Trúc Phương
Sáng ra ngủ dậy nhận được email thông báo bị sa thải đang trở thành chuyện bình thường ở Mỹ. Từ đầu năm đến nay, loạt tập đoàn hàng đầu của Mỹ – từ Amazon, Target đến Microsoft, Meta và UPS – đồng loạt công bố kế hoạch cắt giảm hàng chục nghìn việc làm. Dù lợi nhuận vẫn ở mức cao, các doanh nghiệp này đều viện dẫn cùng một lý do: “tái cơ cấu,” “tinh gọn bộ máy,” và “thích ứng với kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI).”
“Đại dịch” sa thải
Giữa Tháng Mười, Amazon – tập đoàn thương mại điện tử lớn nhất thế giới – xác nhận cắt giảm khoảng 14,000 vị trí trong khối nhân sự văn phòng. Trong thông báo đăng trên blog nội bộ, bà Beth Galetti, phó chủ tịch cấp cao phụ trách nhân sự và công nghệ, cho biết mục tiêu của đợt cắt giảm là “xóa bỏ các tầng nấc trung gian, tăng quyền tự chủ và nâng cao hiệu quả hoạt động,” hướng tới việc vận hành Amazon “như một ‘startup’ lớn nhất thế giới.”
Amazon hiện có khoảng 1.56 triệu nhân viên toàn cầu, bao gồm cả khối kho vận và hành chính. Theo báo cáo tài chính nửa đầu năm 2025, tập đoàn đạt lợi nhuận hơn $35 tỷ, và dự kiến đầu tư tới $120 tỷ vào AI trong năm nay. Tuy nhiên, sự tăng trưởng lợi nhuận không ngăn được xu hướng “thắt lưng buộc bụng.” Giới quan sát cho rằng Amazon đang đi theo một công thức phổ biến trong giới doanh nghiệp Mỹ: Cắt giảm nhân sự để làm hài lòng Wall Street, đồng thời “đặt cược” vào hiệu suất mà AI được kỳ vọng mang lại. Theo hãng tin Reuters, tổng số việc làm bị ảnh hưởng trong Amazon có thể lên tới 30,000 trong giai đoạn tái cấu trúc.
Không chỉ Amazon, hàng loạt tập đoàn lớn cũng đang điều chỉnh quy mô nhân sự. Mới đây, tâp đoàn bán lẻ Target thông báo cắt giảm 1,800 việc làm tại khối văn phòng. Ban lãnh đạo cho biết hành động này là nhằm “tăng cường sức mạnh, tốc độ và khả năng thích ứng” trong bối cảnh doanh số giảm sút so với các đối thủ như Walmart. Một nhân viên Target chia sẻ trên diễn đàn The Layoff: “Chúng tôi không phải là ‘số lượng đầu người’ để bị cắt giảm. Chúng tôi là những người đã xây dựng công ty này.”
Cũng trong Tháng Mười, UPS cho biết đã loại bỏ 48,000 vị trí từ đầu năm, trong đó có 14,000 vị trí quản lý. Bà Carol Tome, giám đốc điều hành, nói rằng công ty “đang được định vị để vận hành mùa cao điểm hiệu quả nhất trong lịch sử,” nhờ các cải tiến công nghệ và cắt giảm chi phí.
Trong lĩnh vực công nghệ, Microsoft và Meta đều tiếp tục giảm biên chế, dù lợi nhuận vẫn ở mức kỷ lục. Microsoft xác nhận cắt giảm hàng nghìn việc làm trong nhiều bộ phận, nhưng cho biết “tổng số nhân viên gần như không đổi” do tái cơ cấu lại các mảng AI. Trong khi đó, Meta sa thải khoảng 600 nhân viên ở bộ phận AI, nhằm “tái định vị nguồn lực” cho các dự án liên quan đến “siêu trí tuệ” (superintelligence). Google, Salesforce, Accenture, và Lufthansa Group… cũng nằm trong danh sách các tập đoàn tái cấu trúc.
Một nền kinh tế đang tái định hình
Tất cả cho thấy một viễn cảnh sớm về cách trí tuệ nhân tạo (AI) thực sự đang tái định hình thị trường lao động, không phải bằng cách ngay lập tức thay thế những công việc tay chân, lặp đi lặp lại trong nhà máy như người ta từng nghĩ, mà là bằng cách “rỗng ruột hóa” (hollowing out) tầng lớp nhân sự văn phòng vốn điều hành các công việc đó.
Lối tư duy mang tính xu hướng này đang lan rộng khắp giới doanh nghiệp Mỹ. Các hệ thống AI ngày càng thành thạo chính những loại công việc chiếm phần lớn thời gian của các quản lý trung cấp: Tổng hợp thông tin, soạn thảo bản ghi nhớ, viết báo cáo tiến độ, và tóm tắt nội dung các cuộc họp. Trong khi người ta chưa rõ liệu những đợt sa thải hàng loạt có phải là kết quả trực tiếp của tính toán rằng AI có thể thực hiện các nhiệm vụ quản lý trung cấp hiệu quả – hoặc thậm chí tốt hơn – con người hay không, nhưng đối với các lãnh đạo đang chịu áp lực phải tăng năng suất với chi phí thấp hơn thì việc “làm phẳng” hệ thống quản lý rõ ràng là một lựa chọn hấp dẫn.
Trớ trêu thay, Amazon – công ty tiên phong trong tự động hóa nhà kho và biến “robot” thành biểu tượng cho sự thay thế lao động tay chân – nay lại cho thấy chính giới văn phòng mới là những người đầu tiên phải nếm “vết cắn” của AI. Theo các nhà phân tích của Gartner, đến năm 2026, cứ năm tổ chức/công ty thì có một nơi sẽ dùng AI để loại bỏ ít nhất một nửa số tầng quản lý.
Nhìn chung, thời điểm gay gắt này vô cùng bất lợi cho người lao động, nhất là những người trẻ đang cố gắng thăng tiến. Ông Jerome Powell, chủ tịch Ngân Hàng Liên Bang Mỹ (FED), cảnh báo hồi Tháng Chín rằng tuyển dụng đã “chững lại rõ rệt,” đặc biệt với nhân viên mới vào nghề. Ông Powell và nhiều kinh tế gia khác thừa nhận nền kinh tế đang bước vào giai đoạn “tuyển ít – sa thải nhiều.”
Nếu AI thực sự “làm phẳng” các hệ thống doanh nghiệp, tạo ra thị trường “tuyển ít – sa thải nhiều,” điều đó có thể làm xói mòn thêm chiếc thang sự nghiệp truyền thống và gây tổn hại trên mọi tầng lớp kinh tế. Báo cáo mới nhất của hãng tư vấn nhân sự Challenger, Gray & Christmas công bố ngày 2 Tháng Mười mô tả đúng bức tranh này: Các doanh nghiệp Mỹ công bố tổng cộng 946,000 đợt sa thải từ đầu năm đến nay (con số này đứng thứ năm trong lịch sử 36 năm thống kê của hãng), tăng 55% so với cùng kỳ năm trước và là mức cao nhất kể từ giai đoạn đại dịch COVID-19 hồi năm 2020, trong đó, hơn 17,000 được cho là trực tiếp do AI gây ra và khoảng 20,000 khác liên quan đến tự động hóa và “cập nhật công nghệ.”
Riêng ngành công nghệ đã mất 108,000 việc làm trong năm 2025, trong khi ngành bán lẻ chứng kiến tỉ lệ sa thải tăng 203% so với cùng kỳ, do các công ty chuẩn bị cho mùa mua sắm chậm lại. “Rất có khả năng tổng số kế hoạch cắt giảm việc làm trong năm nay sẽ vượt mốc 1 triệu – lần đầu tiên kể từ 2020,” theo ông Andy Challenger, phó chủ tịch cấp cao của Challenger, Gray & Christmas.
Bên cạnh các yếu tố công nghệ, môi trường kinh tế toàn cầu cũng góp phần tạo áp lực. Tình trạng lạm phát tăng trở lại, chiến tranh thương mại Mỹ – Trung chưa ngã ngũ, cùng với việc chính phủ Mỹ đang trong tình trạng đóng cửa một phần (shutdown), khiến nhiều doanh nghiệp tạm dừng tuyển dụng hoặc cắt giảm chi phí.
Số liệu chính thức cho thấy tỉ lệ thất nghiệp đã tăng từ 3.4% đầu năm 2023 lên 4.3% giữa năm 2025, trong khi nhiều tiểu bang như Michigan – trung tâm của ngành công nghiệp xe hơi – đã rơi vào suy thoái cục bộ. Làn sóng sa thải không chỉ giới hạn trong lĩnh vực công nghệ hay bán lẻ. Trong ngành xe hơi, General Motors thông báo cắt giảm 200 người ở bộ phận thiết kế kỹ thuật, Rivian – “startup” xe điện – cắt 600 nhân viên, và Ford tạm dừng hoạt động nhà máy sản xuất xe điện F-150 Lightning sau vụ hỏa hoạn tại một nhà cung cấp linh kiện ở New York.
Trong lĩnh vực công nghệ cao, Applied Materials (thiết bị bán dẫn) cắt giảm 1,400 người, tương đương 4% nhân sự. Texas Instruments đóng cửa một dây chuyền sản xuất ở Dallas, ảnh hưởng đến 200 việc làm. Ngay cả khu vực học thuật cũng không tránh khỏi: Forbes ghi nhận “hàng trăm vụ cắt giảm” tại các trường đại học Mỹ do “suy giảm tuyển sinh, cắt giảm ngân sách liên bang và chi phí lạm phát tăng cao.” Tại Montclair Public Schools (New Jersey), 153 vị trí đã bị cắt do thiếu hụt tài trợ công.
Sự hoài nghi về AI
Dù các lãnh đạo doanh nghiệp nhấn mạnh vai trò của AI trong việc nâng cao năng suất, nhiều chuyên gia cho rằng hiệu quả thực tế của công nghệ này vẫn còn hạn chế. Ông Sam Ransbotham, giáo sư phân tích kinh doanh tại trường Carroll School of Management thuộc đại học Boston College, cho biết: “Chúng ta đang chứng kiến một làn sóng kỳ vọng khổng lồ vào AI, nhưng không phải tất cả đều sẽ thành hiện thực.”
Một nghiên cứu của Indeed công bố trong Tháng Mười cho thấy 25% bản tin tuyển dụng có đề cập “AI” nhưng không nêu rõ công nghệ này được áp dụng như thế nào – hiện tượng mà giới phân tích gọi là “AI-washing,” tức là gắn mác AI để tăng giá trị truyền thông. Bà Jessica Kriegel, giám đốc chiến lược của hãng tư vấn Culture Partners, nhận xét: “Rất ít công ty thực sự thay thế con người bằng AI vào lúc này. Những gì chúng ta đang thấy là các đợt sa thải mang tính phòng ngừa – họ muốn có không gian tài chính để thử nghiệm công nghệ, nhưng AI chưa đủ mạnh để thay thế hầu hết vai trò của con người.”
Dù nhiều tập đoàn tin rằng việc “tinh giản” hôm nay sẽ giúp họ mạnh hơn trong tương lai, bức tranh tổng thể của nền kinh tế Mỹ lại chứa đựng nhiều ẩn số: Nguy cơ suy thoái, nợ công cao, và áp lực lạm phát đang trở lại. Trong bối cảnh đó, giới chuyên gia khuyến nghị cần phân biệt giữa cải tiến thực chất và tái cấu trúc tài chính ngắn hạn. Giáo Sư Sam Ransbotham cảnh báo: “AI có thể thay đổi cách chúng ta làm việc, nhưng không thể thay thế bản chất con người trong việc ra quyết định. Khi các công ty dựa quá nhiều vào những hứa hẹn chưa được chứng minh, họ có thể tự cắt đi chính nền tảng sáng tạo của mình.” [đ.d.]
