Trúc Phương/Người Việt
Trong lúc dư luận mải miết với hồ sơ Jeffrey Epstein và vô số tin tức… khó tin, từ chuyện Tổng Thống Trump gọi một nhà báo nữ là “đồ con heo” đến việc ông đòi “hốt hết” sáu nhà lập pháp Dân Chủ có “hành vi nổi loạn, có thể bị trừng phạt bằng án tử hình”…, hàng triệu người Mỹ hàng ngày mở mắt ra với những vấn đề thiết thực hơn: tiền đâu đi chợ, tiền đâu đóng bảo hiểm, tiền đâu đổ xăng, tiền đâu mua sữa…
Nước Mỹ hụt hơi bởi cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt
Cuộc khủng hoảng khả năng chi trả (affordability crisis) đang là chủ đề lớn nhất đối với hàng triệu người Mỹ. Có quá nhiều vấn đề sát sườn đang đe dọa cuộc sống thường nhật. Các khoản tín dụng thuế giúp các gia đình mua bảo hiểm y tế sẽ hết hạn vào cuối năm nay, và Quỹ Thịnh Vượng Chung (The Commonwealth Fund) ước tính gần năm triệu người Mỹ sẽ mất bảo hiểm y tế vào năm tới, do chi phí bảo hiểm tăng vọt.
Một nghiên cứu của Viện Chính Sách Kinh Tế công bố năm nay cho thấy chi phí chăm sóc trẻ em hiện vượt quá học phí đại học tại 38 tiểu bang và Washington DC. Phân tích dữ liệu của Cơ Quan Thống Kê Lao Động cho biết thêm, chi tiêu thực phẩm hàng năm của người Mỹ tăng 36% trong quãng thời gian từ 2014 đến 2024. Thêm vào đó, giá nhà sau khi điều chỉnh theo lạm phát tăng 65% từ năm 2000 đến 2020. Điều đáng nói nhất là tất cả đều vượt xa mức tăng tiền lương.
Trong khi đó, chính phủ liên bang do Đảng Cộng Hòa kiểm soát lại không hành động đủ cần thiết và đủ rốt ráo để giải quyết cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt. Họ thậm chí khiến tình hình nhuốm màu bi đát hơn. Thuế quan của chính quyền Trump đang làm tăng hàng loạt chi phí trên diện rộng, xảy ra trong bối cảnh hỗ trợ liên bang cho chi phí chăm sóc sức khỏe đang bốc hơi, và Quốc Hội cắt giảm các chương trình hỗ trợ xã hội như Medicaid và tem phiếu thực phẩm.
Trong chiến dịch tranh cử, ông Trump thường xuyên lặp đi lặp lại sự thất bại trong chính sách kinh tế của tổng thống tiền nhiệm Joe Biden, và cam kết “hạ giá mọi thứ.” “Chúng tôi sẽ nhắm đến mọi thứ, từ giá xe hơi, nhà ở, chi phí bảo hiểm đến các vấn đề chuỗi cung ứng,” ông Trump nói tại cuộc vận động tranh cử ở Asheville, North Carolina. “Từ hôm nay, và từ ngày tôi nhậm chức,” ông dứt khoát, “chúng ta sẽ nhanh chóng giảm giá và làm cho nước Mỹ trở nên dễ sống hơn một lần nữa.”
Vậy mà bây giờ, 10 tháng sau, mức độ khó khăn đối với người dân nói chung ngày càng chồng chất. Bỗng dưng, ngài tổng thống sửa giọng, nói rằng “affordability” (khả năng chi trả) là một… “từ mới,” rằng việc đề cập vấn đề giá cả leo thang chỉ là “trò mèo của đám Dân Chủ,” và “tôi không muốn tiếp tục nghe” cái “từ mới” này.
Trong thực tế, “từ mới” “affordability” được đề cập ngày càng nhiều trên mặt báo hàng ngày, trên cửa miệng mọi bà nội trợ và ở những bài đăng than thở trên mạng xã hội. Nó thật ra cũng luôn ám ảnh chính Tổng Thống Trump. Dù vậy, ông vẫn khẳng định, “làm quái gì có lạm phát,” giá xăng “gần như chỉ còn $2,” và giá thực phẩm “giảm mạnh.”
Trên Truth Social ngày 6 Tháng Mười Một, ông Trump viết: “Theo Walmart, bữa tối Lễ Tạ Ơn năm 2025 dưới thời Trump rẻ hơn 25% so với bữa tối Lễ Tạ Ơn năm 2024 thời Biden. Chi phí của tôi thấp hơn so với đảng Dân Chủ về mọi thứ, đặc biệt dầu và khí đốt! Vì vậy, vấn đề ‘khả năng chi trả’ mà đảng Dân Chủ nêu ra đã KHÔNG CÒN TỒN TẠI! HÃY NGỪNG NÓI DỐI!!!”
Trong thực tế, vấn đề “khả năng chi trả” không phải là “trò mèo” mà đảng Dân Chủ bịa ra, cũng không phải là “ảo giác” của những người chống MAGA. Có đến hơn 75% người Mỹ khẳng định rằng giá thực phẩm đã tăng – theo cuộc thăm dò của Trường Luật Marquette (Marquette University Law School) thực hiện từ ngày 5 đến ngày 12 Tháng Mười Một.
Để xoa dịu dư luận, chính quyền Trump vừa trấn an vừa… đổ thừa. Kevin Hassett, giám đốc Hội Đồng Kinh Tế Quốc Gia Tòa Bạch Ốc, nói: “Chúng tôi hiểu 100% tại sao mọi người vẫn gặp khó khăn, bởi chúng tôi chưa bù đắp được tất cả những gì mất mát đã gây ra dưới thời Joe Biden.”
Phó Tổng Thống JD Vance cũng cùng luận điệu: “Tổng thống đã làm rất nhiều việc và những nỗ lực đó đã mang lại kết quả tích cực, thể hiện qua lãi suất thấp hơn và lạm phát giảm. Tuy nhiên, chúng tôi thừa hưởng một tình trạng hỗn loạn từ thời Joe Biden. La Mã không thể được xây trong một ngày. Chúng tôi sẽ tiếp tục nỗ lực để bảo đảm cuộc sống tốt đẹp trở nên thoải mái hơn…”
Dĩ nhiên thành Rome không được xây trong một ngày, nhưng nước Mỹ đã te tua rõ rệt chỉ sau vỏn vẹn 10 tháng. Chẳng ai có thể thuyết phục người dân Mỹ rằng các chính sách kinh tế đang được thực hiện là hiệu quả, nếu người dân phải trả thêm 20% cho một tách cà phê.
Loạt chiến thắng vang dội của đảng Dân Chủ trong cuộc bầu cử ngày 4 Tháng Mười Một vừa qua đã phản ánh tâm lý chán nản chính quyền đương nhiệm đến cùng cực. Người dân biết họ “đang sống” như thế nào, chứ không phải sống với những gì mà giới chính trị gia “đang nghĩ.” Chính quyền nói họ kiểm soát lạm phát tốt như thế nào thì cứ việc nói nhưng dân mới là những người biết rõ nhất và “nhớ dai” nhất giá trứng hôm nay khác hôm qua bao nhiêu đồng.
Nhìn chung, tâm lý mệt mỏi trước u ám đời sống khiến Dân Chủ đại bại trong cuộc bầu cử 2024 đã không hề được cải thiện chút nào ở “thời hoàng kim Donald Trump.” Tờ Axios cho biết, số người bị sa thải ở các công ty đang ở mức cao nhất trong 22 năm! Giá điện đã tăng 11% kể từ Tháng Giêng. Tính đến Tháng Chín, giá thực phẩm tăng khoảng 2.7% so với năm ngoái. Một số mặt hàng như cà phê tăng gần 21% và thịt bò xay tăng 11.5%… (“Why prices won’triệu – and shouldn’triệu – go down”/Vox, ngày 20 Tháng Mười Một).
Cuộc thăm dò ABC News/Washington Post/Ipsos mới đây cho thấy, khoảng 7/10 người Mỹ cho biết họ đang chi nhiều hơn cho thực phẩm so với năm ngoái; khoảng 6/10 người cho biết họ chi nhiều hơn cho các tiện ích sinh hoạt; và khoảng 4/10 người cho biết họ chi nhiều hơn cho chăm sóc sức khỏe, nhà ở và xăng dầu…
Chính quyền địa phương tự cứu
Trong bối cảnh chính phủ liên bang loay hoay gỡ đống bùi nhùi do chính họ tạo ra, đặc biệt chính sách thuế quan hỗn loạn, nhiều tiểu bang đang thử nghiệm các chính sách mới nhằm giải quyết vấn đề giá cả sinh hoạt. Tháng Mười Một, New Mexico trở thành tiểu bang đầu tiên trên toàn quốc cung cấp dịch vụ chăm sóc trẻ em miễn phí cho toàn bộ cư dân.
Chương trình này, được Thống Đốc Dân Chủ Michelle Lujan Grisham công bố vào Tháng Chín, bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1 Tháng Mười Một. Nguồn tài chính cho chương trình lấy từ Quỹ Đất Vĩnh Viễn (Land Grant Permanent Fund) của tiểu bang và nguồn thặng dư doanh thu từ dầu mỏ và khí đốt tự nhiên. Ước tính của tiểu bang cho thấy chương trình sẽ giúp tiết kiệm trung bình $12,000/năm cho các gia đình.
Tại New Jersey, Thống Đốc tân cử Mikie Sherrill ủng hộ các nỗ lực giảm chi phí tiện ích cho các gia đình lao động, bằng việc chính thức ban bố Tình Trạng Khẩn Cấp Về Chi Phí Tiện Ích (State of Emergency on Utility Costs), tức thừa nhận rằng chi phí tiện ích đang ở mức khủng hoảng, không chỉ tăng thông thường mà là mức tăng đe dọa khả năng chi trả của các gia đình; và do vậy chính quyền được quyền hành pháp đặc biệt để can thiệp trực tiếp vào giá, bằng cách “đóng băng giá” (tạm ngừng mọi kế hoạch tăng giá của các công ty điện, nước, khí đốt…).
Tại New York, trong khuôn khổ ngân sách năm 2026 – báo Time cho biết – Thống Đốc Kathy Hochul thúc đẩy một số biện pháp nhằm giảm bớt chi phí gia tăng cho các gia đình, trong đó có việc cắt giảm thuế cho tầng lớp trung lưu, đưa mức thuế xuống mức thấp nhất trong 70 năm; hoàn thuế lạm phát (inflation refund checks) cho 8.2 triệu người; cung cấp bữa ăn học đường miễn phí trên toàn tiểu bang; và từ năm sau, áp dụng chương trình tăng tín dụng thuế cho trẻ em (“increased child tax credit” – tức cho phép các gia đình được giảm thuế nhiều hơn dựa trên số trẻ trong gia đình).
Ai đốt nhà, kẻ đó phải chữa lửa
Cái gọi là “cuộc khủng hoảng khả năng chi trả” thật ra là vấn đề cũ mèm của nước Mỹ. Nó đã xuất hiện từ nhiều thập niên trước, từ khủng hoảng chăm sóc y tế, khủng hoảng nhà ở, đến khủng hoảng giá cả nói chung. Vấn đề ở đây là chính quyền Trump đang khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn. Vai trò và trách nhiệm của tổng thống trong vấn đề chính sách thuế quan hỗn loạn cũng như việc điều chỉnh chương trình bảo hiểm y tế Obamacare là điều không thể chối bỏ.
Một cách tổng quát, câu chuyện cơm áo gạo tiền và việc khả năng chi trả cho các nhu cầu thiết yếu cơ bản, từ ăn uống hàng ngày đến chăm sóc sức khỏe, chắc chắn là vấn đề then chốt trong việc xác định ai nắm giữ cán cân quyền lực tại Quốc Hội sau cuộc bầu cử giữa kỳ 2026.
Ngay thời điểm hiện tại, các thành viên Cộng Hòa trong Quốc Hội đang vật lộn tìm cách đối phó mức tăng dự kiến 26% phí bảo hiểm đối với những người mua bảo hiểm thông qua Đạo Luật Chăm Sóc Sức Khỏe Hợp Túi Tiền (Affordable Care Act).
Nói cách khác, đảng Cộng Hòa nói chung và ông Trump nói riêng muốn duy trì quyền kiểm soát lưỡng viện thì họ phải chữa cháy thật hiệu quả những đám cháy đang lan rộng do chính họ châm lửa, đặc biệt vấn đề thuế quan và những xáo trộn nghiêm trọng phát sinh từ cái gọi là “Đạo luật To Đẹp.” [dtr]
