Những điều khoản phức tạp đang khiến cử tri California khó nhận biết mâu thuẫn giữa ba đề luật liên quan đến thuế trên lá phiếu trong cuộc bầu cử vào ngày Thứ Ba, 3 Tháng Mười Một, tới đây.
Đó là ý kiến của bà Carol Kocivar, một luật sư nghỉ hưu, cựu chủ tịch Hội Phụ Huynh và Giáo Viên California (PTA), một tác giả của trang web Ed100.org, và là nhà hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi trẻ em.
Bài viết của bà có tựa đề “California ballot measures: money, confusion, and voter fatigue,” đăng trên Edsource.org, một trang web chuyên về giáo dục, hôm Thứ Ba, 6 Tháng Mười.
Đề luật, tiếng Anh là “Proposition,” là một hình thức bầu cử trực tiếp, giống như “trưng cầu ý dân.” Đề luật khác với dự luật, do các nhà lập pháp, đại diện cho cử tri, bỏ phiếu quyết định ở Quốc Hội California. Trong bài này, các đề luật được gọi tắt là “Prop.”
Danh sách dài các đề luật trên lá phiếu California trong cuộc bầu cử tới đây, theo bà Carol Kocivar, cho thấy cả giá trị của nền dân chủ trực tiếp lẫn những bất cập của tiền bạc trong chính trị. Người dân được quyết định những chính sách quan trọng bằng lá phiếu, nhưng để lựa chọn đúng với ý nguyện, họ phải hiểu được những đề nghị có tên gọi phức tạp, những điều khoản khó hiểu, và cả mâu thuẫn giữa các đề luật.
Bà tập trung vào ba đề luật liên quan đến thuế, gồm Prop. 40, thường được gọi là đề luật đánh thuế tỷ phú, cùng Prop. 41 và Prop. 42. Theo lập luận của bà, giới tỷ phú phản đối khoản thuế mới đang chi hàng triệu đô la cho cả chiến dịch chống Prop. 40 và các chiến dịch ủng hộ hai đề luật kia. Mục tiêu là tạo thêm những phương án có thể vô hiệu hóa thuế tỷ phú ngay cả nếu cử tri thông qua khoản thuế này.
Khoản thuế nhắm vào khoảng 200 người
Prop. 40 đề nghị áp dụng một lần mức thuế 5% đối với khoảng 200 cư dân California có tài sản trị giá trên $1 tỷ. Tài sản chịu thuế bao gồm cổ phiếu, trái phiếu, các khoản đầu tư kinh doanh, và tài sản cá nhân thuộc diện quy định. Bất động sản và tài khoản hưu trí được miễn.
Theo ước tính của Văn Phòng Phân Tích Lập Pháp California (LAO) được dẫn trong bài, khoản thuế có thể đem lại hàng chục tỷ đô la. Tuy nhiên, ngân sách tiểu bang cũng có thể mất hàng trăm triệu đô la mỗi năm nếu một số tỷ phú chuyển sang tiểu bang khác để tránh thuế.
Trong số tiền thu được, 90% sẽ dành cho Medi-Cal và các chương trình y tế khác phục vụ người thu nhập thấp. Phần 10% sẽ hỗ trợ giáo dục từ lớp chuyển tiếp Mẫu Giáo đến Lớp 12, hệ thống đại học cộng đồng, và các chương trình trợ giúp thực phẩm.
Chiến dịch ủng hộ Prop. 40 do Nghiệp Đoàn Nhân Viên Y Tế Miền Tây (SEIU-UHW) bảo trợ, với sự hậu thuẫn của đảng Dân Chủ California (CDP), tổ chức Những Người Xã Hội Chủ Nghĩa Dân Chủ tại Mỹ (DSA) và Nghiệp Đoàn Teamsters California. Phía phản đối bao gồm các lãnh đạo công nghệ giàu có, Thống Đốc Gavin Newsom, cả hai ứng cử viên thống đốc, và Hiệp Hội Giáo Viên California (CTA).
Khoản thuế này gây bất đồng ngay trong đảng Dân Chủ và giới nghiệp đoàn. Tuy nhiên, bà Kocivar chú ý hơn đến việc giới tỷ phú vừa chi tiền chống Prop. 40, vừa tài trợ các chiến dịch ủng hộ Prop. 41 và Prop. 42. Theo bà, cả ba chiến dịch đều nhằm ngăn chặn thuế tỷ phú, nhưng tên gọi của Prop. 41 và Prop. 42 khiến cử tri khó nhận ra mục đích ấy.
Hai đề luật có thể ngăn thực hiện thuế tỷ phú
Bà Kocivar ví Prop. 41 và Prop. 42 với “con ngựa thành Troy,” hình ảnh từ thần thoại Hy Lạp nói về một mưu kế dùng món quà để đánh lừa đối phương, qua đó ví việc quảng bá hai đề luật này như những biện pháp bảo vệ người dân, trong khi mục đích thực sự, theo bà, là vô hiệu hóa thuế tỷ phú.
Theo bà, hai đề luật được giới thiệu bằng những mục tiêu có vẻ hữu ích, như kiểm toán chương trình sử dụng tiền thuế và bảo vệ người dân trước một số khoản thuế mới. Tuy nhiên, các điều khoản bên trong lại có khả năng ngăn cản tiểu bang thực hiện Prop. 40.
Tên chính thức của Prop. 41 đề cập đến việc bắt buộc kiểm toán các chương trình được tài trợ bằng những khoản thuế đặc biệt mới của tiểu bang, đồng thời cấm các loại thuế mới không thuộc giới hạn chi tiêu của hiện hành của tiểu bang mà đã được cử tri phê duyệt.
Phần kiểm toán có thể khiến người bỏ phiếu nghĩ đến trách nhiệm giải trình và việc giám sát ngân sách. Theo bà Kocivar, phần quyết định đối với thuế tỷ phú nằm ở quy định về giới hạn chi tiêu.
Prop. 41 quy định rằng bất cứ khoản thuế tiểu bang nào được ban hành hoặc bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1 Tháng Giêng, 2026, đều phải chịu giới hạn chi tiêu của chính phủ. Tiểu bang sẽ bị cấm áp dụng, thu hoặc thực thi một khoản thuế thuộc thời gian này nếu khoản thuế ấy được miễn áp dụng giới hạn.
Trong khi đó, Prop. 40 lại quy định tiền thu từ thuế tỷ phú được miễn áp dụng giới hạn chi tiêu. Hai đề luật vì vậy xung đột với nhau. Theo phân tích trong bài bình luận, nếu Prop. 41 được thông qua, và nhận nhiều phiếu thuận hơn Prop. 40, thì coi như Prop. 41 thắng, và có thể khiến khoản thuế tỷ phú của Prop. 40 không được thực hiện.
Prop. 42 tạo ra một trở ngại khác. Tên chính thức của đề luật đề cập đến việc cấm các khoản thuế mới của tiểu bang đánh vào tài sản cá nhân và một số khoản thuế hồi tố. Bà Kocivar cho rằng cách giới thiệu này có thể khiến cử tri lo tài khoản hưu trí của mình sẽ bị đánh thuế, dù Prop. 40 miễn thuế đối với các tài khoản đó.
Điều khoản về thuế hồi tố của Prop. 42 cấm áp dụng thuế dựa trên tình trạng cư trú của người nộp thuế vào một ngày trước thời điểm khoản thuế có hiệu lực. Đề luật cũng quy định ngoại lệ cho những khoản thuế đã có hiệu lực, đã được áp dụng, và được thu lần đầu chậm nhất vào ngày 31 Tháng Mười Hai, 2025.
Điểm này liên quan trực tiếp đến Prop. 40, bởi vì thuế tỷ phú dự kiến áp dụng đối với những người là cư dân California vào ngày 1 Tháng Giêng, 2026. Theo bà Kocivar, việc dùng một ngày xác định tình trạng cư trú trước thời điểm đề luật được thông qua chính là điều mà quy định chống thuế hồi tố có thể ngăn chặn.
Theo bà, các điều khoản này được soạn để ngăn thực hiện Prop. 40. Nếu Prop. 40 được thông qua, nhưng Prop. 41 hoặc Prop. 42 cũng được thông qua và nhận nhiều phiếu thuận hơn, khoản thuế tỷ phú vẫn có thể bị vô hiệu hóa. Như vậy, phe phản đối vẫn có thể ngăn cản được khoản thuế tỷ phú dù thất bại trong chiến dịch chống Prop. 40.
Ba lá phiếu thuận có thể mâu thuẫn với nhau
Theo bà Kocivar, tiền bạc giúp những người phản đối thuế tỷ phú tiến hành nhiều chiến dịch cùng lúc. Họ có thể trực tiếp kêu gọi cử tri bác bỏ Prop. 40, đồng thời quảng bá Prop. 41 và Prop. 42 bằng những thông điệp về kiểm toán, bảo vệ tài sản, và ngăn thuế hồi tố.
Một cuộc khảo sát của Viện Chính Sách Công California (PPIC) được bà dẫn lại cho thấy đa số người được hỏi dự định bỏ phiếu thuận cho cả ba đề luật. Bà Kocivar xem kết quả ấy là dấu hiệu cho thấy nhiều cử tri chưa hiểu rằng những lựa chọn của họ có thể triệt tiêu lẫn nhau.
Một người muốn đánh thuế tỷ phú có thể ủng hộ Prop. 40. Cũng người ấy, vì muốn ngân sách được kiểm toán hoặc muốn tránh thuế hồi tố, có thể ủng hộ Prop. 41 và Prop. 42. Mỗi lựa chọn riêng lẻ đều có lý do, nhưng kết quả chung có thể trái với mong muốn ban đầu về khoản thuế.
Từ đó, bà Kocivar nêu câu hỏi về trách nhiệm cung cấp thông tin cho cử tri. Nếu biết lá phiếu thuận cho Prop. 41 có thể vô hiệu hóa lá phiếu thuận cho Prop. 40, liệu người ủng hộ thuế tỷ phú có lựa chọn như vậy?
Tiền bạc chi phối bầu cử dân chủ trực tiếp
California thiết lập cơ chế đề xuất luật bằng sáng kiến của người dân vào năm 1911, nhằm chống tình trạng các tập đoàn giàu có chi phối cơ quan lập pháp. Cơ chế này cho phép người dân đưa một đề nghị lên lá phiếu và thông qua bằng đa số phiếu thuận. Theo bài bình luận, 14 đề luật trên lá phiếu vào Tháng Mười Một là kết quả của nền dân chủ trực tiếp ấy, một hình thức “trưng cầu ý dân,” như đã đề cập ở đầu bài này.
Hơn một thế kỷ sau, việc đưa một sáng kiến lên lá phiếu có thể tốn hàng triệu đô la. Những nhóm có nguồn tài chính lớn vì vậy sở hữu lợi thế trong cả quá trình thu thập chữ ký, quảng bá đề nghị, và chống các chính sách bất lợi cho mình.
Bà Kocivar cũng nhắc đến phán quyết “Citizens United” năm 2010 của Tối Cao Pháp Viện Mỹ trong lập luận về ảnh hưởng của tiền bạc đối với bầu cử. Theo bà, khả năng chi tiêu khổng lồ của giới tỷ phú cho phép họ sử dụng chính cơ chế sáng kiến của người dân để tạo thêm những đề luật chống lại một đề nghị mà họ không muốn thông qua.
Bà xem sự rối rắm trên lá phiếu là một chiến thuật chính trị cần được cơ quan lập pháp xem xét. Với những đề nghị vừa phức tạp về pháp lý vừa xung đột về hiệu lực, cử tri cần được giải thích rõ điều gì sẽ xảy ra nếu nhiều đề luật cùng được thông qua.
Thông điệp cuối bài của bà Kocivar là nền dân chủ trực tiếp phải giúp người dân lựa chọn trên cơ sở hiểu biết đầy đủ. Nếu cử tri bỏ phiếu cho một chính sách, nhưng đồng thời thông qua điều khoản vô hiệu hóa chính sách ấy mà không hay biết, lá phiếu sẽ không phản ánh đúng ý nguyện của họ. (T.C.) [đ.d.]
