Trân Văn/Người Việt
Việt Nam đang ở giữa mùa thu hoạch sầu riêng. Mùa này bắt đầu từ Tháng Ba cho đến Tháng Năm ở nhiều khu vực thuộc đồng bằng sông Cửu Long (Tiền Giang, Bến Tre,…), sau đó là Tây Ninh, Bình Phước, Đồng Nai,… thuộc miền Đông Nam bộ (từ tháng 4 đến tháng 7) và tiếp tục kéo dài đến tháng 9 tại Tây Nguyên (Đắk Lắk, Gia Lai,…).
Thiên hạ đã tốn rất nhiều giấy mực để bàn về sầu riêng, từ tên tới mùi và vị, cả tại sao ghét lẫn vì lý do gì mà ghiền, nên kẻ viết bài này không dám bàn thêm mà chỉ bổ sung vài chuyện liên quan đến loại trái cây tên là sầu riêng nhưng thỉnh thoảng lại gieo… sầu chung ở cả xứ người lẫn trên xứ mình.
***
Tuần trước, rạng sáng ngày 5 Tháng Sáu, 2026, lính cứu hỏa của thành phố Gangneung, thuộc tỉnh Gangwon (Nam Hàn), rùng rùng kéo tới một khách sạn ở phường Gangmun vì được cấp báo, dường như ống dẫn ga của khách sạn bị rò rỉ. Tuy nhân viên khách sạn cho biết, chỉ ngửi thấy mùi ga nồng nặc ở tầng sáu nhưng để phòng ngừa thương vong do ngạt khí hay cháy nổ, lực lượng cứu hỏa đã yêu cầu toàn bộ nhân viên của khách sạn và khách đang lưu trú phải rời khỏi khách sạn ngay lập tức.
Sau khi lính cứu hỏa và nhân viên kỹ thuật của công ty cung cấp ga kiểm tra toàn bộ khách sạn thì mùi ga không phải do rò rỉ ga, nó phát xuất từ trái sầu riêng do khách lưu trú mang vào khách sạn. Đại diện phía cứu nạn bảo với báo chí Nam Hàn rằng, tuy đây là chuyện thuộc loại “dở khóc, dở cười” nhưng họ vẫn thấy may mắn vì không phải ống dẫn ga bị rò rỉ.
Do mùi sầu riêng không khác gì mùi ga nên sầu riêng từng là lý do tạo ra những vụ báo động tương tự, buộc lính cứu hỏa phải nhập cuộc và cư dân sống quanh người mê sầu riêng phải di tản.
Năm ngoái, tờ The Straits Times từng làm một thống kê về chuyện này. Theo đó, ngày 4 Tháng Mười, 2025, nhân viên và khách hàng đang mua sắm trong một trung tâm thương mại (shopping mall) ở thành phố Wiesbaden (Đức) đã bị lùa ra ngoài vì dường như “ống dẫn ga của trung tâm thương mại bị rò rỉ nghiêm trọng.”
Sau nhiều giờ kiểm tra mà không tìm được nơi rò rỉ, lính cứu hỏa rút khỏi hiện trường nhưng họ phải quay lại gần như lập tức bởi thiên hạ lại ngửi thấy mùi ga nồng nặc. Kết quả kiểm tra lần thứ hai xác định, mùi ga phát xuất từ một siêu thị chuyên bán thực phẩm Châu Á, nơi đang trữ nhiều thùng sầu riêng. Hệ thống thông gió của trung tâm thương mại đã đưa “mùi ga” đến mọi ngóc ngách trong shopping mall.
Chuyện chưa ngừng ở đó, tối hôm ấy, lực lượng cứu hỏa của thành phố Wiesbaden lại nhận được tin cấp báo, dường như ống dẫn ga của một chung cư bị rò rỉ, cư dân trong chung cư đã chủ động khóa ống dẫn ga nhưng mùi vẫn nồng nặc. Nhờ kinh nghiệm mới thu thập từ “hoạt động nghiệp vụ” hồi chiều, lính cứu hỏa nhanh chóng tìm ra nguyên nhân cũng từ một trái sầu riêng.
The Strait Times kể thêm những chuyện tương tự từng xảy ra ở miền Bắc nước Anh hồi tháng Chín, 2025 và ở Canberra (thủ đô Úc) vào các năm 2021 và 2018. Năm 2021, khách ở một khu mua sắm tại Canberra bị buộc di tản, còn năm 2018, độc giả của một thư viện ở Canberra bị buộc di tản. Tất cả đều vì nhầm lẫn giữa mùi sầu riêng với mùi ga.
***
Ở xứ người, sầu riêng gây… sầu chung vì mùi, còn tại Việt Nam, sầu riêng gây… sầu chung vì… nhà nước. Do lợi thế về thổ nhưỡng, thời tiết và nhu cầu tiêu thụ của thiên hạ, sầu riêng được ví von là “trái cây tỷ đô.” Nông dân nhiều khu vực ở miền Nam Việt Nam đua nhau trồng sầu riêng để xuất cảng. Diện tích trồng sầu riêng của Việt Nam được ước đoán khoảng 150,000 héc ta.
Đã từng có những thống kê cho thấy, chi phí đầu tư cho mỗi héc ta sầu riêng dao động từ 150 triệu đồng/năm đến 200 triệu/năm. Sau sáu năm, doanh thu tối thiểu từ mỗi héc ta/năm dao động trong khoảng từ 900 triệu đến 1.5 tỷ đồng. Lợi nhuận ròng dao động trong khoảng từ 700 triệu/năm đến 1.2 tỷ đồng/năm.
Thế rồi Trung Quốc – thị trường chính, tiêu thụ khoảng 90% sầu riêng mà Việt Nam xuất cảng – đột nhiên kiểm soát nghiêm ngặt mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Kết quả kiểm tra dịch bệnh (nấm) và hàm lượng kim loại nặng đã dẫn đến quyết định cấm nhập cảng sầu riêng của một số vùng, khiến giá sầu riêng rớt từ mức trăm ngàn/ký xuống mức chục ngàn/ký. Với giá cả giảm khoảng 50% như hiện nay, nông dân trồng sầu riêng mất khoảng 500 triệu/héc ta. Thiệt hại mỗi vùng trồng (diện tích chung từ 10 héc ta đến 50 héc ta) được ước đoán khoảng từ 10 tỷ đến 30 tỷ.
Cần lưu ý, vốn đầu tư vào các vườn sầu riêng là vốn vay ngân hàng, thậm chí vay nóng. Khi sầu riêng mất giá ngay ở giai đoạn có thể thu hoạch, nông dân mất khả năng trả nợ gốc và lãi vay (dao động từ 9%-11%/năm), nên sẽ có nhiều gia đình bị tịch thu đất đai, phá sản do không gánh nổi chi phí duy trì vườn cho vụ kế tiếp.
Nông dân “chết,” các doanh nghiệp kinh doanh phân bón, hóa chất phục vụ nông nghiệp sẽ “chìm” theo vì họ thường cho nông dân mua thiếu ở đầu vụ, chờ thanh toán vào cuối vụ. Chưa kể toàn bộ thị trường tại các vùng trồng sầu riêng, từ kinh doanh hàng tiêu dùng, đến cung cấp dịch vụ cũng sẽ bị đóng băng do khách hàng khánh kiệt. Phá sản sẽ diễn ra theo kiểu dây chuyền.
Vì sao lại thế? Hệ thống chính trị, hệ thống công quyền tại Việt Nam dư thừa các bộ, ngành nhưng chịu khó quan sát và ngẫm nghĩ, hẳn sẽ thấy những hệ thống này chưa bao giờ tư duy, hành động vì “quốc kế, dân sinh”. Mở rộng thị trường xuất cảng, giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc không phải là chuyện của dân, đó là trách nhiệm của chính quyền nhưng chưa biết đến khi nào chính quyền mới thôi khoanh tay để nông dân nói riêng và dân chúng nói chung lây lất theo kiểu “tự sinh, tự diệt.”
Thay vì hướng dẫn nông dân nắm bắt yêu cầu của thị trường nhập cảng, tránh phạm phải những lỗi lầm như sử dụng không đúng loại phân bón, hóa chất bảo vệ thực vật khiến sản phẩm không đạt yêu cầu về an toàn thực phẩm mà thiên hạ đề ra, chính quyền chỉ tập trung tuyên truyền về những chuyện như… “kỷ nguyên mới”, hay… “sắp xếp lại giang sơn”!
Hệ thống công quyền có thể theo rất sát, truy rất nhanh, phạt rất nặng những người dám nhận định nghịch nhĩ, chia sẻ những thứ nghịch nhãn, thậm chí chỉ “like” các ý kiến bị coi là “phản nghịch” cũng có thể bị phạt tới 7.5 triệu, song lại mặc kệ các cơ sở thu mua gian lận mã số vùng trồng, khiến chỉ một lô hàng không đạt yêu cầu về an toàn thực phẩm cũng gây thiệt hại cho cả vùng.
Khác với thiên hạ, tại Việt Nam, sầu riêng gây… sầu chung không chỉ vì những con số về thiệt hại mà còn là chuỗi hiệu ứng domino tàn phá từ sinh kế của các gia đình cho đến sự ổn định của cấu trúc kinh tế – xã hội tại nhiều vùng. Sầu chung ở Việt Nam không phải từ mùi sầu riêng mà vì hệ thống chính trị, hệ thống công quyền nặng mùi! [kn]
