế nhảy vọt từ giữa thập niên 1990s, và cố gắng cải thiện quan hệ kinh tế, chính trị, và văn hóa với nước này để thiết lập một quan hệ đối tác chiến lược mới.
Sau cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu năm 2008, kinh tế Trung Quốc càng gia tăng nhanh chóng, và tốc độ của sự lớn mạnh này tạo nhiều áp lực lớn lên các nước thành viên ASEAN. Nhiều xung đột lãnh thổ và lãnh hải xảy ra giữa Trung Quốc và một số nước trong vùng.
Vì thế trong khi ASEAN vừa muốn tiếp tục phát triển kinh tế qua Trung Quốc, nhưng cùng lúc lại vô cùng lo ngại là một ngày kia cường quốc này sẽ thống trị, và đe dọa an ninh quốc gia của họ. Mặt khác, ASEAN cũng quan ngại là với sự lớn mạnh của Trung Quốc, ASEAN sẽ ngày ở vào vị trí thiệt thòi.
Nhật Bản là một cường quốc có một quan hệ lâu bền với các nước trong vùng Ðông Nam Á, vì tiến triển mạnh trong tương quan giữa ASEAN và Trung Quốc gây áp lực nặng trên nước này, khiến Nhật Bản lo ngại rằng tầm ảnh hưởng của họ trong khu vực hiện đã lùi sau Trung Quốc.
Ðể đối phó, Nhật Bản tận dụng nền tảng quan hệ kinh tế lâu bền của mình với từng nước để phát triển và thúc đẩy những dự án và hợp đồng doanh thương dài hạn với từng nước trong vùng. Theo nhận định của hai học giả Yunhua và Jianrong, Trung Quốc không thể một sớm một chiều làm giảm đi tầm quan trọng của những mối quan hệ lâu dài của Nhật với các thành viên ASEAN.
Ảnh hưởng của Hoa Kỳ lên ASEAN được phân tích một cách thấu đáo trong tài liệu “Vai trò của Hoa Kỳ, Nhật Bản và Trung Quốc trong một Ðông Nam Á đang chuyển mình.”
Kể từ khi Hoa Kỳ rút khỏi Việt Nam sau cuộc chiến 1975, một cấu trúc quan hệ đa cực của các thành viên ASEAN với thế giới bên ngoài đã xuất hiện. Sau khi Hoa Kỳ rút đi, Trung Quốc và Nga lập tức bành trướng ảnh hưởng của họ, còn Nhật Bản thì tận dụng ưu thế kinh tế của mình để thiết lập và thắt chặt giao thương, và vì thế tạo ảnh hưởng lớn trong khu vực. Sau khi Nga rút đi, Trung Quốc và Nhật Bản điền vào chỗ trống do nước này để lại.
Thế nhưng những khó khăn kinh tế và tình hình chính trị của Nhật Bản khiến Trung Quốc trở thành quốc gia có ảnh hưởng lớn nhất tại vùng Ðông Nam Á.
Ðối diện với sự lớn mạnh cũng như ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc, các nước ASEAN chẳng an tâm tí nào. Với sức mạnh kinh tế nhảy vọt, Trung Quốc đẩy mạnh hiện đại hóa quốc phòng, khiến các nước này trở nên nghi ngờ và e ngại.
An Hua, một nhà nghiên cứu tại Indonesia Institute of Science and Political Research Centre, từng phát biểu về tâm lý nghi ngại này: “Ða số thành viên ASEAN, trong đó có Indonesia, không muốn thấy Trung Quốc thống trị khu vực. Họ muốn có một quan hệ đa cực, với sự cân bằng linh động giữa các cường quốc lớn.”
Vào Tháng Mười năm 2009, Lý Quang Diệu lên tiếng kêu gọi Hoa Kỳ mau trở thành lực lượng đối trọng với Trung Quốc. Ông nói: “Bất kể phải vượt qua những thử thách nào, quyền lợi cốt lõi của Hoa Kỳ đòi hỏi quốc gia này phải có sức mạnh vượt trội trong khu vực Thái Bình Dương. Làm mất vị thế này là làm giảm vai trò của Hoa Kỳ trên toàn thế giới.”
Dường như lời phát biểu của Lý Quang Diệu được hai tác giả Yunhua và Jianrong ngầm chuyển cho Hoa Kỳ một thông điệp, hay ít nhất bày tỏ thái độ ủng hộ của họ về việc Hoa Kỳ trở lại Ðông Nam Á.
Một đoạn của tài liệu viết: Câu nói “We are back” của Ngoại Trưởng Hoa Kỳ Hillary Clinton tỏ cho thế giới biết là Hoa Kỳ sẽ theo dõi tình hình tại Ðông Nam Á sát nút hơn. Cùng lúc đó, tương quan giữa Hoa Kỳ và Ðông Nam Á tỏ ra có những khía cạnh mới.
Cũng theo nhận định của hai tác giả, với chính quyền Obama, Hoa Kỳ theo đuổi cùng một lúc ba mục đích: a) tiếp tục cuộc chiến chống khủng bố, b) phát triển các hợp tác kinh tế và không chỉ nhấn mạnh quan hệ song phương mà còn đa phương với các nước thành viên ASEAN, và c) tăng cường quan hệ với những đồng minh lâu đời, và chú trọng đến việc thiết lập những mối tương quan với những nước mới nổi lên như Việt Nam.
Về vai trò của Hoa Kỳ với Ðông Nam Á, hai học giả của Học Viện An Ninh và Phát Triển kết luận: ASEAN đã có những bước tiến dài trong quan hệ với cả ba thế lực lớn trong vùng là Trung Quốc, thoạt nhìn có vẻ có ảnh hưởng lớn nhất, nhưng chỉ chừng mực, vì các thành viên ASEAN không yên tâm với Bắc Kinh, và vì thế cảm thấy muốn mở rộng ảnh hưởng cũng như sự có mặt của Hoa Kỳ với Nhật Bản để thăng bằng cán cân với Trung Quốc.
Trong quan hệ đa cực này, cả Trung Quốc lẫn Nhật Bản không thể đóng vai trò lãnh đạo. Nhật Bản thì đang có những khó khăn nội bộ, Trung Quốc thì chưa sẵn sàng và cũng không sẵn lòng nhận lãnh trách nhiệm quốc tế mà Hoa Kỳ đang mang trên vai trong trường quốc tế.
Hoa Kỳ vẫn là nền kinh tế lớn nhất và thị trường lớn nhất trên thế giới. Hoa Kỳ có thể đóng một vai trò lãnh đạo quan trọng với các nước tại Ðông Nam Á, và sự lãnh đạo của Hoa Kỳ sẽ được mọi bên công nhận và tôn trọng.
–––––––––
Liên lạc tác giả: [email protected]
