Trúc Phương/Người Việt
Huyền thoại báo chí Bob Woodward, 83 tuổi, một trong những ký giả điều tra số một thế giới, sắp tung ra quyển sách thứ 24 và có lẽ là quyển cuối cùng trong sự nghiệp. Trong hồi ký 592 trang mang tựa “Secrets: A Reporter’s Memoir” (Simon & Schuster phát hành ngày 24, Tháng Mười Một), Woodward lần đầu tiên tiết lộ hàng loạt nguồn tin mật mà ông giấu kín hơn nửa thế kỷ qua.
Kỹ năng của một nhà báo điều tra
Áp dụng một phương pháp đặc biệt khi viết các tác phẩm phi hư cấu về chính trị, Bob Woodward thu thập tối đa thông tin thông qua các cuộc phỏng vấn, tài liệu, ghi chép và ghi âm. Chẳng hạn, trong lời mở đầu quyển “Plan of Attack” (về Tòa Bạch Ốc trong cuộc chiến Iraq, phát hành năm 2004), Bob Woodward kể:
“Mục đích quyển sách là cung cấp tư liệu hậu trường và những chi tiết đầu tiên về việc như thế nào và tại sao Tổng Thống George W. Bush, ban tham mưu chiến tranh của ông ấy cùng các đồng minh quyết định thực hiện cuộc chiến đánh phủ đầu tại Iraq để lật đổ Saddam Hussein.
Thông tin có được từ hơn 75 nhân vật chính yếu liên quan trực tiếp, trong đó có thành viên nội các chiến tranh, bộ sậu Tòa Bạch Ốc, viên chức ở nhiều cấp bậc thuộc Bộ Ngoại Giao, Bộ Quốc Phòng và Cơ Quan Tình Báo Trung Ương (…). Ngoài ra, tôi cũng phỏng vấn ghi âm Tổng Thống Bush hơn ba tiếng rưỡi vào hai ngày 10 và 11 Tháng Mười Hai, 2003. Tôi cũng phỏng vấn ghi âm Bộ Trưởng Donald H. Rumsfeld ba tiếng rưỡi vào mùa Thu 2003 (…). Tôi đã bỏ ra hơn một năm nghiên cứu và phỏng vấn để thu thập tài liệu…”
Bằng kỹ thuật tương tự, năm 2018, Bob Woodward tung ra quyển “Fear: Trump in the White House,” phác họa bức tranh hỗn loạn trong nhiệm kỳ đầu của Trump. Woodward thuật vô số chi tiết cho thấy việc đội ngũ an ninh quốc gia sốc như thế nào trước sự thiếu hiểu biết của Trump về các vấn đề thế giới. Woodward kể, Chánh Văn Phòng Tòa Bạch Ốc John F. Kelly thường xuyên mất bình tĩnh và nói với đồng nghiệp rằng Trump là “một kẻ ngốc.” Gary Cohn, cố vấn kinh tế Tòa Bạch Ốc, nhận định Trump là “một kẻ nói dối chuyên nghiệp.”
Reince Priebus, lúc đó là chánh văn phòng Tòa Bạch Ốc, đưa ra một nhận xét không chỉ đúng với Trump nhiệm kỳ một mà đúng với cả với Trump nhiệm kỳ hiện tại: “Khi bạn nhốt một con rắn, một con chuột, một con chim ưng, một con thỏ, một con cá mập và một con hải cẩu vào một sở thú không có tường bao quanh, mọi chuyện sẽ trở nên tồi tệ và máu me văng đầy.” Cần nói thêm, liên quan Trump, Woodward viết tổng cộng ba quyển: “Fear” (2018); “Rage” (2020); và “Peril” (2021).
Làm thế nào để đến giường bệnh của sếp CIA; và biết được chuyện Nixon khóc?
Để có được hàng núi thông tin mật, Bob Woodward xây dựng mạng lưới nguồn khổng lồ mà bất kỳ nhà báo nào cũng thèm khát. Hơn nửa thế kỷ qua, ông giữ kín tuyệt đối nguồn cấp tin. Chỉ đến thời điểm này, với cuốn hồi ký có lẽ là quyển cuối cùng trong sự nghiệp – “Secrets: A Reporter’s Memoir,” Bob Woodward mới tiết lộ nguồn tin. Nhiều người đã không còn và một số người cho phép ông công bố danh tánh sau khi họ qua đời.
Trong “Secrets,” Woodward giải mã bí ẩn tồn tại bấy lâu, rằng làm thế nào ông có thể lẻn vào phòng bệnh của giám đốc CIA bấy giờ là William J. Casey tại bệnh viện Georgetown vào năm 1987 để ghi lại những gì Casey nói lúc hấp hối và kể lại trong quyển “Veil” (về các cuộc chiến bí mật của CIA thời Ronald Reagan).
Nhiều người nói Woodward chỉ bịa, bởi không nhà báo nào có thể mò đến được giường bệnh của sếp CIA. Trong “Secrets,” Woodward thuật rằng ông dành nhiều năm để xây dựng mối quan hệ với các thành viên trong đội ngũ an ninh của Casey. Cuối cùng, chiến thuật này phát huy hiệu quả. Thay vì đuổi Woodward ra ngoài khi ông bất ngờ xuất hiện tại bệnh viện, một nhân viên an ninh đã thân thiện chào ông và cho phép vào bên trong phòng bệnh…
Trong “Secrets”, Woodward cũng tiết lộ cách ông biết được thông tin về cuộc gặp vô cùng riêng tư giữa Tổng Thống Richard Nixon và Ngoại Trưởng Henry Kissinger trong giai đoạn cuối của vụ Watergate năm 1974. Khi đó, Nixon bật khóc nức nở và năn nỉ Kissinger cùng quỳ xuống cầu nguyện. Hôm sau, Nixon lên truyền hình loan báo sẽ từ chức. Cũng trong “Secrets,” Woodward tiết lộ rằng Brent Scowcroft (cố vấn an ninh quốc gia của Tổng Thống Gerald Ford và George H.W. Bush) là nguồn tin mật của ông trong suốt 35 năm.
Trong hồi ký “Secrets,” Woodward cho biết ông “thích đào bới” thông tin từ khi còn bé, hồi còn sống ở Wheaton, Illinois. Ông rút ra bài học đau đớn rằng bí mật của người khác có thể ảnh hưởng sâu sắc đến chính cuộc đời mình. Đó là chuyện gia đình ông, khi cha mẹ ông cố che giấu sự rạn nứt hôn nhân lẫn những vấn đề liên quan sức khỏe tâm thần của mẹ ông. Năm 11 tuổi, cậu bé Bob bắt gặp mẹ đang hôn đắm đuối người bạn thân nhất của cha ngay tại phòng ăn. Phải đến khi Bob đối chất với cha bằng bức thư mà cậu tìm thấy trong ngăn kéo đựng vớ của ông (đề cập việc chấm dứt cuộc hôn nhân) thì cha cậu mới thừa nhận họ sắp ly hôn.
Hồi thiếu niên, Woodward làm công việc dọn dẹp vào ban đêm tại văn phòng luật của cha. Bob Woodward thích việc này vì cậu có thể thoải mái lục lọi các hồ sơ pháp lý bảo mật được lưu trữ trên gác mái, chứa đựng thứ mà Woodward mô tả là “những câu chuyện chân thực, những tranh cãi gai góc và những trần trụi đời người”…
Woodward theo học Đại Học Yale nhờ học bổng chương trình ROTC (Reserve Officers’ Training Corps) thuộc Hải Quân. Sau khi tốt nghiệp, Woodward phục vụ Hải Quân năm năm. Khi mãn hạn quân dịch, Woodward từ chối lời mời nhập học từ Trường Luật Harvard. Ông muốn theo đuổi con đường báo chí dù hoàn toàn không có kinh nghiệm và chưa từng được đào tạo bài bản.
Ông thất bại trong đợt thử việc kéo dài hai tuần tại The Washington Post (WP). Không bỏ cuộc, ông xin vào một tuần báo ở Maryland. Tại đây, ông học được những kỹ năng cơ bản về thu thập tin tức và viết bài. Một năm sau, ông kiên trì thuyết phục WP cho mình thêm cơ hội. Họ đồng ý, giao ông phụ trách tin tức về hoạt động tuần tra của cảnh sát vào ban đêm. Đại loại kiểu tin tức “xe cán chó, chó cán xe.” Lúc đó, ông là phóng viên có mức lương thấp nhất tòa soạn.
Chín tháng sau, nước Mỹ xảy ra một vụ chính trị kinh thiên động địa, khi năm người đàn ông bị bắt lúc đột nhập trụ sở đảng Dân Chủ tại khách sạn Watergate. Woodward, vẫn là phóng viên mới vào nghề, được phân công đưa tin về phiên tòa đầu tiên. Ông chọn ngồi hàng ghế đầu. Nhờ vậy, ông nghe được một trong những kẻ đột nhập thì thầm với thẩm phán rằng anh ta từng làm việc cho CIA. Tiết lộ chấn động này châm ngòi cho loạt bài tường thuật dồn dập trên WP. Sau vụ Watergate, tên tuổi Bob Woodward nổi như cồn…
Trong hồi ký “Secrets,” Woodward tiết lộ một bí ẩn kéo dài hàng chục năm: Những thẩm phán nào trong Tối Cao Pháp Viện (TCPV) xì ra thông tin tuyệt mật để Woodward viết cuốn “The Brethren” (1979)? Khi cuốn sách được xuất bản, Woodward cùng đồng tác giả Scott Armstrong viết rằng họ đã phỏng vấn năm trong chín thẩm phán TCPV, cùng 170 cựu thư ký tòa. Bây giờ, người ta mới biết năm ông thẩm phán đồng ý trả lời phỏng vấn Woodward là Potter Stewart, Lewis Powell, Byron White, Harry Blackmun và William Rehnquist (tất cả đã qua đời).
Với “Secrets,” Woodward cũng kể nhờ đâu ông có được một tài liệu nội bộ của TCPV. Đó là bản tường thuật vụ án dài 75 trang, ghi lại quá trình thảo luận đầy căng thẳng giữa các thẩm phán trong vụ “U.S. v. Nixon.” Trong phán quyết với tỷ lệ 8-0 năm 1974, TCPV yêu cầu Nixon phải nộp các băng ghi âm bí mật theo lệnh của tòa liên bang.
Woodward biết đến bản tường thuật trên là nhờ Steven P. Goldberg, cựu thư ký TCPV (qua đời năm 2010). Tuy nhiên, lúc đó, dù kể cho Woodward về bản tường thuật, Goldberg kiên quyết không đưa cho Woodward xem. Dùng đủ mọi cách, từ nài nỉ, thuyết phục đến khẩn khoản, Woodward vẫn không thể lay chuyển Goldberg. Cuối cùng, ông đề nghị, rằng sẽ đến nhà Goldberg để đương sự đọc cho mình chép lại.
Woodward kể: “Kế hoạch của tôi là làm cho ông ấy kiệt sức, cho đến khi tôi ghi lại được đầy đủ thông tin hoặc ông ấy chịu đưa tài liệu cho tôi.” Khi Goldberg đọc, Woodward cố tình viết thật chậm, thỉnh thoảng kêu Goldberg dừng lại. Cuối cùng, quá mệt, Goldberg lăn ra ngủ gục. Woodward lóe lên ý định chụp vội bộ hồ sơ và phóng về nhà. Tuy nhiên, “làm vậy thì hơi quá…” Cuối cùng, Woodward khẽ lay Goldberg, nói rằng ông mượn tập tài liệu và mang trả lại vào sáng hôm sau. Goldberg cựa quậy, lộ vẻ “kiệt sức hoàn toàn,” và lẩm bẩm đồng ý…
Nhìn lại sự nghiệp Bob Woodward, có thể thấy thêm một khía cạnh khác: Những nhà báo như Woodward không chỉ đáng ghi nhận với kỹ năng tận tụy làm nghề siêu đẳng mà di sản của họ còn có giá trị lịch sử thật sự. Họ không chỉ phanh phui những bí mật hậu trường mà công chúng vĩnh viễn không thể biết nếu không nhờ sự lăn xả của họ. Những gì họ làm và để lại không khác gì những công trình biên niên của giới sử gia. Woodward và những người như ông thật sự là những người chép sử của thời đại mình. [kn]
