Tài liệu lịch sử
Hồ Tịnh Tâm
Hoàng Tử Ðởm con thứ 4 của Vua Gia Long sanh năm Tân Hợi (1789), năm Canh Thìn (1820) được lên ngôi Vua hiệu là Minh Mạng, đặt tên nước Ðại Việt. Minh Mạng có tư chất thông minh, hiếu học, năng động và quyết đoán.
Là người tinh thông Nho học, sùng đạo Khổng Mạnh, rất quan tâm đến học hành khoa cử, tuyển chọn nhân tài, dựng Quốc Tử Giám, năm Nhâm Ngọ (1822) mở lại thi Hội thi Ðình (trước đó 6 năm một khoa thi nay rút xuống còn 3 năm, các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu thi Hương; các năm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thi Hội thi Ðình. Vua còn cho đặt đốc học ở Gia Ðịnh thành. Thời đó, Gia Ðịnh có Trịnh Hoài Ðức là người học cao, được Vua tin dùng cho làm Hiệp biện Ðại học sĩ, làm thượng thư bộ Lại kiêm luôn bộ Binh! Minh Mệnh cho lập Quốc sử quán để biên soạn lịch sử dân tộc và các triều đại nước nhà.
Vua Minh Mệnh rất quan tâm đến võ bị (quân sự), đặc biệt là thủy quân, ngay những năm đầu mới lên ngôi, Vua đã sai người tìm hiểu cách đóng tàu của người Châu Âu, và quyết tâm người Việt phải đóng được tàu như người Âu, và biết lái tàu vượt đại dương, các qui chế luyện tập thủy quân, khảo sát vị trí bờ biển, hải cảng cũng được chú ý. Hàng năm nhà Vua thường phái nhiều tàu sang các nước Nam Dương, Mã Lai để bán hàng, mua hàng. Nhà Vua cũng cho hoàn thành hệ thống đê điều Bắc bộ, đặt quan khuyến nông. Công cuộc khai hoang và thủy lợi ở Nam bộ cũng được đẩy mạnh.
Năm Quý Mùi (1823), Minh Mạng đã nghĩ tới việc tranh chấp trong nội bộ Hoàng gia.
Năm Tân Mão (1831) Minh Mạng cho tiến hành cải cách hành chánh trên qui mô lớn, chia cả nước ra làm 31 tỉnh, từ đây tỉnh là đơn vị hành chánh thống nhất trong cả nước có cương vực và địa hình hợp lý.
Về đối ngoại, Vua Minh Mạng thần phục nhà Mãn Thanh, nhưng lại tỏ ra lạnh nhạt với các nước phương Tây, chính sách thụ động như vậy đã kềm hãm sự phát triển của đất nước ta!
Dưới triều đại Minh Mạng
Ðến thăm Cố Ðô Huế, hẳn nhiều du khách đã nghe nói đến địa danh Hồ Tịnh Tâm (Còn gọi là hồ Tĩnh Tâm), tại sao hồ này có tên gọi như vậy, nguyên tên gọi có từ thời Vua Minh Mạng (do Vua Minh Mạng đặt tên), người ta kể lại rằng: Sau vụ khởi loạn của Lê Văn Khôi (Con nuôi của Tả Quân Lê Văn Duyệt), ở thành Gia Ðịnh Nam phần, Khôi mượn danh ủng hộ nhánh con trưởng Vua Gia Long (Hoàng Tử Cảnh đã chết từ năm 1801). Sau vụ khởi loạn của Khôi, Vua Minh Mạng đã cho giết chị dâu của mình (vợ Hoàng Tử Cảnh) và con trưởng của Hoàng Tử Cảnh để trừ hậu họa về sau! Cũng vì việc thảm sát người cháu (gọi Vua Minh Mạng là chú ruột) này, mà sau vụ án, tâm thần Vua Minh Mạng cảm thấy tâm hồn không được thư thái, bất an!
Năm Quý Tỵ (1833), Lê Văn Khôi con nuôi của Tả Quân Lê Văn Duyệt, khởi binh ở Gia Ðịnh chống lại triều đình Huế, lấy danh nghĩa tôn phù con của Hoàng Tử Cảnh (Hoàng tử trưởng của Vua Gia Long đã chết năm 1801, trước khi Vua Gia Long lên ngôi đúng một năm!). Nghe tin này, Vua Minh Mạng cho giết ngay con Hoàng Tử Cảnh và chị dâu của mình (vợ Hoàng tử Cảnh) có lẽ để trừ hậu họa chăng! Tương truyền rằng sau vụ thảm sát người thân cùng huyết tộc này! Vua Minh Mạng thường ngủ không yên giấc, tâm thần bất định! Có lẽ do hối hận việc làm quá đáng của mình chăng! Long thuyền, ngự tửu, mỹ nữ cũng không làm nhà Vua an giấc! Nhiều đêm trăng sáng, Vua phải âm thầm với vài vị quan thân tín trong Cơ Mật Viện đến hồ Ký Tế, đàm đạo, ngắm trăng sen cho thư giãn tinh thần, trong cái vắng thinh không của trời đất, và hương sen tỏa ngát mùi thiền, nhà Vua mới tìm ra chút an nhiên tự tại, xua đi bớt cái tâm đầy biến loạn của mình! Bởi vậy đến năm 1839 nhà Vua đã cho đổi tên hồ Ký Tế thành hồ Tịnh Tâm (hay còn gọi là Tĩnh Tâm cũng vậy!).
Hơn 1 năm sau vào tháng 12 năm Canh Tý (1840) nhà Vua băng hà, thọ được 50 tuổi, truyền ngôi cho hoàng tử trưởng Khánh Công (tên là hoàng tử Miên Tông, tức Vua Thiệu Trị vậy). Ðây là vị Vua có tới 142 người con, 78 hoàng Nam và 68 công chúa!
Không biết lúc chọn Miên Tông lên kế vị mình, có liên quan ảnh hưởng gì trong việc Vua Minh Mạng giết con của Hoàng Tử Cảnh (anh ruột mình và cũng là con trưởng Vua Gia Long!). Sở dĩ nói như vậy, vì theo lịch sử cho ta thấy Miên Tông được sanh ra chỉ mới có 13 ngày thì Mẹ mất, được giao cho các cung nữ nuôi từ đó, (nguyên Mẹ của Thái Tử Dong “Miên Tông” vợ Minh Mạng họ Hồ, con của công thần Hồ Văn Bơi, quê quán tỉnh Biên Hòa). Thông thường với vị Vua nhiều vợ, nhiều con như Vua Minh Mạng có thể chọn con của vị phi tần nào mà nhà Vua yêu thương nhất! Sự việc đã không diễn ra như lệ thường (Vua Thiệu Trị đã không chọn con trưởng lớn tuổi mà chọn con thứ nhỏ tuổi hơn!)
