Trân Văn/Người Việt
Vài ngày gần đây, gốc cây trước cửa một căn nhà trên đường Nguyễn Huy Tự, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội, trở thành điểm nóng cả trên mạng xã hội lẫn ngoài đời thực. Không thể kể hết, đếm xuể đã có bao nhiêu người đặt hoa, búp bê tại gốc cây theo cách mà người ta thường dùng để tưởng niệm người quá cố.
Chuyện trở thành đáng chú ý khi chính quyền địa phương không chỉ tổ chức dọn dẹp sạch sẽ vật tưởng niệm mà còn cử công an, dân phòng túc trực cả ngày lẫn đêm để ngăn chặn việc thiên hạ tiếp tục đặt thêm vật tưởng niệm.
Cũng trong vài ngày gần đây, trên mạng xã hội (Facebook, Threads, Instagram), Nguyễn Sỹ Cương là cái tên liên tục được người ta nhắc đi, nhắc lại.
Ông Cương, 64 tuổi, cựu đại biểu Quốc Hội, cựu phó chủ nhiệm Ủy Ban Đối Ngoại của Quốc Hội Việt Nam khóa trước, bị cáo buộc là người đã gây ra vụ tai nạn vào ngày 30 Tháng Năm, 2025.
Trưa hôm ấy, khi đang lưu thông trên đường Nguyễn Huy Tự, chiếc BMW được cho là do ông điều khiển đã tông vào một chiếc xe gắn máy hai bánh, khiến người cha gãy chân còn cô con gái 18 tuổi bị đa chấn thương, chân phải đứt lìa, rồi qua đời sau đó một tuần.
Đáng nói là sau khi báo chí đồng loạt đưa tin ban đầu về vụ tai nạn liên quan đến nhân vật tên viết tắt là “N.S.C” và cho biết hồ sơ đã được chuyển cho cơ quan điều tra, từ đó đến giờ, dẫu ngóng chờ, song công chúng không thấy bất kỳ thông tin nào về kết quả điều tra vụ tai nạn vừa kể.
Thiên hạ phẫn nộ. Họ tìm nơi để trút. Đầu năm nay, người ta kêu gọi nhau loại bỏ ứng cử viên Lâm Thị Phương Thanh trong cuộc bầu cử Quốc Hội. Lý do, bà Thanh, ủy viên BCH TƯ đảng được cho là phu nhân của ông Cương. Tuy nhiên bà Thanh vẫn đắc cử. Sau đó, bà được bổ nhiệm bộ trưởng Văn Hóa Thể Thao Du Lịch (VHTTDL).
Ông Cương và vụ tai nạn năm ngoái được xới lên sau khi rapper MCK bị Sở Văn Hóa Thể Thao (VHTT) TP.HCM vời đến làm việc, rồi ngậm ngùi tự xóa 19/30 nhạc phẩm trong album HVL vì “ngôn từ không phù hợp.” HVL từng đạt hạng tư trong Top Albums Debut Global của Spotify, đến nay vẫn là thành tích cao nhất mà một ca sĩ Việt Nam chạm tới!
Còn thiên hạ? Họ liên tưởng đến quan hệ giữa Sở VHTT một địa phương với Bộ VHTTDL mà bà Thanh đang điều hành. Họ so sánh bất hợp lý giữa “ngôn từ không phù hợp” và vụ tai nan nghiêm trọng gây chết người năm ngoái đã bị khỏa lấp để cùng nhau hành động như vừa kể.
***
“Thiên hạ” là cách gọi đám đông nhưng đám đông trong vụ tưởng niệm Đỗ Ngọc Phương Thùy – cô nữ sinh tử nạn hồi giữa năm ngoái tại “gốc cây BMW” có một điểm chung. Họ thuộc thế hệ Z. Theo định nghĩa phổ biến của Viện Nghiên Cứu Pew, thế hệ Z hay Gen (viết tắt của generation) Z, dùng để chỉ những người sinh ra trong khoảng thời gian 1997 đến 2012, hiện trong độ tuổi từ 14 đến 29 tuổi. Trước thế hệ Z là thế hệ Y (sinh ra trong khoảng thời gian từ năm 1981 đến năm 1996) và sau thế hệ Z là thế hệ A (sinh ra trong khoảng thời gian từ năm 2013 đến năm 2024).
Bất kể những khác biệt về văn hóa và xã hội, thế hệ Z trên toàn cầu có một số điểm tương đồng về tâm lý, hành vi và phong cách sống rất khác với thế hệ cha anh, do lớn lên trong giai đoạn bùng nổ công nghệ số.
Thế hệ Z được ví von là công dân số vì Internet tốc độ cao, mạng xã hội, thiết bị di động đã trở thành một phần đời sống của họ. Phần lớn thành viên của thế hệ Z có khả năng lọc/xử lý thông tin nhanh, tự bổ túc tri thức, hoàn thiện kỹ năng và không phụ thuộc vào trường lớp kiểu truyền thống.
Thế hệ Z chuộng sự chân thật, có xu hướng hoài nghi những thứ bóng bẩy, hoàn hảo trong ngoặc kép và là thế hệ tôn trọng sự khác biệt rõ ràng nhất.
Thế hệ Z cũng rất nhạy bén với các vấn đề có tính chất toàn cầu như biến đổi khí hậu, quyền con người, công bằng xã hội và đạo đức của các thương hiệu.
Thệ hệ Z định nghĩa lại nhiều thứ về công việc, ưu tiên cá nhân, tạo ra ngôn ngữ – phong cách giao tiếp riêng trên mạng xã hội.
Thế hệ Z đã cũng như đang trở thành một lực lượng chính trị-xã hội đặc biệt, có khả năng gây biến động chính trị và định hình lại cục diện tại nhiều quốc gia.
Khác với các thế hệ trước, thế hệ Z sở hữu những công cụ, tư duy và phương thức phản kháng hoàn toàn mới để đối đầu với các thể chế độc tài, chuyên chế. Thế hệ Z sử dụng nhiều nền tảng của mạng xã hội (TikTok, Instagram, Telegram, Discord, VPN) để lan truyền thông tin theo thời gian thực. Những hành vi lạm quyền hay tham nhũng có thể bị lột trần và lan truyền rộng rãi chỉ sau vài giờ, vượt khỏi tầm kiểm soát của các cơ quan kiểm duyệt.
Thế hệ Z không bị “ký ức” hay tâm lý sợ hãi sự trừng phạt, chi phối như cha anh. Họ đòi hỏi sự minh bạch, công bằng và quyền tự do cá nhân như lẽ tự nhiên. Thay vì theo một thủ lĩnh hay tổ chức chính trị cụ thể, thế hệ Z phản kháng kiểu phi tập trung (decentralized), nên rất khó dự đoán hoặc ngăn chặn.
Đó là chưa kể thế hệ Z ở quốc gia này có thể dễ dàng học hỏi cách thực vượt qua rào cản hoặc hỗ trợ thế hệ Z của quốc gia khác chia sẻ thông điệp. Từ đầu thập niên 2020 đến nay, thế hệ Z đã tạo ra hàng loạt biến động chính trị mang đậm dấu ấn của “phản kháng Gen Z.”
Năm 2024, việc thế hệ Z ở Bangladesh chống lại sự bất công trong chính sách công chức đã buộc Thủ Tướng Sheikh Hasina từ chức và sống lưu vong.
Cũng năm 2024, thế hệ Z ở Kenya đổ ra đường phản đối luật thuế mới, từ chối thương lượng, buộc tổng thống phải bãi bỏ đạo luật và giải tán nội các.
Năm 2025, các cuộc biểu tình phản đối việc chính phủ Nepal cấm sử dụng nhiều nền tảng của mạng xã hội đã khiến Thủ Tướng K.P. Sharma Oli phải từ chức, chính quyền Nepal cam kết cải tổ.
Ở Iran, thế hệ Z khởi xướng phong trào “Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do,” chống lại sự áp đặt luật lệ khắc nghiệt và bộ máy cảnh sát đạo đức khiến chính quyền Iran phải tự điều chỉnh lề lối quản trị. Những cuộc biểu tình phản đối tình trạng cắt điện, cắt nước thường xuyên, lãng phí công quỹ, bất bình đẳng kinh tế ở Madagascar, Morocco, Peru của thế hệ Z cũng là lý do buộc nhều chính quyền phải cải tổ.
***
Sau khi Vingroup tác động đến Làng Vân, muốn biến khu vực hoang sơ có giá trị độc đáo cả về văn hóa lẫn tự nhiên thành siêu dự án du lịch ở chân đèo Hải Vân phía Đà Nẵng, thế hệ Z đã dùng nhiều cách khác nhau, vượt qua sự chi phối-kiểm soát thông tin để khơi dậy sự hoài niệm về vẻ đẹp nguyên sơ của Làng Vân, sự phẫn nộ vì cả hệ thống băm bổ chạy theo lợi nhuận, hủy diệt thiên nhiên, sự lo âu về hậu quả khi tàn phá môi trường, “bê tông hóa” thiên nhiên.
Từ chuyện nhắc nhở mọi người ngẫm nghĩ, cân nhắc về việc bảo vệ không gian sống, bảo vệ di sản thiên nhiên, thế hệ Z đang tiến tới. Tưởng niệm Đỗ Ngọc Phương Thùy không đơn thuần chỉ là thương tiếc một người đồng tuế, đó là sự nhắc nhở về bất công vẫn ngạo nghễ giữa đời.
Ở Làng Vân, thế hệ Z ngừng lại ở việc gõ phím, tạo sóng truyền thông nhưng trong vụ tưởng niệm nạn nhân vụ tai nạn xảy ra hồi Tháng Năm năm ngoái, thế hệ Z đã bước vào đời bằng những bó hoa, những con búp bê. [kn]
