Hiếu Chân/Người Việt
Vụ Eileen Wang (Vương Ái Liên) – cựu thị trưởng Arcadia – bị kết tội làm đại diện bất hợp pháp (illegal agent) cho chính phủ Trung Quốc – gây chấn động trong cộng đồng người Hoa ở miền Nam California. Cùng với những vụ việc tương tự, sự kiện này một mặt cho thấy vòi bạch tuộc của Cộng Sản Trung Quốc (CSTQ) cài cắm rất sâu vào các cộng đồng Hoa kiều, mặt khác lại có thể kích động làn sóng kỳ thị người Á Châu đã âm ỉ từ lâu.
Arcadia là một thành phố nhỏ và giàu có ở thung lũng San Gabriel cách Los Angeles 13 dặm, được gọi là “Beverly Hills của người Hoa” (Chinese Beverly Hills). Nhiều gia đình Trung Quốc phất lên nhờ kinh tế bùng nổ trong nước đã di cư tới khu vực này. Năm 2000, Arcadia có 45% dân số là người gốc Á, con số đó tăng lên 65% vào năm 2020, nên thị trưởng là một người gốc Trung Quốc như bà Vương không phải là chuyện lạ.
Thông cáo báo chí của Công Tố Viện Hoa Kỳ khu vực Trung California ngày 11 Tháng Năm, 2026, cho biết, bà Vương, 58 tuổi, nghị viên Hội Đồng Thành Phố Arcadia từ Tháng Mười Một, 2022, và thị trưởng từ Tháng Hai, 2026, đã bị truy tố tội làm đại diện bất hợp pháp cho chính phủ nước ngoài.
Bà ta đã nhận tội, đã ra hầu tòa tại tòa liên bang ở Los Angeles. “Những cá nhân ở nước ta bí mật làm việc cho các chính phủ nước ngoài đang xói mòn nền dân chủ. Thỏa thuận nhận tội [của bà Vương] là thành công mới nhất trong quyết tâm của chúng tôi bảo vệ đất nước chống lại những nỗ lực của Trung Quốc phá hoại các thể chế của chúng ta,” ông Bill Essayli, công tố viên Hoa Kỳ khu vực miền Trung California, cho biết.
Con đường của Eileen Wang
Theo hồ sơ tòa án, bà Vương sinh năm 1969 hoặc 1968 trong một ngôi làng nhỏ miền núi ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Bà di cư đến Mỹ năm 1995 và theo trang web vận động tranh cử, bà đã theo học quản trị kinh doanh ở đại học Nam California dù trường này không xác nhận việc học của bà.
Tổng hợp các thông tin từ tòa án, viện công tố và các đài báo lớn như The New York Times, CNN, Los Angeles Times, NBC News… cho thấy con đường của bà Vương là lập ra những tổ chức vô vị lợi và truyền thông để vận động cho đường lối của đảng CSTQ. Trong quá trình đó bà Vương chịu sự điều khiển, có thể bà không ý thức rõ, của những “cán bộ” mà CSTQ đã cài cắm từ lâu, được những người này hỗ trợ để “chui sâu, leo cao” trong guồng máy hành chánh, tiếp cận các quan chức chính phủ Mỹ để tìm cách tác động đến chính sách của Mỹ đối với Trung Quốc.
Bà Vương chuyển đến Arcadia khoảng năm 2006, trong làn sóng di cư của người Trung Quốc lục địa đến khu vực trù phú này. Tại Arcadia, bà Vương cùng chồng mở một cơ sở dạy kèm trẻ em ngoài giờ học, làm môi giới nhà đất, kinh doanh tiệm cà phê và tham gia các tổ chức địa phương.
Năm 2018, bà Vương lập ra Phòng Thương Mại Tây Nam Hoa Kỳ (American Southwest Chamber of Commerce – ASCC) để kết nối quan hệ kinh doanh với Trung Quốc. Tại buổi lễ khai trương ASCC, quốc kỳ hai nước Mỹ-Trung được xếp cạnh nhau và ca sĩ hát quốc ca cả hai nước. Theo báo The New York Times, khi phát biểu bằng tiếng Anh, bà Vương nói mục đích của ASCC là “thúc đẩy sự hòa nhập của di dân Trung Quốc vào xã hội Mỹ,” nhưng trong bài diễn văn bằng tiếng Trung Quốc sau đó, bà nói tổ chức của bà thúc đẩy “cuộc hồi xuân vĩ đại của dân tộc Trung Hoa” và “sự thống nhất hòa bình của đất mẹ.” “Cuộc hồi xuân vĩ đại” và “thống nhất hòa bình” là hai khẩu hiệu chính trong “tư tưởng Tập Cận Bình” được tuyên truyền hàng ngày ở Hoa Lục nhưng là điểm nóng gây xung đột trong quan hệ Mỹ-Trung.
Năm 2018 tên của bà Vương xuất hiện trong hồ sơ thành lập ASCC, nhưng năm sau, chủ tịch của tổ chức là ông Tôn Diêu Ninh (Yaoning “Mike” Sun), còn gọi là Mike – nổi tiếng ở thung lũng San Gabriel như là người cổ xuý việc trao đổi văn hóa giữa Mỹ và Trung Quốc nhưng thực chất là một đặc vụ của CSTQ.
Năm 2020, bà Vương và ông Tôn lập ra “U.S. News Center,” một trang tin trên mạng bằng tiếng Trung Quốc cho cộng đồng người Mỹ gốc Hoa. Các công tố viên Hoa Kỳ khẳng định, hai người này đã nhận “chỉ thị” từ chính quyền Trung Quốc để đăng những bài có lợi Bắc Kinh, tuy chưa rõ họ có được trả tiền để làm việc đó hay không. Ý đồ tuyên truyền là rõ ràng, ví dụ trang mạng này bảo vệ chính sách đàn áp người Duy Ngô Nhĩ (Uyghurs) của chính phủ Trung Quốc, đăng lại thông cáo của Bộ Ngoại Giao và cả những tài liệu tuyên huấn của đảng CSTQ.
Tháng Mười, 2021, trang mạng này đăng bài nói bà Vương có quan hệ họ hàng với hai nhân vật lịch sử nổi tiếng Trung Quốc, một người là chỉ huy hải quân cộng sản. “Tôi có kế hoạch tiếp nối di sản chưa hoàn tất của các nhà cách mạng tiền bối của tôi,” bà Vương được trích lời, “tôi sẽ nỗ lực hết mức xây dựng quan hệ hữu nghị Mỹ-Trung Quốc.”
Bước vào chính trị và ngã ngựa
Năm 2022, bà Vương ứng cử vào Hội Đồng Thành Phố Arcadia, lúc đầu như một đảng viên Cộng Hòa, nhưng sau đó đổi sang đảng Dân Chủ “cho hợp với cử tri,” bà nói với Los Angeles Times năm 2024. Chiến dịch tranh cử của bà huy động được $119,000 – con số lớn so với quy mô cuộc bầu cử nghị viên ở một thành phố chỉ 53,000 dân. Ông Tôn là người quản lý chiến dịch tranh cử, và cũng là “chồng chưa cưới” (fiancé) của bà Vương.
Một báo cáo của ông Tôn gửi cho John Trần (John Chen, Chen Jun), một đặc vụ của CSTQ, miêu tả bà Vương là “ngôi sao chính trị mới,” kèm danh sách những quan chức chính phủ Mỹ mà bà đã quen biết và kể công đã tạo nên chiến thắng bầu cử cho bà Vương. John Trần, 71 tuổi, chủ một cơ sở kinh doanh đồ nội thất ở Ontario, California được biết tới như là cố vấn hải ngoại, một “đại sứ không chính thức” kết nối chính phủ Trung Quốc với cộng đồng Hoa kiều ở Mỹ. Ông ta báo cáo với các quan chức Trung Quốc rằng tổ chức của bà Vương ông Tôn là “một nhóm tận hiến” cho lợi ích của Bắc Kinh, theo tài liệu của tòa án. Năm 2024, John Trần bị kết án 20 tháng tù về tội làm đại diện bất hợp pháp cho chính phủ Trung Quốc, có hành vi đàn áp những người theo phái Pháp Luân Công (Falun Gong) và hối lộ viên chức Sở Thuế Hoa Kỳ (IRS).
Tháng Mười, 2025, các công tố liên bang truy tố ông Tôn, và Tháng Hai, 2026, ông ta bị kết án bốn năm tù vì các tội gây ảnh hưởng đến các cuộc bầu cử địa phương, tổ chức biểu tình ủng hộ Trung Quốc, xâm nhập các chiến dịch tranh cử theo chỉ đạo của quan chức Bắc Kinh và làm đại diện bất hợp pháp cho chính phủ nước ngoài.
Từ đó bà Vương cố gắng tách mình khỏi ông Tôn, kể cả phủ nhận chuyện ông ta từng là fiancé của bà.
“Là người Mỹ, đặc biệt là viên chức dân cử, lòng trung thành của tôi luôn rõ ràng: trung thành với đất nước, với Hiến Pháp, với cử tri và không với ai khác,” bà Vương tuyên bố hùng hồn khi tuyên thệ nhậm chức thị trưởng (luân phiên) của Arcadia hôm 13 Tháng Hai, 2026. Ba tháng sau, bà từ chức thị trưởng, ngày 11 Tháng Năm, 2026. Cùng hôm đó, thỏa thuận nhận tội của bà được công khai, cho thấy bà Vương thừa nhận “làm việc ở Mỹ như một đại diện bất hợp pháp” của Trung Quốc, một trọng tội theo điều 18 U.S.C. § 951. Ngày 29 Tháng Năm, 2026, bà nhận tội trước Chánh Án Wesley Hsu, được tại ngoại hậu tra sau khi đóng tiền thế chân $25,000. Bản án của bà ta sẽ được quyết định vào ngày 6 Tháng Mười sắp tới, bà ta có thể bị xử tối đa 10 năm tù cộng với ba năm quản chế, theo CNN.
Vòi bạch tuộc
Điều luật 18 U.S.C. § 951 truy tố những cá nhân có dấu hiệu hoạt động gián điệp, làm việc theo lệnh của chính quyền hoặc cơ quan tình báo nước ngoài mà không khai báo với chính phủ Hoa Kỳ.
Vụ truy tố bà Vương, ông Tôn và ông Trần ở California, cùng những vụ việc tương tự như vụ Lu Jianwang – người lập ra một đồn cảnh sát bí mật ở New York để theo dõi và báo cáo cho Bắc Kinh những nhân vật bất đồng chính kiến, bị bắt năm 2023 và bị kết án vào Tháng Năm, 2026 – hay vụ Linda Sun, phó văn phòng của thống đốc New York Kathy Hochul; Winnie Greco, cố vấn cấp cao của cựu thị trưởng New York Eric Adams, cả hai đều bị kết án năm 2024 – cho thấy vòi bạch tuộc mà CSTQ cài cắm vào guồng máy hành chánh Mỹ khá sâu rộng. Những đại diện bất hợp pháp này hoạt động bí mật để thao túng theo hướng có lợi cho Bắc Kinh những chính sách liên quan tới Đài Loan, Pháp Luân Công hoặc người Trung Quốc bất đồng chính kiến ở Mỹ.
Năm 2022, giám đốc tình báo quốc gia Mỹ cảnh báo các tiểu bang và thành phố rằng, Trung Quốc “đang đẩy mạnh nỗ lực lấy lòng các lãnh đạo tiểu bang và địa phương trong một chiến dịch được gọi là ‘lấy địa phương bao vây trung ương,’” nhại theo câu nói nổi tiếng của cố Chủ Tịch Mao Trạch Đông “lấy nông thôn bao vây thành thị.” Khi quan hệ giữa Washington và Bắc Kinh xấu đi thì Trung Quốc nhắm tới các tiểu bang và thành phố lớn để tác động. Tính đến nay đã có hàng trăm người, trong đó có nhiều công dân Mỹ gốc Hoa, bị điều tra, truy tố về tội làm đại diện bất hợp pháp cho chính phủ Trung Quốc và danh sách đó càng ngày càng dài ra.
Lo ngại kỳ thị
Tuy vậy, một số tổ chức nhân quyền lo ngại hành động mạnh tay của chính phủ Hoa Kỳ có thể gây lo sợ về nạn kỳ thị người Trung Quốc.
Năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu, Tổng Thống Donald Trump đã đề ra một chương trình an ninh quốc gia có tên “Sáng Kiến Trung Quốc” (China Initiative) nhắm mục tiêu vào hàng trăm nhà khoa học gốc Hoa để chống lại tình trạng ăn cắp bản quyền trí tuệ và bí quyết kinh tế. Chương trình bị chính quyền Joe Biden hủy bỏ năm 2022 vì bị tố cáo là kỳ thị chủng tộc, nhưng ảnh hưởng của nó trong xã hội còn tồn tại tới ngày nay. Một khảo sát đầu năm nay của tổ chức Asian American Foundation ghi nhận cứ năm người Mỹ thì có một người nói họ lo sợ người Mỹ gốc Trung Quốc đặt ra mối đe dọa cho xã hội, cứ năm người gốc Á Châu-Thái Bình Dương (AAPI) thì một người báo cáo trong năm qua họ bị quấy nhiễu hoặc lăng nhục chỉ vì chủng tộc của mình.
“Vượt xa lời buộc tội một vài cá nhân, [những vụ truy tố này] vẽ ra cả một cộng đồng như là những người ngoại quốc bất trung, đáng ngờ. Kiểu đổ thừa tập thể như vậy là rất nguy hiểm, không chỉ cho cộng đồng người Mỹ gốc Á Châu mà cho tất cả chúng ta, tất cả những người Mỹ,” bà Dahni K. Tsuboi, CEO của tổ chức tư vấn Asian American Advancing Justice South California, nhận định. [kn]
